2025.01.30
Το κίνημα και ο στασιασμός που εκδηλώθηκαν στις Ελληνικές στρατιωτικές μονάδες της Μέσης Ανατολής κατά τα έτη 1942–1944 αποτελούν ένα από τα πιο κρίσιμα και αποκαλυπτικά επεισόδια της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Πρόκειται για μια σύγκρουση που υπερέβη τα όρια της στρατιωτικής πειθαρχίας και ενσωμάτωσε βαθιές πολιτικές, κοινωνικές και ιδεολογικές αντιθέσεις, προαναγγέλλοντας σε μεγάλο βαθμό τον εμφύλιο διχασμό που θα ακολουθούσε την Απελευθέρωση.
Ο Ελληνικός Στρατός της εξορίας
Μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα την άνοιξη του 1941, η Ελληνική Κυβέρνηση και τμήματα των Ενόπλων Δυνάμεων κατέφυγαν στη Μέση Ανατολή υπό τη βρετανική προστασία. Εκεί συγκροτήθηκαν εκ νέου ελληνικές μονάδες, κυρίως η 1η και η 2η Ελληνική Ταξιαρχία, καθώς και σχηματισμοί του Ναυτικού και της Αεροπορίας. Ο Στρατός αυτός, αν και τυπικά ενταγμένος στο συμμαχικό στρατόπεδο, έφερε στο εσωτερικό του όλες τις αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας.
Η ανώτερη και ανώτατη ηγεσία αποτελούνταν κυρίως από αξιωματικούς με φιλοβασιλικό ή παλαιότερα βενιζελικό προσανατολισμό, ενώ η πλειονότητα των οπλιτών προερχόταν από λαϊκά στρώματα και παρακολουθούσε με ενδιαφέρον –και συχνά με ενθουσιασμό– την ανάπτυξη της Εθνικής Αντίστασης στην κατεχόμενη Ελλάδα.
Τα αίτια της κρίσης (1942–1943)
Κατά το 1942 αρχίζουν να διαφαίνονται έντονες εντάσεις στο εσωτερικό των ελληνικών μονάδων. Βασικό πολιτικό αίτιο υπήρξε η άρνηση της εξόριστης κυβέρνησης του Καΐρου να δεσμευτεί για το πολιτειακό ζήτημα και να αποσαφηνίσει τον ρόλο της μοναρχίας μετά την απελευθέρωση. Πολλοί στρατιώτες απαιτούσαν τη συγκρότηση κυβέρνησης εθνικής ενότητας και την αναγνώριση της Αντίστασης ως ισότιμου παράγοντα στον εθνικό αγώνα.
Παράλληλα, η κοινωνική και ιδεολογική πόλωση οδήγησε στη δημιουργία μυστικών οργανώσεων μέσα στον στρατό, όπως η Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση (ΑΣΟ) και η Αντιφασιστική Ναυτική Οργάνωση (ΑΝΟ). Οι οργανώσεις αυτές, αν και δεν ταυτίζονταν πλήρως οργανωτικά με το ΚΚΕ, επηρεάζονταν σαφώς από το πνεύμα του ΕΑΜ και εξέφραζαν τη ριζοσπαστικοποίηση ενός μεγάλου μέρους των στρατευμένων.
Η κλιμάκωση των γεγονότων το 1943
Το 1943 η κατάσταση επιδεινώθηκε. Στις μονάδες της 1ης και 2ης Ταξιαρχίας σημειώθηκαν συλλογικές διαμαρτυρίες, αρνήσεις εκτέλεσης διαταγών και πολιτικά ψηφίσματα που αμφισβητούσαν ευθέως τη νομιμότητα της κυβέρνησης του Καΐρου. Η στρατιωτική διοίκηση απάντησε με συλλήψεις, αποτάξεις και μεταγωγές «ύποπτων» στρατιωτών σε στρατόπεδα κράτησης.
Οι Βρετανοί, αν και αρχικά επιδίωξαν να αποφύγουν ακραίες λύσεις, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο Ελληνικός Στρατός αποτελούσε παράγοντα αστάθειας. Η πολιτική τους στόχευση ήταν σαφής, η διατήρηση της Μοναρχίας και αποτροπή κάθε ενδεχόμενης αριστερής κυριαρχίας στην Ελλάδα μετά τον πόλεμο.
Ο στασιασμός του 1944
Η κορύφωση ήρθε την άνοιξη του 1944. Με αφορμή τη συγκρότηση της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) στην κατεχόμενη Ελλάδα, οι αντιφασιστικές οργανώσεις στις μονάδες της Μέσης Ανατολής προχώρησαν σε ανοιχτό στασιασμό. Πλοία του Πολεμικού Ναυτικού και μονάδες του Στρατού ξηράς ύψωσαν πολιτικά συνθήματα και αρνήθηκαν να υπακούσουν στις διαταγές της κυβέρνησης και της ανώτατης διοίκησης.
Η αντίδραση υπήρξε άμεση και αποφασιστική. Με τη συνδρομή βρετανικών δυνάμεων, οι στασιαστές αφοπλίστηκαν, συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα κράτησης στην Ερυθραία, τη Λιβύη και αλλού. Χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες τέθηκαν εκτός μάχιμων μονάδων.
Ο ρόλος του ΚΚΕ στα γεγονότα της Μέσης Ανατολής (1942–1944)
Ο ρόλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ) στα γεγονότα που εκδηλώθηκαν στις ελληνικές στρατιωτικές μονάδες της Μέσης Ανατολής κατά την περίοδο 1942–1944 υπήρξε κυρίως πολιτικός και ιδεολογικός και όχι οργανωτικός. Η σύγχρονη ιστοριογραφία συμφωνεί ότι το ΚΚΕ δεν άσκησε άμεσο έλεγχο στον Στρατό της εξορίας ούτε καθοδήγησε επιχειρησιακά τον στασιασμό του 1944. Μέσω, ωστόσο, της ηγεμονικής του θέσης στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), διαμόρφωσε το πλαίσιο αιτημάτων και τη γλώσσα πολιτικής νομιμοποίησης που υιοθέτησαν πολλοί στρατευμένοι, ιδίως σε ζητήματα κυβέρνησης εθνικής ενότητας και αμφισβήτησης της μοναρχίας.
Οι αντιφασιστικές οργανώσεις που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό του στρατού και του ναυτικού της Μέσης Ανατολής, όπως η Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση (ΑΣΟ) και η Αντιφασιστική Ναυτική Οργάνωση (ΑΝΟ), δεν αποτέλεσαν κομματικά όργανα του ΚΚΕ, αν και συγκέντρωναν στελέχη με ιδεολογική εγγύτητα προς το ΕΑΜ. Ο τασιασμός του 1944 προέκυψε σε μεγάλο βαθμό από τις εσωτερικές αντιθέσεις του Στρατού της εξορίας και την πολιτική κρίση νομιμοποίησης της κυβέρνησης του Καΐρου, ενώ το ΚΚΕ επιδίωξε την αποφυγή ανοιχτής ρήξης με τους Συμμάχους. Συνεπώς, ο ρόλος του υπήρξε καθοριστικός στο επίπεδο της πολιτικής επιρροής, χωρίς να αναιρείται η αυτονομία των στρατιωτικών εξελίξεων.
Το τέλος του κινήματος και οι συνέπειες
Ο στασιασμός έληξε με την πλήρη επικράτηση της κυβέρνησης του Καΐρου και των Βρετανών συμμάχων της. Οι Ελληνικές ένοπλες δυνάμεις αναδιοργανώθηκαν σε νέες, πολιτικά «ασφαλείς» μονάδες, όπως η Ορεινή Ταξιαρχία, που έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις στην Ιταλία.
Ωστόσο, η πολιτική ήττα των στασιαστών δεν σήμαινε και το τέλος της σύγκρουσης. Αντίθετα, το 1944 στη Μέση Ανατολή προδιαγράφηκαν οι γραμμές του μεταπολεμικού διχασμού. Η σύγκρουση ανάμεσα στη λαϊκή νομιμοποίηση και την εξόριστη εξουσία, με την καθοριστική παρέμβαση των ξένων δυνάμεων, μεταφέρθηκε σχεδόν αυτούσια στην απελευθερωμένη Ελλάδα.
Συμπέρασμα
Το κίνημα και ο στασιασμός στις ελληνικές μονάδες της Μέσης Ανατολής δεν υπήρξαν απλώς ένα επεισόδιο στρατιωτικής απειθαρχίας. Αποτέλεσαν έκφραση της βαθιάς πολιτικής και κοινωνικής κρίσης του Ελληνικού Κράτους εν καιρώ πολέμου. Η βίαιη καταστολή τους το 1944 έδωσε προσωρινή λύση στο πρόβλημα της στρατιωτικής συνοχής, αλλά άφησε ανοιχτές πληγές που θα καθόριζαν την πορεία της χώρας στα κρίσιμα χρόνια που ακολούθησαν.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ελληνική βιβλιογραφία
- Μαζάουερ, Μαρκ. Στην Ελλάδα του Χίτλερ: Η εμπειρία της Κατοχής. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, διάφ. εκδ.
- Καλύβας, Στάθης. Η λογική της βίας στον Ελληνικό Εμφύλιο. Αθήνα: Καστανιώτης, 2005.
- Σφέτας, Σπυρίδων. «Οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις στη Μέση Ανατολή και το κίνημα του 1944». Στο: Βαλκανικές Μελέτες, τόμ. ΧΧ.
- Φλάισερ, Χάγκεν. Στέμμα και Σβάστικα. Αθήνα: Παπαζήσης, 1988–1995.
- Δορδανάς, Στράτος. Έλληνες στα συμμαχικά στρατόπεδα: Στρατός και πολιτική στη Μέση Ανατολή. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2012.
- Αρχείο Ιστορίας Ελληνικού Στρατού (Α.Ι.Ε.Σ.), φάκελοι Μέσης Ανατολής 1941–1944.
- Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), Αρχείο Κυβέρνησης Εξωτερικού, Κάιρο.
Αγγλόφωνη βιβλιογραφία
- Mazower, Mark. Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941–44. Yale University Press, 1993.
- Close, David H. The Origins of the Greek Civil War. Longman, 1995.
- Woodhouse, C. M. Apple of Discord: A Survey of Recent Greek Politics in Their International Setting. London: Hutchinson, 1948.
- Churchill, Winston S. The Second World War, Vol. V–VI. London: Cassell.
- British National Archives (Kew), FO 371, HS 5, WO 201 – Greek Forces in the Middle East.
- PRO CAB series – Cabinet Papers on Greece and the Eastern Mediterranean.
Ειδικές αρχειακές πηγές
- Αρχείο Πολεμικού Ναυτικού, φάκελοι ΑΝΟ και γεγονότων Απριλίου 1944.
- Imperial War Museum Archives, London – Greek Armed Forces, Middle East.
- US National Archives (NARA), RG 226 (OSS) – Reports on Greek political movements.
Απομνημονεύματα Ελλήνων αξιωματικών και ναυτών (και από τις δύο παρατάξεις)
Για λόγους ιστορικής ισορροπίας, τα απομνημονεύματα της περιόδου 1942–1944 μπορούν να διακριθούν ενδεικτικά σε δύο βασικές κατηγορίες: εκείνα που εκφράζουν τη σκοπιά της κυβέρνησης του Καΐρου και της στρατιωτικής ιεραρχίας, και εκείνα που αποτυπώνουν την εμπειρία των αντιφασιστικών – αντιμοναρχικών στρατιωτών και ναυτών.
Α. Φιλοκυβερνητικά – φιλομοναρχικά απομνημονεύματα
- Τσακαλώτος, Θρασύβουλος. Αναμνήσεις 1939–1945. Αθήνα: Ίκαρος. Οπτική ανώτατου αξιωματικού, με έμφαση στη διατήρηση της πειθαρχίας και την αντιμετώπιση του στασιασμού ως απειλής για τη συμμαχική πολεμική προσπάθεια.
- Σακελλαρίου, Πέτρος. Απομνημονεύματα Ναυάρχου. Αθήνα: Εστία. Εκτενείς αναφορές στο Πολεμικό Ναυτικό της Μέσης Ανατολής και στα γεγονότα του Απριλίου 1944 από τη σκοπιά της επίσημης διοίκησης.
- Παπάγος, Αλέξανδρος. Ο πόλεμος της Ελλάδος 1940–1941 (αναδρομικές αναφορές). Αθήνα. Αν και αφορά κυρίως το μέτωπο του 1940–41, περιέχει κρίσιμες εκτιμήσεις για τον ρόλο της ηγεσίας και την πολιτική νομιμοφροσύνη των Ενόπλων Δυνάμεων.
- Woodhouse, C. M. Apple of Discord (παράρτημα ελληνικών μαρτυριών). Χρήσιμο για την κατανόηση της σύμπλευσης ελληνικής ανώτατης ηγεσίας και βρετανικής πολιτικής.
Β. Αντιφασιστικά – αντιμοναρχικά απομνημονεύματα
- Γαβριηλίδης, Γεώργιος. Η αλήθεια για τα γεγονότα της Μέσης Ανατολής. Αθήνα. Μαρτυρία αξιωματικού που συμμετείχε ενεργά στο κίνημα, με έντονη κριτική στην κυβέρνηση του Καΐρου.
- Συλλογικό. Μαρτυρίες Ελλήνων ναυτών 1941–1945. Έκδοση ΠΕΑΕΑ. Πρωτογενές υλικό από ναύτες που βίωσαν τον στασιασμό, τις συλλήψεις και τα στρατόπεδα κράτησης.
- Κουβέλης, Δημήτριος. Αναμνήσεις ενός στρατιώτη της Μέσης Ανατολής. Αθήνα. Προσωπική αφήγηση κατώτερου αξιωματικού, ιδιαίτερα χρήσιμη για την κοινωνική διάσταση των γεγονότων.
- Προφορικές μαρτυρίες στο Αρχείο ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ: Καταγραφές αξιωματικών και οπλιτών με σαφή αντιφασιστικό προσανατολισμό.
- Περιοδικές εκδόσεις και χειρόγραφα στρατοπέδων κράτησης (Ερυθραία – Λιβύη), διάσπαρτα σε ιδιωτικά αρχεία.
Η αντιπαραβολή των δύο αυτών σωμάτων μαρτυριών επιτρέπει την πληρέστερη κατανόηση των γεγονότων, καθώς αναδεικνύει τόσο τη λογική της κρατικής εξουσίας όσο και την εμπειρία των στρατευμένων που αμφισβήτησαν τη νομιμότητά της.
Γραπτή μαρτυρία του ΕΥΓΕΝΙΟΥ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ (1916-1995), Εφέδρου Ανθυποπλοιάρχου και Πρώτου Μηχανικού της Κορβέττας ΑΠΟΣΤΟΛΗ το 1944. Αναδημοσίευστηκε στα τεύχη Απριλίου – Μαϊου 1984 του ελληνοαμερικανικού περιοδικού “Νέα Υόρκη”. Αλιεύσαμε το παραπάνω κείμενο από την ιστοσελίδα του Συλλόγο, Αποφοίτων Σχολής Ναυτικών Δοκίμων http://www.sa-snd.gr. Μαρτυρία δεν κρατά αποστάσεις από τις αντιμαχώμενες παρατάξεις (Βενιζελικοί – Προσκείμενοι στο ΕΑΜ). Δείτε την μαρτυρία εδώ που θα σας μεταφέρει στην εποχή του στασιασμού.
http://www.sa-snd.gr
