Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914–1918) υπήρξε ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όχι μόνο για την Ευρώπη αλλά και για την Ελλάδα. Η στάση της χώρας απέναντι στη σύγκρουση αποκάλυψε βαθιές πολιτικές, θεσμικές και κοινωνικές αντιθέσεις, οι οποίες κορυφώθηκαν στο φαινόμενο που έμεινε γνωστό ως Εθνικός Διχασμός. Στο επίκεντρο αυτής της αντιπαράθεσης βρέθηκαν δύο ισχυρές προσωπικότητες, ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄.
Η υπόθεση του Δ΄ Σώματος Στρατού, που μεταφέρθηκε το 1916 στη Γερμανία, αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό και συμβολικό επεισόδιο αυτής της σύγκρουσης.
Με την έκρηξη του πολέμου, η Ελλάδα βρέθηκε σε γεωπολιτικά κρίσιμη θέση. Ο Βενιζέλος, εκτιμώντας ότι η συμμαχία με την Αντάντ (Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία) θα εξασφάλιζε εδαφικά και πολιτικά οφέλη, υποστήριξε ενεργά την είσοδο της χώρας στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων.
Αντίθετα, ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄, με στρατιωτική παιδεία στη Γερμανία και οικογενειακούς δεσμούς με τον Κάιζερ, επέμενε σε μια πολιτική ουδετερότητας, η οποία στην πράξη ευνοούσε τις Κεντρικές Δυνάμεις.
Η σύγκρουση αυτή δεν ήταν απλώς προσωπική αφορούσε το ίδιο το ζήτημα της πολιτειακής εξουσίας, ποιος καθορίζει τη στρατηγική της χώρας, η εκλεγμένη κυβέρνηση ή ο ανώτατος άρχοντας και αρχιστράτηγος.
Το 1916 το Δ΄ Σώμα Στρατού είχε αναπτυχθεί στην Ανατολική Μακεδονία, μια περιοχή ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας. Την άνοιξη και το καλοκαίρι εκείνου του έτους, Βουλγαρικές δυνάμεις, σύμμαχοι της Γερμανίας, προχώρησαν σε εισβολή με την υποστήριξη Γερμανικών μονάδων. Παρά την παραβίαση της Ελληνικής κυριαρχίας, η Κυβέρνηση των Αθηνών (Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄) έδωσε ρητές εντολές να μην υπάρξει στρατιωτική αντίσταση. Οι Έλληνες αξιωματικοί αντιμετωπισαν το δίλημμα :
- Να αντισταθούν, ήταν παραβίαση εντολών.
- Να παραδοθούν σε Βουλγάρους, ήταν εθνικά ταπεινωτικό.
- Να αποσυρθούν από την περιοχή υπό γερμανική «προστασία»
Επέλεξαν την τρίτη λύση. Έτσι, το φθινόπωρο του 1916*, μετά από διαπραγματεύσεις, περίπου 6.000 έως 7.000 Έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί, με τον οπλισμό τους, μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς στη Γερμανία, κυρίως στην πόλη Görlitz της Σιλεσίας. Τυπικά δεν θεωρήθηκαν αιχμάλωτοι πολέμου, αλλά στην πράξη βρέθηκαν σε καθεστώς αναγκαστικής παραμονής. Παρέμειναν εκεί μέχρι το τέλος του πολέμου και την επιστροφή τους το 1919.
Οι Έλληνες στρατιώτες, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, έτυχαν θερμής υποδοχής στις μεγάλες πόλεις από τις οποίες περνούσαν και ειδικά στο Γκαίρλιτς, όπου εγκαταστάθηκαν.
Μία μεγάλη επιγραφή η οποία έγραφε «ΧΑΙΡΕΤΕ» κοσμούσε το στρατόπεδο στο οποίο θα παρέμεναν τα στρατεύματα, ενώ οι πλατείες και οι δρόμοι της πόλης είχαν στολιστεί με λουλούδια και Ελληνικές Σημαίες.
Την παραμονή των Ελλήνων εκεί συνόδευσε ένα έντονο φιλελληνικό ρεύμα και ένα ενδιαφέρον για τον ελληνισμό. Πραγματοποιήθηκαν πολύτιμες διατριβές και έρευνες σε πανεπιστήμια, οι οποίες αφορούσαν τον ελληνικό πολιτισμό, ενώ έντονη ήταν καλλιτεχνική δραστηριοποίηση καθώς έγιναν ηχογραφήσεις τραγουδιών, εκδόθηκε ελληνική εφημερίδα και ικανοί λογοτέχνες ανέδειξαν το ταλέντο τους. (Πηγή Offlinepost)
Το γεγονός αυτό ήταν πρωτοφανές, μια τυπικά ουδέτερη χώρα να επιτέψει τη μεταφορά ολόκληρου στρατιωτικού σχηματισμού στο έδαφος μιας εμπόλεμης δύναμης. Η πράξη αυτή είχε τεράστιο πολιτικό και συμβολικό βάρος.
Οι στρατιώτες που παρέμειναν «φιλοξενούμενοι» στη Γερμανία θεωρήθηκαν από πολλούς «προδότες» ή βασιλικούς συνεργάτες. Η κοινωνία και οι πολιτικοί αντίπαλοι του βασιλιά Κωνσταντίνου τους αντιμετώπιζαν με ύποπτο βλέμμα, καθώς η παραμονή τους στη Γερμανία έγινε αντικείμενο προπαγάνδας. Πολλοί αξιωματικοί και στρατιώτες βρέθηκαν σε διοικητικά αδιέξοδα, καθώς η νέα κυβέρνηση Βενιζέλου στο πλαίσιο της Αντάντ δεν τους είχε πλήρως ενσωματώσει.
Κάποιοι από τους Αξιωματικούς συνέχισαν την καριέρα τους στον Ελληνικό Στρατό, αλλά με περιορισμένες προοπτικές. Αλλοι αποστρατεύτηκαν πρόωρα, ενώ μερικοί επέλεξαν να υπηρετήσουν σε διοικητικές θέσεις. Η συμμετοχή τους στον πόλεμο και η παραμονή τους στη Γερμανία αποτέλεσαν σημείο κοινωνικού στιγματισμού που επηρέασε την προαγωγή τους.
Στην ελληνική κοινωνία υπήρχε διχασμός, οι Βενιζελικοί τους θεωρούσαν εχθρικά στοιχεία, ενώ οι βασιλικοί τους είδαν ως ήρωες που έμειναν πιστοί στον βασιλιά. Ο διχασμός αυτός δημιούργησε προσωπικές και οικογενειακές εντάσεις για πολλά χρόνια, ακόμη και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Μερικές δεκάδες έως λίγες εκατοντάδες δεν επέστρεψαν στην Ελλάδα μετά το 1919. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν έμειναν μόνιμα για όλη τους τη ζωή, αλλά καθυστέρησαν την επιστροφή. Παρέμειναν στη Γερμανία διότι κατά την παραμονή τους στο Görlitz είχαν δημιουργήσει σχέσεις με Γερμανίδες, υπήρξαν γάμοι και τέκνα. Για κάποιους, η επιστροφή στην Ελλάδα σήμαινε διάλυση οικογένειας. Άλλοι είχαν μάθει τεχνικά επαγγέλματα και εργάζονταν ήδη σε γερμανικές επιχειρήσεις.
Για κάποιους, η παραμονή στη Γερμανία φαινόταν πιο ασφαλής επιλογή μια που η Ελλάδα του 1919–1922 ήταν πολιτικά ασταθής, οικονομικά εξαντλημένη και θα αντιμετώπιζαν έντονο κοινωνικό στιγματισμό.
Σημείωση :
Το Δ’ Σώμα Στρατού μεταφέρθηκε στη Γερμανία την περίοδο 15–27 Σεπτεμβρίου 1916, μετά την εισβολή των Βουλγάρων στην Ανατολική Μακεδονία και την έλλειψη εντολών για αντίσταση από την Αθήνα. Αυτή την περίοδο ολόκληρη η Ελλάδα κρατούσε επίσημα ουδετερότητα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπό την κυβέρνηση του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄. Η “εναλλακτική κυβέρνηση” υπό τον Βενιζέλο στη Θεσσαλονίκη σχηματίστηκε στις 17 Αυγούστου 1916 μετά από στρατιωτικό κίνημα, αλλά ήταν προσωρινή και δεν είχε ακόμη πλήρη αναγνώριση ούτε ενιαία στρατιωτική δύναμη υπό το όνομα του Ελληνικού Βασιλικού Στρατού που να μάχεται μαζί με τους Συμμάχους εκείνο το φθινόπωρο. Η Ελλάδα επισήμως μπήκε στον πόλεμο τον Ιούνιο του 1917, όταν η κυβέρνηση του Βενιζέλου πήρε τον πλήρη έλεγχο της χώρας και κήρυξε πόλεμο στις Κεντρικές Δυνάμεις.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Internment of the Greek IV Corps at Görlitz, σελίδα Wikipedia (στα Αγγλικά) — περιγραφή της μεταφοράς, παραμονής στη Γερμανία και επιστροφής των στρατιωτών του Δ’ Σώματος Στρατού 1916–1919.
Γεράσιμος Αλεξάτος, Οι Έλληνες του Γκέρλιτς 1916–1919, εκδόσεις Κυριακίδη — ιστορική μελέτη για την «παραμονή» και την εμπειρία των Ελλήνων του Δ’ Σώματος στη Γερμανία.
Ο εθνικός διχασμός: Πώς και γιατί 7.000 Έλληνες στρατιωτικοί βρέθηκαν στην γερμανική πόλη Γκέρλιτς, άρθρο στο AegeaNews.gr — γενικό ιστορικό πλαίσιο για την εισβολή στην Ανατολική Μακεδονία και τη μεταφορά στο Γκέρλιτς.
Αιχμάλωτοι στο Γκέρλιτς: Το Δ’ Σώμα Στρατού στη Γερμανία, Armyvoice.gr — ανάλυση της ιδιότυπης «αιχμαλωσίας» και των συνθηκών ζωής στη Γερμανία, και της ψυχρής υποδοχής κατά την επιστροφή.
Το Δ’ Σώμα Στρατού και η αιχμαλωσία στο Γκέρλιτς (Μέρος Α’), OffLine Post — άρθρο με ιστορικό αφηγηματικό ύφος για το πλαίσιο του επεισοδίου.
IV Army Corps (Greece) — συνοπτική παρουσίαση του σχηματισμού, της δημιουργίας του και της μεταφοράς στο Görlitz (στα Αγγλικά).
Επιμέλεια ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος