«Η Πόλη εάλω…
μα η μνήμη δεν έπεσε ποτέ.
Στα τείχη που γκρεμίστηκαν,
στις καμπάνες που σίγησαν,
στην Αγιά Σοφιά που ακόμη ψιθυρίζει προσευχές,
ζει ο θρύλος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά.
Κοιμάται βαθιά στα σωθικά της Βασιλεύουσας,
περιμένοντας την ώρα που η Ρωμιοσύνη θα θυμηθεί ξανά το φως της.
29 Μαΐου 1453 —
η μέρα που έγινε θρύλος, μνήμη και πληγή μαζί.»
Η 29η Μαΐου 1453 δεν αποτελεί απλώς μια ημερομηνία στο χρονολόγιο της παγκόσμιας ιστορίας· για τον Ελληνισμό, είναι η στιγμή που ο χρόνος σταμάτησε και η πραγματικότητα έγινε τόσο δυσβάστακτη, που χρειάστηκε να επιστρατευτεί η μεταφυσική για να αντέξει η εθνική συνείδηση. Η πτώση της “Πόλης των Πόλεων” δημιούργησε ένα συλλογικό τραύμα, το οποίο οι Έλληνες αρνήθηκαν να αποδεχθούν ως οριστικό. Αυτή η άρνηση δεν ήταν μια απλή φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ένας μηχανισμός επιβίωσης. Μέσα από τους θρύλους, η ήττα μετατράπηκε σε μια προσωρινή “κοίμηση” και η ελπίδα για την ανάσταση του γένους ρίζωσε βαθιά στις επόμενες γενιές αναλλοίωτη μέχρι σήμερα.
Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς: Η Ελπίδα που Περιμένει
Ο πιο εμβληματικός μύθος είναι αναμφίβολα αυτός του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Καθώς οι ιστορικές πηγές της εποχής διίστανται για το πώς ακριβώς έπεσε ο τελευταίος αυτοκράτορας (αν και το πιθανότερο είναι να σκοτώθηκε μαχόμενος ως απλός στρατιώτης), η λαϊκή φαντασία έπλασε μια διαφορετική εκδοχή. Την ώρα που οι Οθωμανοί εισέβαλαν στην Πόλη, ένας άγγελος Κυρίου άρπαξε τον βασιλιά, τον μαρμάρωσε και τον έκρυψε σε μια σπηλιά κοντά στη Χρυσόπορτα. Ο “Μαρμαρωμένος Βασιλιάς” θα παραμείνει εκεί μέχρι “να έρθει η ώρα”, να ξυπνήσει και να διώξει τους κατακτητές πίσω στην Κόκκινη Μηλιά. Είναι η απόλυτη άρνηση του θανάτου του ηγέτη και, κατ’ επέκταση, της ίδιας της αυτοκρατορίας.
Ο ιερέας της τελευταίας λειτουργίας.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, την ώρα που οι Οθωμανοί μπήκαν στην Αγία Σοφία στις 29 Μαΐου 1453, τελούνταν η τελευταία Θεία Λειτουργία. Ο ιερέας βρισκόταν μπροστά στην Αγία Τράπεζα κρατώντας τα Τίμια Δώρα, ενώ ο κόσμος είχε καταφύγει μέσα στον ναό αναζητώντας σωτηρία. Όταν ακούστηκαν οι κραυγές πως «η Πόλη έπεσε», οι στρατιώτες όρμησαν στον ναό. Τότε —λέει ο θρύλος— άνοιξε θαυματουργικά ένας τοίχος κοντά στο Ιερό Βήμα και ο ιερέας πέρασε μέσα κρατώντας το Άγιο Δισκοπότηρο. Ο τοίχος έκλεισε πίσω του και εξαφανίστηκε. Η παράδοση συνεχίζει λέγοντας πως ο ιερέας δεν πέθανε· παραμένει «κρυμμένος» μέσα στην Αγία Σοφία και θα εμφανιστεί ξανά για να ολοκληρώσει τη διακοπείσα λειτουργία όταν η Αγία Σοφία ξαναγίνει χριστιανικός ναός. Ο θρύλος αυτός συνδέεται βαθιά με την ελπίδα της συνέχειας του Ελληνισμού, την ιδέα ότι «η πίστη δεν νικήθηκε» και τη λαϊκή ανάγκη να μετατραπεί η τραγωδία της Άλωσης σε υπόσχεση επιστροφής. Ιστορικά δεν υπάρχει τεκμηρίωση για το γεγονός· πρόκειται για μεταβυζαντινό θρύλο που διασώθηκε μέσα από προφορικές παραδόσεις, δημοτικά τραγούδια και αφηγήσεις της Ρωμιοσύνης. Ωστόσο, απέκτησε τεράστια συμβολική δύναμη στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων.
Η Αγία Τράπεζα και το “Πλοίο Φάντασμα”.
Ένας άλλος συγκλονιστικός θρύλος αφορά τα ιερά κειμήλια της Αγίας Σοφίας, με κεντρικό σημείο την Αγία Τράπεζα. Λέγεται πως, για να μην πέσει στα χέρια των αλλοθρήσκων, η Αγία Τράπεζα φορτώθηκε σε ένα πλοίο. Στο δρόμο προς την Ιταλία, το πλοίο βυθίστηκε στα νερά του Μαρμαρά. Από τότε, στο σημείο εκείνο η θάλασσα είναι πάντα γαλήνια και αναδίδει μια θεσπέσια ευωδία, ανεξάρτητα από τον καιρό. Συμβολίζει ότι η ιερότητα δεν χάθηκε, απλώς “μετατόπισε” την παρουσία της σε ένα επίπεδο μη προσβάσιμο στον κατακτητή, περιμένοντας τη στιγμή της επιστροφής.
Η Εικόνα της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας, τιμωρεί!
Τις πιο πολλές εικόνες και τοιχογραφίες της Αγίας Σοφίας, τις κατέστρεψαν οι Τούρκοι. Όταν όμως οι άπιστοι εισβολείς έφτασαν στον εξώστη-γυναικωνίτη και ένας τούρκος αξιωματικός προσπάθησε με έναν πέλεκυ να καταστρέψει μια τοιχογραφία της Παναγίας που κρατά στα χέρια της τον Ιησού μωρό, έγινε θαύμα! Τη στιγμή που ο τούρκος προσπάθησε να καταφέρει το πρώτο χτύπημα στην τοιχογραφία κεραυνοβολήθηκε κι έπεσε νεκρός! Τη θέση του πήρε ένας άλλος τούρκος, αλλά την ίδια στιγμή κι εκείνος είχε την ίδια τύχη… Οι υπόλοιποι βάρβαροι πανικοβλήθηκαν από το πρωτόγνωρο γι’ αυτούς θαύμα και γεμάτοι τρόμο αλλά και σεβασμό εγκατέλειψαν την ανόσια προσπάθειά τους.
Η συγκεκριμένη τοιχογραφία σώζεται μέχρι σήμερα στον δεξιό εξώστη της Αγίας Σοφίας…
Το Μισοτηγανισμένο Ψάρι και η Αμφισβήτηση της Είδησης
Ο θρύλος του καλόγερου με τα ψάρια δείχνει την αρχική, σχεδόν παιδική, άρνηση να γίνει πιστευτή η είδηση της Άλωσης. Ένας καλόγερος τηγάνιζε ψάρια δίπλα σε μια πηγή όταν του έφεραν την είδηση ότι η Πόλη έπεσε. Εκείνος απάντησε πως “μόνο αν τα ψάρια ζωντανέψουν και πέσουν στο νερό θα το πιστέψω”. Τα ψάρια ζωντάνεψαν, έπεσαν μισοτηγανισμένα στο νερό και σύμφωνα με την παράδοση, κολυμπούν ακόμα στην πηγή της Μονής του Βαλουκλή. Ο Συμβολισμός: Η πτώση της Πόλης θεωρήθηκε γεγονός “παρά φύσιν“, κάτι που ανατρέπει τους νόμους της λογικής και της δημιουργίας.
Η διατήρηση αυτών των αφηγήσεων από γενιά σε γενιά (τους τραγουδάει όμως στα παιδιά σαν παραμύθι η γιαγιά) δεν ήταν αποτέλεσμα αμάθειας, αλλά ανάγκης για παρηγοριά στην Υποδούλωση. Στα 400 (ή περισσότερα) χρόνια σκλαβιάς, ο θρύλος ήταν το μόνο “κεφάλαιο” που δεν μπορούσε να φορολογήσει ή να δημεύσει ο κατακτητής. Οι μύθοι κράτησαν ζωντανό το όραμα της ελευθερίας. Αν ο Βασιλιάς δεν πέθανε, τότε ο πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ. Μέσω αυτών των ιστοριών, ο Έλληνας του 18ου αιώνα ένιωθε πως τίποτα δεν τελειωσε και θα υπάρξει συνέχεια της Βυζαντινής Αυτοκτατορίας. Οι θρύλοι μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι μορφωμένοι σύγχρονοι Έλληνες ενώ γνωρίζουν ότι είναι θρύλοι, παραμερίζουν την λογική, διατηρούν τους θρύλους στην ψυχή τους σαν ιερά κειμήλια των προγόνων τους.
Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης για τον ελληνικό λαό δεν ήταν το τέλος ενός κράτους, αλλά μια “αναστολή” της λειτουργίας του. Ακόμα και σήμερα, όταν αναφερόμαστε σε αυτούς τους μύθους, δεν μιλάμε απλώς για φολκλόρ. Μιλάμε για τη βαθιά επιθυμία ενός λαού να μην αποδεχθεί το “τετελεσμένο” και να πιστεύει πως, όσο υπάρχει η μνήμη, τίποτα δεν χάνεται οριστικά.
Όχι μόνο Μύθοι αλλά και τραγούδια εκφράζουν τον διαχρονικό πόνο του Ελληνικού Λαού για την άλωση της Πόλης
Το παλιό δημοτικό θρηνητικό τραγούδι για την Άλωση της Αγίας Σοφίας «Σημαίνει ο Θεός, σημαίνει η γη» σώζεται σε πολλές παραλλαγές. Οι πιο γνωστοί στίχοι είναι οι εξής:
«Σημαίνει ο Θεός, σημαίνει η γη, σημαίνουν τα επουράνια,
σημαίνει κι η Αγιά Σοφιά, το μέγα μοναστήρι.
Με τετρακόσια σήμαντρα κι εξηνταδυό καμπάνες,
κάθε καμπάνα και παπάς, κάθε παπάς και διάκος.
Ψάλλει ζερβά ο Βασιλιάς, δεξιά ο Πατριάρχης,
κι απ’ την πολλή την ψαλμουδιά εσειώνταν οι κολώνες.
Φωνή τους ήρθε εξ ουρανού κι απ’ Αρχαγγέλου στόμα:
“Πάψετε το Χερουβικό κι ας χαμηλώσουν τ’ Άγια,
γιατί είναι θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει…”
Η Δέσποινα ταράχτηκε και δάκρυσαν οι εικόνες.
“Σώπασε κυρά Δέσποινα και μην πολυδακρύζεις,
πάλι με χρόνους με καιρούς, πάλι δικά μας θάναι…”»
Ο μαρμαρωμένος βασιλιάς – 1972
( Στίχοι Πυθαγόρας, Μουσική Απόστολος Καλδάρας)
Έστειλα δυο πουλιά στην κόκκινη μηλιά
Που λένε τα γραμμένα
Τo ‘να σκοτώθηκε τ’ άλλο λαβώθηκε
Δε γύρισε κανένα
Για τον μαρμαρωμένο βασιλιά
Ούτε φωνή ούτε λαλιά
Τον τραγουδάει όμωσ στα παιδιά
Σαν παραμύθι η γιαγιά
Έστειλα δυο πουλιά στην κόκκινη μηλιά
Που λένε τα γραμμένα
Το ‘να σκοτώθηκε τ’ άλλο λαβώθηκε
Δε γύρισε κανένα
Έστειλα δυο πουλιά στην κόκκινη μηλιά
Δυο πετροχελιδόνια
Μα κει εμμείνανε κι όνειρο γίνανε
Και δακρυσμένα χρόνια
Για τον μαρμαρωμένο βασιλιά
Ούτε φωνή ούτε λαλιά
Τον τραγουδάει όμως στα παιδιά
Σαν παραμύθι η γιαγιά.
Επιμέλεια Ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος