ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΤΟΥ Α’ΠΠ

• 2025.10.25
• Σημαιοφόρος (Ε) Ιωάννης Κατσαβός ΠΝ, Συγγραφέας-Ερευνητής  της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, Μέλος της ΕΕΥΕΔ

Χωρίς αμφιβολία το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων άλλαξε τα εδαφικά δεδομένα της χώρας μας. Το γεγονός αυτό, σε συνάρτηση με τη μαχητική εμπειρία, έκαναν αναγκαία την εκ νέου αναδιοργάνωση του στρατεύματος, καθώς και του υγειονομικού σώματος, ώστε να προσαρμοστούν στη νέα εποχή. Ένας νέος τύπος υγειονομικής μονάδας, που δημιουργήθηκε κατά την περίοδο πριν την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν και το Τμήμα Υγιεινής και Προφύλαξης. Το Τμήμα αυτό είχε στην αρμοδιότητά του την άσκηση προληπτικής ιατρικής μέσα στα μεγάλα στρατιωτικά νοσοκομεία, αλλά και όπου αλλού υπήρχε ανάγκη. Οι πολλές επιδημίες κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, αλλά και η επιτυχής αντιμετώπισή τους με την έγκαιρη κινητοποίηση κατάλληλα οργανωμένων συνεργείων και εκπαιδευμένου προσωπικού, απέδειξαν έμπρακτα την ανάγκη επαναπροσδιορισμού, παρουσίας και δράσης των.

Εμβαθύνοντας στο θέμα μας, πρέπει να σημειώσουμε, ότι η συμμετοχή του Ελληνικού Στρατού στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε τμηματική, ως σύμμαχος των Άγγλων και Γάλλων, και κατά συνέπεια περιστασιακή. Επιπροσθέτως, παρατηρήθηκε η ιδιομορφία στα διάφορα τμήματα του Ελληνικού Στρατού, τα οποία έλαβαν μέρος στις επιχειρήσεις, να βρίσκονται κάτω από τη διοίκηση αλλοδαπών αξιωματικών, ενώ η καθολική ή η μερική συμμετοχή των ελληνικών στρατευμάτων σχετιζόταν με τις εκάστοτε πολιτικές επιλογές που επικρατούσαν.

Πάντως, δεν έλειψαν και οι πολύνεκρες μάχες με ενεργό και ουσιαστική συμμετοχή των Ελλήνων όπως αυτές του Σκρα και της Δοϊράνης. Συνολικά οι καταγεγραμμένες απώλειες μάχης κατά τον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο Μακεδονικό μέτωπο ανήλθαν στις 12.747 τον αριθμό, εκ των οποίων 5.000 περίπου νεκροί πολεμιστές. Επόμενο ήταν, να παραμείνει συνεχής η διατήρηση της γενικής επιφυλακής σχεδόν όλου του στρατεύματος και κατ’ επέκταση το έργο του Υγειονομικού ακατάπαυστο καθ’ όλη την περίοδο αυτή.

Μ’ αυτά ως δεδομένα, η πρόνοια όσον αφορά σε επίπεδο προληπτικής ιατρικής αποδείχτηκε προφητική, αφού για μια φορά ακόμα και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Υγειονομική Υπηρεσία, εκτός των απωλειών υγείας εξαιτίας των πολεμικών συγκρούσεων, κλήθηκε να αντιμετωπίσει ασθένειες με πανδημικό χαρακτήρα, όπως η ισπανική γρίπη. Με επιτυχία αντιμετώπισε αρρώστιες, που είχαν λάβει ενδημικό και, πολλές φορές επιδημικό χαρακτήρα. Η ελονοσία, ο τύφος, οι τυφοπαρατυφικές λοιμώξεις, καθώς και η εγκεφαλονωτιαία μηνιγγίτιδα υπήρξαν τα κύρια λοιμώδη νοσήματα, τα οποία απασχόλησαν τους υγειονομικούς, Έλληνες και ξένους.

Η Ελλάδα μπήκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχοντας πολλά προβλήματα να αντιμετωπίσει, όσον αφορά στην οργάνωση και τον εξοπλισμό των στρατιωτικών νοσοκομείων της. Αρχικά, υπήρχαν πολλές ελλείψεις σε ιατροφαρμακευτικό και επιδεσμικό υλικό. Οι ελλείψεις αυτές αργά αργά  μειώθηκαν με τη συνδρομή των συμμαχικών δυνάμεων.

Εκτός των άλλων, η επιδημία γρίπης που ξέσπασε την περίοδο αυτή οδήγησε σε πρωτοφανείς και απρόβλεπτες συνέπειες και ανάγκες, οι οποίες ήταν αδύνατον να καλυφθούν και από τους συμμάχους. Έτσι, όπως ήταν αναμενόμενο η προτεραιότητα δόθηκε στα στρατιωτικά νοσοκομεία της Μακεδονίας. Δέον να επισημανθεί ότι οι συνθήκες νοσηλείας ήταν εντελώς υποτυπώδεις. Χαρακτηριστικά, αναφέρεται η υπερπλήρωση των νοσοκομείων στην Πάτρα και στη Θεσσαλονίκη από πολύ περισσότερους σε αριθμό ασθενείς από τη χωρητικότητά τους, που είχε ως συνέπεια οι ασθενείς να στοιβάζονται κατά δεκάδες σε μικρούς αναλογικά θαλάμους, με πλημμελή εξαερισμό, φωτισμό, αλλά και καθαριότητα. Ακόμη υπήρχε έλλειψη έμπειρου νοσηλευτικού προσωπικού με συνέπεια την ανεπαρκή υγειονομική φροντίδα. Δεν είναι λίγα και τα περιστατικά, τα οποία από ανάγκη και μόνο νοσηλεύονταν στους διαδρόμους και κείτονταν στο πάτωμα πάνω σε κουβέρτες ή εκτός κτηριακών εγκαταστάσεων κάτω από σκηνές χωρίς στρώματα ή κρεβάτια.

Όσον αφορά στους χώρους των νοσοκομείων από υγιεινής απόψεως παρουσίαζαν πολλά προβλήματα. Ο αριθμός των λουτρών ήταν μικρός, αναλογικά με τις διαθέσιμες κλίνες, ενώ οι νοσηλευόμενοι δεν έκαναν τόσο συχνή χρήση όσο θα έπρεπε. Παρομοίως, η έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού είχε ως συνέπεια την έλλειψη κατάλληλης μέριμνας και στους κατακεκλιμένους ασθενείς. Αποχωρητήρια δεν υπήρχαν στα περισσότερα νοσοκομεία και εκεί που υπήρχαν, αυτά ήταν είτε μικρά και με κακό αποχετευτικό σύστημα, είτε εκτός κτηρίων. Επίσης, οι εγκαταστάσεις των μαγειρείων ήταν υποτυπώδεις. Δεν υπήρχε καμιά μέριμνα για παρασκευή ειδικών μερίδων για ασθενείς, οι οποίοι πολλές φορές το είχαν ανάγκη, όταν την ίδια χρονική περίοδο σε άλλες χώρες για το σκοπό αυτό απασχολούνταν επαγγελματίες διαιτολόγοι.

Αξίζει να σημειωθεί η σημαντική συνεισφορά της αποστολής του Αμερικανικού Ερυθρού, η οποία έφθασε στην Ελλάδα λίγο πριν το τέλος των εχθροπραξιών, στις 23 Οκτωβριου 1918. Εκτός από το έμπειρο προσωπικό, τα πλοία του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού μετέφεραν εφόδια και άφθονο υγειονομικό υλικό. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί η αρνητική κριτική, που έκανε ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Από την κριτική του, η συνεισφορά της Εκκλησίας τόσο σε έμψυχο δυναμικό όσο και οικονομική ή υλική βοήθεια υπήρξε μάλλον ανύπαρκτη.

Καταλήγοντας, θα λέγαμε ότι παρά τη σχετική έλλειψη εξοπλισμού και εγκαταστάσεων, αξιοσημείωτα ήταν ο απαράμιλλος ζήλος, ο εθελοντισμός, η πίστη στον αγώνα και η εργατικότητα, που διέκρινε τους υγειονομικούς αξιωματικούς, μονίμους και εφέδρους. Το ανειδίκευτο νοσηλευτικό προσωπικό με εμπειρικές γνώσεις ή στην καλύτερη των περιπτώσεων με «προϋπηρεσία» κοντά στις εκπαιδευμένες νοσηλεύτριες, κυρίως των ξένων αποστολών, μπόρεσε και ανταπεξήλθε στις ανάγκες του πολέμου.

Βιβλιογραφία;

1. Σαββαΐδης, Π.: Κοινωνία και πολιτισμός στη Θεσσαλονίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου «Πολιτισμός και Χώρος στα Βαλκάνια (17^ος-20^ος αιώνας)», Πανεπιστήμιο Μακεδονία, Θεσσαλονίκη, 2014.
2. Σαββαΐδης, Π.: Θεσσαλονίκη – Πόλη των στρατοπέδων, πόλη των προσφύγων, Πρακτικά Επιστ. Συνεδρίου «Θεσσαλονίκη πρωτεύουσα των προσφύγων – Οι πρόσφυγες στην πόλη από το 1912 μέχρι σήμερα», σελ. 509-529, Ιστορικό Αρχείο Προσφυ-γικού Ελληνισμού, Δήμος Καλαμαριάς, 2012.
3. Σαββαΐδης, Π.: Συμμαχικά στρατόπεδα και οικισμοί προσφύγων στη Θεσσαλονίκη κατά το πρώτο τέταρτο του 20^ου αιώνα, Ημερίδα, Μουσείο Μακεδο-νικού Αγώνα, Θεσσαλονίκη, 2013.
4. Σατραζάνης, Α.: Η γαλλική στρατιά στη Θεσσαλο-νίκη – Το ειρηνικό έργο της στη Μακεδονίας (1915-1918), University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2012.
5. Σχίζας, Ν.: Οι δραστηριότητες της Μαρίας Βοναπάρτη κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913, Δέλτος, τεύχος 38, σελ. 27-29, 2009.
6. Σαββαΐδης, Π.: Εγκαταστάσεις υγείας στη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20^ου αιώνα – Μία σύντομη χαρτογραφική προσέγγιση, Τιμητικός Τόμος καθηγητού Δημητρίου Αραμπέλου «Το Μήλον της Γνώσεως», σελ. 497-510, Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών Α.Π.Θ., 2010.
7. Κωνσταντίνου, Γ.: Η ιστορία των στρατιωτικών νοσοκομείων στη νεότερη Ελλάδα, Διδακτορική Διατριβή, αριθ. 1847, σελ. 478, Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη, 2009.
8. Κυριαζίδης, Κ.: Η Θεσσαλονίκη από υγιεινής απόψεως, Παράρτημα του Υγειονομικού Δελτίου του Ιατροσυνεδρίου, τεύχ. ΙΙ, Αθήνα 1917.
9. Σαββαΐδης, Π. και Μπαντέλας, Α.: Πόλις Πανεπιστημίου Πόλις – Η ιστορία του χώρου της Πανεπιστημιούπολης μέσα από χάρτες και τοπογραφικά διαγράμματα, Εκδ. Αφοί Κυριακίδη & University Studio Press, VI+212, Θεσσαλονίκη, 2000.
10. Παρασκευόπουλος, Λ.Ι.: Αναμνήσεις 1896-1920, Αθήναι, 1955.
11. Η Μάχη του Σκρα. Στρατιωτική Επιθεώρηση, Τεύχος 4, Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος 2012.
12. Λειβαδάρας, Ν.: Περί της εν Σύρω πνευμονικής πανώλους, Γαληνός, 54:1-2, 2012.
13. Γαρύφαλλος, Α. –Σαββαΐδης, Π. –Χριστοδούλου, Δ.:Οι Υγειονομικές Υπηρεσίες στο Μακεδονικό Μέτωπο, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2015.

---

Το άρθρο αναδημοσιεύεται στην Ιστοσελίδα της ΕΕΥΕΔ, με την άδεια του Συγγραφέα. Αρχική ανάρτηση εδώ

Επεμέλεια ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος