Η ΔΙΚΗ ΜΑΣ 25η ΜΑΡΤΙΟΥ!

– 2025.03.24
– Λάμπρος Βαζαίος

Λίγo πριν την 25^η Μαρτίου, την Εθνική Εορτή, την επέτειο της Επανάστασης του 1821, την επέτειο της Παλιγγενεσίας, της Εθνεγερσίας, του Ιερού Αγώνα, την επέτειο με τά τόσα ονόματα! Γιατί άραγε δεν έχουμε καταλήξει σε ένα επικρατέστερο, στο πιο αντιπροσωπευτικό; Δεν νομίζω βέβαια πως η απορίες αυτές αφαιρούν το παραμικρό από την σημασία και την αξία των όσων γίνονται ή των όσων λέγονται για να την τιμήσουμε όλοι, ο καθένας όπως νομίζει και μπορεί! Η σημασία της έχει την μεταβλητή διαχρονικότητα που ταιριάζει σε κάθε τι σημαντικό που υπάρχει ως σταθερή αξία στην Ιστορική μνήμη. Ας παραμερίσουμε όμως από τώρα μιζέριες και περίεργες θέσεις, αντιρρήσεις και μεγαλοστομίες. Αν αποδεχθούμε την ανάγκη της μεγάλης γιορτής και αν δικαιολογήσουμε τα αναπόφευκτα τότε μόνο θα αποκλείσουμε τον ημίκοσμο αλλά κυρίως τον υπόκοσμο των δήθεν «πατριωτών υπερπατριωτών», των επιτήδειων αλητήριων που καραδοκούν.

Ο «εξ’ισου πατριωτισμός» του «Ανεξάρτητου»** το 1843 έδωσε από τότε το μέτρο και το ηθικό υπόβαθρο. Ο αληθινός πατριωτισμός, όπως μας τον κληροδότησαν οι πρόγονοι, επώνυμοι και ανώνυμοι, σεμνοί αγωνιστές, βαθιά έντιμοι πολίτες ιδιαίτερα αυστηροί σε θέματα ηθικής, δεν μπερδεύεται με τα φληναφήματα της σύγχρονής «αριστείας», αμετροεπών ασήμαντων, που κυνηγάνε την επικερδή επωνυμία στην σημερινή «καλή κοινωνία». Στον φετεινό εορτασμό που θα κορυφωθεί σε λίγες ημέρες και είναι κάτι που για πολλά χρόνια επαναλαμβάνεται, όλοι έχουμε συγκεκριμένες σταθερές για το τι σημαίνει για το Έθνος και την κοινωνία η επίκληση, η γιορταστική επίκληση της ημέρας της 25^ης Μαρτίου, της Εθνικής Εορτής. Αναζητώντας πιο ουσιαστικές, πιο πραγματικές διαδικασίες κατανόησης και πρόσληψης των νοημάτων μιας ολόκληρης εποχής τόσο παλιάς, τόσο διαφορετικής, τόσο μακρινής, βρέθηκα σε αδιέξοδο αρκετά συχνά.

Δεν νομίζω πως πρέπει να μακρηγορήσω ειδικά πάνω σε αυτό το θέμα. Κινδυνεύω να χάσω το μέτρο και κυρίως το «κλειδί» της αποκρυπτογράφησης των «μυστικών» αλλά και των σκοτεινών διαδρομών του Αγώνα που κράτησε λίγο περισσότερο από 7 χρόνια. Τις διαδρομές αυτές με τους εμφύλιους και τις αθλιότητες που προκάλεσαν θα τις ξορκίσουμε πάλι, θα ξαναθυμηθούμε όσα πρέπει να μην ξεχνάμε. Δικά μας είναι στο κάτω κάτω, κληρονομιά μας! Δεν θα μείνουμε όμως εκεί. Δεν θα μείνουμε στην ανάλυση της γλωσσικής ταυτότητας του Μάρκου Μπότσαρη και του Κολοκοτρώνη, ούτε σε πιο ιδίωμα έδινε παραγγέλματα ο Μιαούλης στους ναύτες του! Αυτούς είχαμε, αυτοί πολέμησαν, αυτοί καταφέρανε το πρώτο ξήλωμα της φόδρας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτοί καταφέρανε να πριονίσουν έστω και λίγο τα νύχια της «Ιεράς Συμμαχίας» και της ανήθικης, μισάνθρωπης και βαθιά ανθελληνικής αυταρχικότητας του Μέττερνιχ. Δεν υπάρχει μάλλον στην Παγκόσμιο Ιστορία Επανάσταση που ο ένοπλος αγώνας, η εξεγερσιακή φάση, να κράτησε τόσο. Το γεγονός αυτό μαζί με την πικρή πραγματικότητα της «ανάπηρης» πολιτικά κατάληξης του κράτους που προέκυψε, πάντα μου έδιναν την εντύπωση πως δεν είχα την σωστή πληροφόρηση και μάλιστα «από πρώτο χέρι» για όσα σηματοδότησε η 25^η Μαρτίου μέχρι σήμερα και πως φτάσαμε μέχρι εδώ.

Πώς όμως άρχισε να πληροφορείται ο άμεσα ενδιαφερόμενος Λαός στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια για το τι έγινε, από ποιους και για ποιους; Με ποιους τρόπους έφτασε στον «απλό πολίτη» η πληροφόρηση για την Επανάσταση; Ήταν μόνο η επίσημη «διήγηση» των γεγονότων η υπήρξε κάτι διαφορετικό που απλά και πειστικά παρουσίασε τις λεπτομέρειες που στην περίπτωση μας είναι η ουσία; Ήταν μόνο τα πολλά και ιδιαίτερα σημαντικά ιστορικά πονήματα που γράφηκαν για την Επανάσταση; Υπήρχε «κάτι άλλο» πιο εύκολο, πιο ευχάριστο από τα αναγνώσματα των ιστορικών, που να κυκλοφόρησε στα λαϊκά σπίτια της Ελλάδας τον 19^ο και τις αρχές του 20^ου αιώνα;

Προσπαθώντας να δώσω κάποιες απαντήσεις, θυμίζω το πρώτο μυθιστόρημα της νεότερης Ελληνικής Γραμματείας. Είναι το ιστορικό μυθιστόρημα του Στέφανου Ξένου που πρωτοεκδόθηκε το 1851. Το δεύτερο μισό του 19^ου αιώνα το βιβλίο είχε αλλεπάλληλες εκδόσεις και διακινήθηκε ευρύτατα στον Ελλαδικό χώρο και τον υπερόριο Ελληνισμό. Προς το τέλος του αιώνα μεταφράστηκε Αγγλικά και κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ. Πρόκειται για δίτομο έργο 900 περίπου σελίδων με τίτλο: «Η Ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως». (Ηλεκτρονικό Αντίγραφο στην Βιβλιοθήκη του ΑΠΘ, εδώ)

Η Ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως

Ο Θρασύβουλος και η γενναία Ανδρονίκη, δύο όμορφοι νέοι από την Αρκαδία (τέλεια δείγματα του ρομαντικού «Αρκαδικού Ιδεώδους»), μορφωμένοι όσο λίγοι, πολεμιστές ασύγκριτοι, ζουν τον υπέροχο έρωτα τους μέσα σε όλες τις μεγάλες στιγμές και τις πιο σπουδαίες μάχες του Αγώνα. Ο συγγραφέας περιγράφει γλαφυρότατα και το κυριότερο ακριβέστατα, όλες τις φάσεις της Επανάστασης, των επτά χρόνων της, μέσα σε σελίδες έντονα φορτισμένες με έρωτα αγνό και ανεπίληπτη ηθική στάση σε όλα τα επίπεδα, των ηρώων. Είναι αξιοσημείωτη η περιγραφή της ζωής, των εθίμων, της ντοπιολαλιάς κάθε τόπου και περιγράφονται με κάθε ιστορική ακρίβεια οι μάχες που σε πολλές παίρνουν μέρος οι ήρωές μας! Οι Ηπειρώτες, οι Μωραϊτες, οι Ρουμελιώτες, οι Χιώτες και οι Ψαριανοί, οι Κωνσταντινοπολίτες, οι νησιώτες του Αιγαίου, όλοι οι Έλληνες που έπαιρναν στο χέρι το βιβλίο έβρισκαν στις σελίδες του τον χώρο και την διάλεκτο της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Εκεί η Ηρωϊδα μας, με η χωρίς τον Θρασύβουλο, μάχεται για την Ελευθερία. Ήταν δυνατόν να μην διαβάζανε με προσοχή το βιβλίο; Η γλώσσα του, η λαϊκή καθαρεύουσα εποχής, συμβατή, κατανοητή και σίγουρα ευχάριστη για τον μέσο άνθρωπο.

Θα αποτολμήσω κριτική προσέγγιση του βιβλίου στην εποχή του και στην εποχή μας λέγοντας πως διαχρονικά μπορεί να θεωρηθεί ιδιαίτερα αξιόπιστη αναφορά των ιστορικών γεγονότων της Εθνεγερσίας. Το μέρος του μυθιστορήματος, του ρομάντζου μάλλον, βοηθά να μην πλήξει ο αναγνώστης από την μονότονη, την ξερή απαρίθμηση μαχών και εκστρατειών!

Ας το ξαναθυμηθούμε, είναι κάτι δικό μας, κάτι γραμμένο από σχεδόν(!) αυτόπτη (γεννήθηκε τα 1821), χαρισματικό Έλληνα του υπερόριου Ελληνισμού. Μαζί με τον « Βρετανικό Αστέρα» που ο ίδιος εξέδιδε στο Λονδίνο, τον «Ανεξάρτητο»** του προγόνου μου Παντελή Κ. Παντελή και μερικές άλλες θαρραλέες φωνές, εκείνης της εποχής, ενώθηκε με τους Συνταγματικούς, τους Δημοκρατικούς του αντιβαυαρικού αγώνα. Ήταν για να μπορέσει η Ελλάδα να ανακτήσει κάτι από όσα έχασε όταν από αβασίλευτη δημοκρατία με Σύνταγμα, όπως ήταν σε όλη την διάρκεια της Επανάστασης και έτσι ελευθερώθηκε, έγινε «Ελέω Θεού Μοναρχία» με βασιλιάδες ανήλικους αλλοδαπούς και όχι πρωτοκλασάτους(!) ευγενείς! Έλληνα το γένος αρχηγό του κράτους αποκτήσαμε μόλις το 1974!

(*ας με συγχωρήσουν ο Κουντουριώτης και ο Ζαΐμης, αυτοί «υπηρεσιακοί» ήταν και για λίγο).

*Να θυμόμαστε πως το 1821, τότε που η Πελοποννησιακή Γερουσία και ο Δημήτριος Υψηλάντης κήρυξαν την δημιουργία του πρώτου κρατικού μορφώματος, η Ελλάδα και η Ελβετία ήταν τα μόνα κράτη χωρίς κληρονομική μοναρχία στην Ευρώπη. Ο Μέττερνιχ έφριξε και είπε όσα είπε, αλλά και έκανε όσα έκανε! Μας επέβαλε, μαζί με τους «Μεγάλους Συμμάχους», τον ολέθριο θεσμό της Μοναρχίας και το πέτυχε!

Σήμερα όμως, πρέπει να το παραδεχτούμε, η ράτσα μας, ο Λαός μας παλέψανε και τα καταφέρανε. Δύσκολος δρόμος, με θυσίες, με ηρωισμούς, μεγαλείο ψυχής, και με παλινδρομήσεις σε εμφύλιες αθλιότητες που σκοτείνιαζαν τον ορίζοντα και την εικόνα του Αγώνα.. Είμαστε σήμερα εδώ με αυτό που έχουμε, με τα θετικά και τα αρνητικά μας, με την περηφάνια και την ιστορία μας. Φτάσαμε ως εδώ με την ευχή αυτών που κατάφεραν τότε να σηκώσουν την πλάκα του «Λατινικού Δόλου» και της «Τουρκικής βίας», όπως έγραψε ο Λόρδος Μπάϋρον, που περισσότερα από 400 χρόνια πλακώνανε την ψυχή της Ελλάδας. Αυτή η ψυχή μονάχα είχε απομείνει, αυτήν ελευθερώσανε! Αυτό έκαναν τότε μαζί με τα πολλά αρνητικά και τα άσχημα, φυλάγοντας όμως το ακριβό κόσμημα της αγάπης για την ελευθερία, που δεν στόλισε τότε κανένα στέμμα, αλλά στεκόταν μονάχο του στο μέτωπο της Πατρίδας. Αυτό μας παρέδωσαν μαζί με το Σύνταγμα της Επιδαύρου, ακριβή κληρονομιά, εκείνοι που τιμούμε κάθε τέτοια μέρα και καλά κάνουμε, οι δικοί μας άνθρωποι είναι, εγγόνια τους είμαστε, στο κάτω κάτω όσο και να γκρινιάζουμε το συμπέρασμα είναι πως… μάλλον καλά τα καταφέραμε μέχρι σήμερα!

Αν μπορέσουμε ας διαβάσουμε λίγο από τον Κοραή, τις σημειώσεις του για το Σύνταγμα, για το προσωρινό πολίτευμα της χώρας, που ήταν το πρώτο δημοκρατικό αποτύπωμα της Ελλάδας που μαχόταν για την Ανεξαρτησία της. Τις εξέδωσε με ιδιαίτερη επιτυχία το Μορφωτικό ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων.

Ας ξαναθυμηθούμε τον Θούριο και την Χάρτα του Ρήγα, του πρώτου της σειράς των Μεγάλων Ελλήνων που εξόντωσαν η Ιερά Συμμαχία και οι προκάτοχοι του Μέττερνιχ. Ήταν ο Ρήγας Βελεστινλής, που τον ακολούθησαν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης και ο Ιωάννης Καποδίστριας, δολοφονημένοι και αυτοί από τον ίδιο τον Μέττερνιχ και τους ανθρώπους του.* Αυτοί ήταν οι αληθινοί ιστορικά «Άριστοι» του Γένους που η εξόντωση τους ορφάνεψε το Έθνος την δύσκολη ώρα!

*Ο «Ανεξάρτητος» επιμένει πως πίσω από την δολοφονία, τον φόνο όπως λέει, του Κυβερνήτη ήταν ο «Μεττερνίχος»! Εγώ τον πιστεύω, χαλκέντερος, καλά ενημερωμένος δημοσιογράφος και έντιμος πολίτης και Αγωνιστής ήταν ο Παντελής Κ. Παντελή και κυρίως φίλος πιστός του Ι.Καποδίστρια. Σίγουρα ήξερε πολλά, ήξερε τι έλεγε!

Οι Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, μας χάρισαν, την εξαίρετη ιστορική αφήγηση του Αλέξη Πολίτη με τίτλο: «Η Ρομαντική Λογοτεχνία στο Εθνικό Κράτος 1830 – 1880». Περιδιαβάζοντας στην ποίηση, την πεζογραφία, το θέατρο και την πνευματική κίνηση του Ελλαδικού χώρου, αναδεικνύει την θέση, η ακριβέστερα την ανάδυση του λαϊκού αναγνωστικού κοινού στην μόλις απελευθερωθείσα χώρα. Είναι εξαιρετική η διαδρομή στην Ρομαντική Λογοτεχνία που τότε άρχισε να ανθίζει στην χώρα μας. Η Επανάσταση που μόλις πριν λίγο είχε δώσει την θέση της στο νεαρό κράτος, που δεν είχε καμία πνευματική αποσκευή στο ταξίδι που ξεκινούσε, ήταν φυσικό να είναι το κύριο θέμα. Οι περιγραφές των γεγονότων, των μαχών, των ηρώων και των προσώπων που συνδεόντουσαν με αυτούς ήταν οι εκλαϊκευμένες αναφορές στα όσα έγιναν στην Επανάσταση. Η λαϊκή οικογένεια, οι απλοί άνθρωποι με τα μεγάλα ελλείμματα παιδείας σίγουρα βρήκαν μέσα στην λογοτεχνική αυτή παραγωγή την πληροφόρηση για τα ιστορικά γεγονότα. Ήταν έγκυρη όμως η πληροφόρηση; Ήταν αντικειμενική η ιστορική καταγραφή; Δεν θα επιχειρήσω να απαντήσω, δεν μπορώ να έχω και να τεκμηριώσω άποψη. Διακινδυνεύω όμως έναν ισχυρισμό, μία άποψη. Η Ρομαντική Λογοτεχνία βοήθησε στην μεταφορά του Πατριωτισμού των χρόνων της Επανάστασης, του θυσιαστικού και ηρωϊκού κάποιες φορές Πατριωτισμού, στην καθημερινότητα του πολίτη του Νέου Ελληνικού Κράτους. Καιροί δύσκολοι, χώρα που έπρεπε να φτιάξει τα πάντα από την αρχή, ανέχεια, φτώχια, λαός υποσιτισμένος, κουρασμένος, συχνά απογοητευμένος, κάποτε αγριεμένος. Πρέπει όμως να τον βοήθησε η Ρομαντική Λογοτεχνία. Με όλα τα αρνητικά της και με τα ουτοπικά εθνικά «οράματα» που ζωγράφισε, γεννήθηκε η «Εθνική Ιδέα», η γιαγιά της «Μεγάλης Ιδέας»! Τις είχε ανάγκη ο Λαός, τις χρειαζόταν και τις δύο, στην εποχή και για την εποχή της, την κάθε μία.. Στο κάτω κάτω με αυτές προχωρήσαμε παραμερίζοντας συχνά την λογική και λοιδορώντας τον πολιτικό ορθολογισμό!

Ήταν τότε που, στην διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου, ο «Ανεξάρτητος»** ζητούσε την δημιουργία πολιτοφυλακής, με 200.000 μορφωμένους πολιτοφύλακες, όπως έγραφε. Η δύναμη αυτή υποστήριζε πως ήταν ικανή, πλαισιωμένη με τις ήδη υπάρχουσες ναυτικές δυνάμεις, το ανάλογο πυροβολικό και το ιππικό που θα σχηματιζόταν στα απελευθερωνόμενα εδάφη, να πραγματοποιήσει την «Εθνική Ιδέα»! Έχω την αίσθηση πως κάθε απόπειρα σχολιασμού φαντάζει ως ιεροσυλία, στην μνήμη εκείνων των ονειροπόλων της ιστορίας. Ας σταθούμε όμως προσεκτικά όσο διαβάζουμε αυτές τις γραμμές. Ήταν παράξενα τρυφερή η σχέση τότε, με την Ιστορία και την πραγματικότητα, έτσι την προσέλαβα, έτσι αισθάνομαι πως πρέπει να την μεταφέρω. Τι λέτε να την αποδεχθούμε; Πιστεύω πως πρέπει να την φυλάξουμε κι’ας είναι έξω από την «επιστημονική ιστορική λογική», χρειάζεται να υπάρχει και αυτή!

Ευχόμενος Χρόνια Πολλά όπως κάνουμε στις εθνικές μας γιορτές, (είναι οι ευχές αυτές μοναδικό φαινόμενο στην Ευρωπαϊκή πραγματικότητα!), θα τολμήσω να πω πως «τα καταφέραμε» ως Λαός μέχρι σήμερα! Δικιά μας ήταν η «Εθνική Ιδέα» δική μας και η «Μεγάλη»! Κερδίσαμε ως Έθνος από αυτές, όσο και αν τις ακριβοπληρώσαμε. Ας μείνουμε απρόβλεπτοι, έτσι κατάφερε η ράτσα μας, πολλές χιλιάδες χρόνια, να μην χαθεί για να είμαστε οι Έλληνες από τους πιο «γνωστούς» και «αναγνωρίσιμους επώνυμους» του Κόσμου!

Λ.ΒΑΖΑΙΟΣ Μάρτιος 2025

**(«Ανεξάρτητος η Δημοκρατική Εφημερίδα της Επανάστασης του 1821)

**(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ 1918)