• 2025.12.26
• Φανή Ξένου

Novel Foods – Νέα Τρόφιμα

Είναι τρόφιμα που δεν καταναλώνονταν παραδοσιακά στην Ευρώπη πριν το 1997. Προέρχονται από νέες τεχνολογίες, νέες πρώτες ύλες ή νέες διαδικασίες. Έρχονται  στο “πιάτο μας” μετά από κεντρικό ελέγχο της ΕΕ. Περιλαμβάνονται στα “Νέα Τρόφιμα” η Βιομηχανική φυτική πρωτεΐνη, το καλλιεργημένο κρέας  (Cultivated meat / Cell-based meat) και η πρωτεΐνη εντόμων, (ας μην ξεχνάμε βεβαια και τα μεταλλαγμένα παραγωγικά ζώα και φυτά). Για να κυκλοφορήσουν με ασφάλεια στην αγορά, τα προϊόντα πρέπει:

1. Να εγκριθούν από την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) με αξιολόγηση επιστημονικών δεδομένων για ασφάλεια. euronews*
2. Να λάβουν άδεια από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σύμφωνα με κανονισμό για νέα τρόφιμα. xanthinea.gr 

Τον Φεβρουάριο του 2025  η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε τη χρήση έως και 4% προνύμφης κίτρινου αλευροσκώληκα επεξεργασμένης με υπεριώδη ακτινοβολία σε προϊόντα όπως ψωμί, τυρί και ζυμαρικά στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής της ΕΕ για τη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της αλυσίδας εφοδιασμού τροφίμων.

Βιομηχανική φυτική πρωτεΐνη : Χρησιμοποιούνται ως πρώτες ύλες η σόγια, μπιζέλι, σιτάρι. Γίνεται απομόνωση πρωτεΐνης, αρωματισμός, χρωματισμός, προσθήκη συνδετικών & άλλων προσθέτων με στόχο να να μιμείται υφή – γεύση – εμφάνιση κρέατος (plant-based burgers φυτικά λουκάνικα, “κιμάς” χωρίς κρέας).  Δεν είναι απλώς «φαγητό από φυτά»  είναι βιομηχανικά τρόφιμα νέας γενιάς, Δεν απαιτεί αγρότες → απαιτεί εργοστάσια.

Καλλιεργημένο κρέας  (Cultivated meat / Cell-based meat) : Λήψη λίγων μυϊκών κυττάρων από ζώο,  καλλιέργεια σε θρεπτικό υπόστρωμα (αμινοξέα, σάκχαρα, βιταμίνες), πολλαπλασιασμός σε βιοαντιδραστήρες, διαμορφώνεται ιστος,  το αποτέλεσμα είναι βιολογικά κρέας, αλλά όχι προϊόν εκτροφής. 

Πρωτεΐνη εντόμων. 

Στο σημείο αυτό θα επικεντρωθουμε στην χρήση εντόμων στην διατροφή.

Φυσικά δεν ενοούμε κατανάλωση εντόμων όπως δειχνει η φωτογραφία, κάτι ανάλογο δεν είναι εύκολα αποδεκτό.  Η χρήση εντόμων στην διατροφή αναφέρεται στην εκτροφή τους για παραγωγή προϊόντων  όπως η σκόνη εντόμων που χρησιμοποιείται  ως πηγή πρωτεΐνης για τον άνθρωπο ή για ζωοτροφές. Τα έντομα είναι πλούσια σε πρωτεΐνες, λιπαρά, βιταμίνες και  ίνες ανάλογες των φυτικών. Η λήψη πρωτεϊνούχων συμπληρωμάτων διατροφής ζώων αποτελεί μία εναλλακτική λύση στην κοστοβόρα παραγωγή ζωοτροφών με τους μέχρι τωρα γνωστούς τρόπους. Οι καλιέργιες εντόμων απαιτούν πολύ χαμηλότερους πόρους (νερό, γη, ενέργεια). ypaithros.gr. Οι εκτροφές εντόμων μπορούν να αξιοποιούν οργανικά υπολείμματα και να μειώνουν τα αντίστοιχα απόβλητα. xanthinea.gr .   Υπάρχει ήδη δυνητική χρήση σε τρόφιμα όπως σκόνες εντόμων που προστίθενται σε προϊόντα αρτοποιίας, δημητριακά, μπάρες πρωτεΐνης, αλλά και ζωοτροφές για ψάρια, πουλερικά, κατοικίδια κ.λπ. ead.gr.

Εγκεκριμένα είδη εντόμων

Μέχρι τώρα έχουν εγκριθεί στην ΕΕ προϊόντα που περιέχουν σκόνη/παρασκευάσματα από συγκεκριμένα έντομα, όπως:

• Οικιακός γρύλος (Acheta domesticus)
• Κίτρινο αλευροσκουλήκι (yellow mealworm)
• Αποδημητική ακρίδα (migratory locust) …και πιθανώς ακόμη περισσότερα είδη καθώς εκκρεμούν αιτήσεις για πρόσθετες εγκρίσεις. Olympias

Χρησιμοποιούνται τα συγκεκριμένα είδη, γιατί έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη, γρήγορο κύκλο ζωής και χαμηλές απαιτήσεις χώρου και νερού. 

Τα προϊόντα που προέρχονται από αυτά τα έντομα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως συστατικά σε τρόφιμα, αφότου εξασφαλιστεί η ασφάλεια και αναφέρεται κατάλληλα στην ετικέτα. euronews

Εκτροφή (φάση ανάπτυξης) : Τα έντομα εκτρέφονται σε ελεγχόμενη θερμοκρασία (25–30°C), ελεγχόμενη υγρασία, σκοτεινό ή ημισκότεινο περιβάλλον. Στεγάζονται σε κάθετα συστήματα (ράφια) ώστε να παράγεται μεγάλη ποσότητα σε μικρό χώρο. Τρέφονται με φυτικά υπολείμματα, υποπροϊόντα γεωργίας (π.χ. πίτουρα) και εγκεκριμένες πρώτες ύλες (στην ΕΕ απαγορεύονται απόβλητα ζωικής προέλευσης). Στην ΕΕ υπάρχει αυστηρός έλεγχος για το τι επιτρέπεται να τρώνε τα έντομα.  Όταν τα έντομα φτάσουν στο κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης, συλλέγονται μηχανικά σταματά η τροφή τους λίγες ώρες πριν (καθαρισμός εντέρου). Η θανάτωσή τους (αδρανοποίηση) συνήθως γίνεται με ταχεία κατάψυξη ή θερμική επεξεργασία (ζεστό νερό / ατμός) που μειώνει τον πόνο (όσο είναι δυνατό) και σκοτώνει παθογόνους μικροοργανισμούς. Τα έντομα βράζονται ή ατμίζονται, αποξηραίνονται (φούρνος ή freeze-drying) και προκύπτουν :

• Σκόνη εντόμων (ολική) που περιέχει αλεσμένα ολόκληρα έντομα (περιέχει: πρωτεΐνη, λίπος, φυτικές ίνες (χιτίνη), χρησιμοποιεται ώς ζωοτροφή. Οι ιχθυοτροφές (ο βασιλιάς του τομέα), είναι ο μεγαλύτερος καταναλωτής πρωτεΐνης εντόμων χρησιμοποιείται στην εκτροφή του σολομού, λαβράκι, τσιπούρα, πέστροφα και γαρίδες. Στόχος είναι η αντικατάσταση ιχθυάλευρου (ψάρια που αλιεύονται μόνο για ζωοτροφή). Ζωοτροφές για κατοικίδια σκυλοι και γάτες σε υποαλλεργικές τροφές και premium / veterinary σειρές (εδώ η αποδοχή είναι πολύ υψηλότερη απ’ ό,τι στον άνθρωπο). Πτηνοτροφία & χοιροτροφία με περιορισμένη αλλά αυξανόμενη χρήση για νεοσσούς και χοιρίδια, κυρίως ως συμπληρωματική μορφή, όχι ως κύρια πρωτεΐνη. 
• Συμπυκνωμένη πρωτεΐνη παράγεται με διαχωρισμό του λίπους, απομόνωση πρωτεϊνών. Αυτή χρησιμοποιείται σε τρόφιμα ανθρώπινης κατανάλωσης. Η πρωτεΐνη εντόμων καταλήγει: σε μπάρες πρωτεΐνης σε αλεύρι για ψωμί/ζυμαρικά.

Η έγκριση αυτών των προϊόντων δεν έγινε χωρίς δημόσια συζήτηση, υπήρξαν αντιδράσεις και παρανοήσεις σχετικά με την ασφάλεια και την προώθηση της κατανάλωσης εντόμων. Οι αρμόδιες αρχές τονίζουν πως όλα τα νέα προϊόντα αξιολογούνται διεξοδικά πριν εισέλθουν στην αγορά. Euronews

Τι υποστηρίζεται από τους θιασώτες της χρήσης των εντόμων.

 Τα έντομα ΔΕΝ φτάνουν στο πιάτο σου. Στη ζωοτροφή τα έντομα αλέθονται γίνονται πρωτεΐνη + λιπαρά. Το ζώο δεν τρώει έντομα, τρώει πρωτεΐνη. Το ζώο (ψάρι, κοτόπουλο κ.λπ.) μεταβολίζει τα αμινοξέα και τα λιπαρά οξέα δεν αποθηκεύει «πρωτεΐνη εντόμου». Τα παραπάνω συστατικά τα μεταβολίζει όπως την σόγια, το καλαμπόκι και το ιχθυάλευρο, ΔΕΝ μεταφέρεται DNA εντόμων, η χιτίνη και τα αλλεργιογόνα εντόμων. Έτσι απλά το παραγόμενο κρέας δεν “περιέχει έντομα”. Ειδικά στα ψάρια (το πιο κρίσιμο παράδειγμα) : Τα ψάρια εκτροφής τρώνε ιχθυάλευρο, Το ιχθυάλευρο προέρχεται από άγρια ψάρια. Με πρωτεΐνη εντόμων έχουμε λιγότερη υπεραλίευση το ίδιο θρεπτικό αποτέλεσμα και καμιά αλλαγή στη σύσταση του κρέατος 

Συμπερασματικά : Δεν «τρώμε έντομα» έμμεσα.  Τρώμε ζώα που μεταβολίζουν πρωτεΐνη όπως έκαναν πάντα. Η αλλαγή αφορά την πηγή πρωτεΐνης της ζωοτροφής, όχι τη φύση του κρέατος.

Επιπλέον για την Ελληνική πραγματικότητα θα είναι μια διέξοδος στην επιτόπια παραγωγή ζωοτροφών. (ΣΣ – Η απουσία εγκαταστάσεων εκτροφής στην Ελλάδα, συνεπάγεται ότι οι πρώτες ύλες από έντομα και οι ζωοτροφές που περιέχουν έντομα και είναι διαθέσιμες στην Ελλάδα, είναι εισαγόμενες. Το ποσοστό τους βέβαια στο σύνολο των ζωοτροφών που διατίθενται στην ελληνική αγορά είναι ακόμα ελάχιστο.)

Τι ελέγχει η ΕΕ

Η ΕΕ εξετάζει μεταβολικά υπολείμματα, βαρέα μέταλλα τοξίνες, αλλαγές στη σύσταση του κρέατος, μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί μεταφορά εντομογενών στοιχείων στον άνθρωπο μέσω κρέατος ή ψαριού. Θεωρητικά η κατανάλωση πρωτεΪνης από έντομα ακολουθεί την γνωστή οδό < Πέψη πρωτεΐνης → αμινοξέα →αναδόμηση → μυϊκός ιστός →τελικό προϊόν → 100% ζωική πρωτεΐνη> . Η χρήση πρωτεΐνης εντόμων στις ζωοτροφές δεν απαιτείται να αναγράφεται στη σήμανση του κρέατος, δηλώνεται μόνο στη ζωοτροφή διότι δεν θεωρείται συστατικό του τελικού τροφίμου.

Τι υποστηρίζουν οι θεωρίες Συνομωσίας

Ότι παγκόσμιες ελίτ (WEF, μεγάλες πολυεθνικές, τραπεζικά κέντρα) προωθούν σκόπιμα την πρωτεΐνη εντόμων ώστε ο πληθυσμός να στερηθεί το “παραδοσιακό” κρέας. Συχνά συνοψίζεται στο σύνθημα: «Εσείς θα τρώτε έντομα, αυτοί θα τρώνε μπριζόλες». Η θεωρεία αυτή βρίσκει απήχηση με αφορμή την αύξηση των τιμών του  κρέατος, τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς και τις δηλώσεις αξιωματούχων για «εναλλακτικές πρωτεΐνες»

Λέγεται ότι η εισαγωγή γίνεται έμμεσα (μέσω ζωοτροφών), χωρίς να ενημερώνεται ο καταναλωτής ώστε να «συνηθίσει» χωρίς να αντιδράσει και συνδέεται έντονα με την απουσία σήμανσης στο τελικό κρέας και την πολυπλοκότητα των κανονισμών της ΕΕ. Οτι είναι «Πειραματισμός σε πληθυσμούς» οι πολίτες λειτουργούν ως «πειραματόζωα» για νέες μορφές διατροφής χωρίς μακροχρόνιες μελέτες και συχνά συνδέεται με προηγούμενες κρίσεις εμπιστοσύνης (π.χ. τρόφιμα, φάρμακα) και τον φόβο για άγνωστες μακροπρόθεσμες συνέπειες.

Υπάρχει ο φόβος ότι τελικά θα επέλθει ο «Έλεγχος της διατροφικής αλυσίδας» όταν λίγες πολυεθνικές θα ελέγχουν την παραγωγή εντόμων για ζωοτροφές και τρόφιμα άρα τη βασική επιβίωση με απώλεια της αγροτικής αυτονομίας και εξάρτηση μικρών παραγωγών.

Δεν λειπει η πολιτισμική διάσταση δήλαδή ότι η κατανάλωση εντόμων δεν είναι απλώς διατροφική αλλαγή αλλά σύμβολο αποδόμησης της παραδοσιακής οικογένειας της αγροτικής ζωής τελικά της Εθνικής ταυτότητας μια που όλο αυτό συνδέεται με την παγκοσμιοποίηση και την “ομογενοποίηση” πολιτισμών. Επιπλέον στις θεωρίες συνομωσίας υποστηρίζεται ότι η  ΚΑΠ (Κοινή Αγροτική Πολιτική) στοχεύει στον περιορισμό της Κτηνοτροφικής Παραγωγής. 

Το Αφήγημα

Το 2006, έκθεση του FAO (Livestock’s Long Shadow) ανέφερε ότι η κτηνοτροφία συμβάλλει σημαντικά στις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου συνολικά, συμπεριλαμβάνοντας τις μεταφορές, ζωοτροφές, την αποψίλωση, την κοπριά και το μεθάνιο από μηρυκαστικά. Το μήνυμα απλουστεύτηκε υπερβολικά στα ΜΜΕ : «Οι αγελάδες βλάπτουν το κλίμα», στη συνέχεια τα ΜΜΕ, περιβαλλοντικές καμπάνιες και πολιτικά συνθήματα  μετέτρεψαν το σύνθετο επιστημονικό εύρημα σε:

«Οι αγελάδες με την αναπνοή τους καταστρέφουν τον πλανήτη»

Αυτό το αφήγημα  δεν ειπώθηκε ποτέ έτσι από την επιστήμη.

Μετά τη Συμφωνία των Παρισίων για την Κλιματική Αλλαγή (2015), το αφήγημα χρησιμοποιήθηκε για μείωση της παραγωγής κρέατος, για φορολόγηση, για προώθηση εναλλακτικών πρωτεϊνών (βλέπε πρωτεϊνη εντόμων). Εδώ γεννήθηκε και η αντίδραση από αγρότες, κτηνοτρόφους και συντηρητικά κινήματα. Το αφήγημα για τις αγελάδες/κτηνοτροφία και το κλίμα χρησιμοποιήθηκε στην ΕΕ όχι ως “επιστημονικό δόγμα”, αλλά ως εργαλείο πολιτικής κατεύθυνσης. 

Μετά το 2019, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέταξε τη γεωργία και την κτηνοτροφία στους τομείς «κλιματικής ευθύνης», παρουσίασε τη μείωση εκπομπών ως αναπόφευκτη. Η κτηνοτροφία παρουσιάστηκε ως σημαντική πηγή μεθανίου άρα ως τομέας που «πρέπει να αλλάξει»  Στην επικοινωνία οι αγελάδες έγιναν σύμβολο περιβαλλοντικής ρύπανσης για να δικαιολογηθούν περιορισμοί & όροι στην ΚΑΠ (Κοινή Αγροτική Πολιτική) όπως  περισσότερες «πράσινες προϋποθέσεις”, λιγότερες ενισχύσεις χωρίς περιβαλλοντικά κριτήρια, πίεση για μείωση ζωικού κεφαλαίου και αλλαγή πρακτικών.

Πολιτικά το αφήγημα «Οι εκπομπές από τα μηρυκαστικά είναι πρόβλημα» χρησιμοποιήθηκε για να μεταφερθεί κόστος προσαρμογής στους αγρότες και να παρουσιαστεί η αλλαγή ως τεχνικά αναγκαστική, όχι πολιτική επιλογή. Προωθήθηκε μείωση κατανάλωσης κόκκινου κρέατος, αλλαγή διατροφικών προτύπων, ενίσχυση «εναλλακτικών πρωτεϊνών». Εδώ μπαίνουν η Βιομηχανική φυτική πρωτεΐνη, το καλλιεργημένο κρέας  (Cultivated meat / Cell-based meat) και η πρωτεΐνη εντόμων. Οι αγελάδες παρουσιάστηκαν ως «μη βιώσιμο μοντέλο για το μέλλον» χωρίς όμως να λέγεται πότε, πώς και με τι κοινωνικό κόστος. 

Ζούμε όλοι έστω και αν δεν την αντιλαμβανόμαστε  την ηθική πίεση στους καταναλωτές . Δεν υπήρξε απαγόρευση, υπήρξε ηθικοποίηση της κατανάλωσης και διαχωρισμός σε «καλές» επιλογές και «κακές» επιλογές.

Το κρέας → «βαρύ για το κλίμα»,  Η αγελάδα → «πρόβλημα». Αυτό μετέφερε την ευθύνη από τη βιομηχανία στον πολίτη.

Στο αφήγημα ότι «Η παραδοσιακή κτηνοτροφία δεν έχει μέλλον» δεν ειπώθηκε ,  ότι το μεθάνιο CH4 έχει διαφορετικό κύκλο ζωής από το CO₂. Το μεθάνιο είναι ισχυρό αλλά βραχύβιο αέριο (10-12 έτη), το CO₂ είναι λιγότερο ισχυρό αλλά μακρόβιο και συσσωρεύεται (100-1000 έτη) και επί πλεον ότι η μείωση παραγωγής στην ΕΕ θα αντικατασταθεί με εισαγωγές από χώρες με χειρότερες πρακτικές (συμφωνία ΕΕ – Mercosur), αυτά δεν τέροιαζαν με το αφήγημα.

Από το 2022 και μετά ξέσπασαν αγροτικές εξεγέρσεις, οι πολιτικοί οπισθοχωρήσαν και τα μέτρα πάγωσαν και αυτό γιατί το το αφήγημα προηγήθηκε των λύσεων και αγνόησε την κοινωνική διάσταση

Γιατί όλο αυτό ; Δεν υπάρχει άλλη εξήγηση παρά μόνο για να ανοίξει χώρος σε νέες αγορές & επενδύσεις. Ωφελήθηκαν οι εταιρείες plant-based, startups εναλλακτικών πρωτεϊνών, funds «πράσινης καινοτομίας» και φυσικά, αν υπάρχει αλήθεια στις θεωρείες συνομωσίας, αυτοί που επιδιώκουν τον εύκολο έλεγχο της ανθρωπότητας μέσω της διατροφής. 

Η ΕΕ χρησιμοποίησε ένα πραγματικό επιστημονικό ζήτημα ως απλό πολιτικό αφήγημα, για να επιταχύνει αλλαγές που δεν είχαν ακόμη κοινωνική συναίνεση.

Σημείωση : Η συμφωνία ΕΕ – Mercosur

Πρόκειται για εμπορική συμφωνία ελεύθερου εμπορίου μεταξύ της ΕΕ και πέντε χωρών της Λατινικής Αμερικής — Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Παραγουάη και πιθανώς Βολιβία — που διαπραγματεύεται επί ~25 χρόνια.
Στόχος της είναι να μειώσει ή να καταργήσει δασμούς σε προϊόντα μεταξύ των δύο αγορών, διευκολύνοντας τις εισαγωγές και εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών. Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ.

Η συμφωνία αφορά αγαθά όπως βοδινό κρέας, ζάχαρη, ρύζι, μέλι σόγια… καθώς και βιομηχανικά προϊόντα (π.χ. αυτοκίνητα, μηχανήματα). Προβλέπει προνομιακούς δασμούς σε εισαγόμενα γεωργικά προϊόντα (π.χ. έως και 7,5% για βοδινό κρέας αντί για ~40% που υπήρχε).  Οι αγρότες αντιδρούν διότι οι οι παραγωγοί στη Λατινική Αμερική μπορούν να παράγουν ορισμένα προϊόντα φθηνότερα λόγω χαμηλότερων παραγωγικών εξόδων και διαφορετικών περιβαλλοντικών / εργασιακών προτύπων. Αυτό σημαίνει πιθανή πτώση τιμών στα ευρωπαϊκά προϊόντα και αθέμιτο ανταγωνισμό για τους αγρότες της ΕΕ. euronews.

Αν το βοδινό κρέας από Mercosur μπει πιο φθηνά στην ΕΕ, οι Ευρωπαίοι κτηνοτρόφοι φοβούνται ότι θα χάσουν μερίδιο αγοράς,  θα μειωθεί η τιμή του δικού τους κρέατος  δηλαδή υποστούν πλήγμα στην εισοδηματική τους βιωσιμότητα. euronews. Αγρότες από διάφορες χώρες της ΕΕ έχουν βγει στους δρόμους και στις Βρυξέλλες με τρακτέρ και μπλόκα διαμαρτυρίας, απαιτώντας δικλίδες προστασίας και αλλαγές στη συμφωνία ή να αποσυρθεί. PBS+1  Υπάρχει έντονη πολιτική διαμάχη μέσα στην ΕΕ για το πώς θα προστατευθούν οι ευρωπαϊκοί παραγωγοί, ή αν πρέπει να υπάρξουν όρια στις εισαγωγές ώστε να αποφευχθεί «κατάρρευση τιμών» και απώλεια παραγωγής. Libre 

Επίλογος

Προσπάθεισα  να δώσω την απαραίτητη συνοπτική ενημέρωση  πάνω στο θέμα της εντομοφαγίας, που είναι κομμάτι ενός μεγαλύτερου σχεδίου, ώστε να αποτέσει το έναυσμα συζήτησης και αναζήτησης περισσότερων στοιχείων. Το όλο θέμα χρήζει διερεύνησης και μας αφορά όλους.

Ο οργανισμός των έμβιων όντων  είναι ένα θαυμαστό δημιούργημα που όσοι νομίζουν ότι το γνωρίζουν κάνουν λάθος. Τα όσα θεωρούμε σήμερα ακίνδυνα αύριο μπορεί να ανατραπούν και αυτό αποδείχθηκε πολλές φορές στο πρόσφατο παρελθόν. Η παραβίαση της φύσης πάντα τιμωρεί και συνήθως τους αθώους και ευάλωτους ή λίγο διαφορετικά :

“Το άγιον κέρδος και ο λογαριασμός στους φτωχούς“

Πέρα από οποιοδήποτε επιστημονικό ή κυβερνητικό, ή ευρωπαϊκό αφήγημα, γνωρίζουμε πως  η φυσική διατροφή και το περιβάλλον ζωής των ζώων αντανακλώνται  τα μέγιστα στην ποιότητα του κρέατος. 
 

---

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΒΗΜΑ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑΣ

Οι απόψεις που εκφράζονται  στα άρθρα της Ιστοσελίδας μας  ανήκουν αποκλειστικά στον/στη συγγραφέα και δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις θέσεις ή τις απόψεις της συντακτικής επιτροπής ή της ιστοσελίδας συνολικά, εκτός και αν ρητά αναφέτεται ως συντάκτης η ΕΕΥΕΔ ή ΔΣ/ΕΕΥΕΔ. 

Επιμέλεια Ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος