Tag: FILIP-01

Categories
2025 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ OΡΩΝ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΟY ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

  • 2025.05.18
  • Θεόδωρος Φιλιππίδης

Είναι απολύτως κατανοητή η χρήση αμιγώς ελληνικών όρων, όπως polyp (πολύπους, που χαρακτήρισε για πρώτη φορά το έκφυμα της ρινός), atrophy, hypertrophy, hyperplasia, metaplasia, dysplasia, neoplasm, adenoma, carcinoma, hepatoid, cirrhosis, atresia, stenosis, cyst, cele (κήλη), chronic, haemorrhoids κλπ. Aξιοθαύμαστη όμως είναι η εργαλειοποίηση των δυνατοτήτων της γλώσσας μας από τους σύγχρονους ερευνητές ιατρούς, βιολόγους κλπ. που μπόρεσαν να εκφράσουν με ακρίβεια τα χαρακτηριστικά κυττάρων, οργάνων και λειτουργιών, με συνθετικά παράγωγα αρχέγονων και πανάρχαιων Ελληνικών λέξεων. Έτσι, ενώ είχαν στη διάθεσή τους τη λέξη intestine, για την φλεγμονή και όποια άλλη εντερική πάθηση χρησιμοποίησαν τις λέξεις enteritis, enteropathy, enteric κλπ. Αντίστοιχα για την χοληδόχο κύστη είχαν τη λέξη gallbladder χαρακτήρισαν όμως τις παθήσεις της με τις λέξεις cholecystitis, cholelithiasis, pericholocystitis, cholangiocarcinoma κλπ. Για τον πρωκτό είχαν τη λέξη anus, όμως η φλεγμονή του εκφράστηκε με τις λέξεις proctitis/proctocolitis.

Τα παραδείγματα, όπως αυτά που συνοπτικά προαναφέρθηκαν, είναι πάρα πολλά, αξίζει όμως να σταθούμε λίγο περισσότερο στο Πεπτικό Σύστημα, που είναι γνωστό στους αγγλόφωνους ως Digestive System. Το πεπτικό προέρχεται από το πανάρχαιο ρήμα πέσσω-πέττω-πέπτω που έδωσε το ουσιαστικό πέψις. Η αρχική σημασία της λέξης ήταν η ωρίμανση και ακολούθησε η χρήση της για το μαγείρεμα και μετά για τη χώνεψη. Ενώ λοιπόν στις λατινογενείς γλώσσες έχουν το digestion και το digestive, στις παθήσεις και ιδιότητες του συστήματος πλάσθηκαν λέξεις από την πέψη (pepsis), όπως peptic, pepsin, pepsinogen, peptidia, ακόμη και ονομασίες φαρμακευτικών σκευασμάτων όπως Peptonorm, Peptan, Pepsicon, για να μην αναφερθoύμε και στην Pepsi Cola.

Σε μια μικρή περιδιάβαση στο λεξιλόγιο των γαστρεντερολόγων, θα βρούμε και –ενδεικτικά- τις παρακάτω «παγκοσμιοποιημένες» Ελληνικές λέξεις:

  • Pylorous: o Πυλωρός (πύλη+ουρος). Το δεύτερο συνθετικό της λέξης δεν έχει σχέση με το ρήμα ορώ, ούτε με τα ούρα. Είναι η λέξη ουρος που σήμαινε φύλακας/φρουρός/επιστάτης (της πύλης του στομάχου προς το έντερο). Στην αρχαία βιβλιογραφία αναφέρονται οι Κορίνθιοι ως πυλωροί της Πελοποννήσου και επίσης αναφέρεται ο Κέρβερος ως «κύων πυλωρός Άδου».
  • Lapara: Λαπάρα. Η κοιλιακή κοιλότητα μαζί με την πυελική, η κοιλιά συνολικά . Μια επίσης πανάρχαια ξεχασμένη ελληνική λέξη (μολονότι έμεινε ζωντανή σε κάποιες ντοπιολαλιές) ως λάπα και λάπαρη) που τις τελευταίες δεκαετίες επανήλθε στο προσκήνιο με τους όρους laparotomy, laparoscopy, laparoscopic κλπ.
  • Peristalsis: περίσταλσις/περίσταλση, περισταλτικός, περισταλτική κίνηση. Από το ρήμα περιστέλλω. Ο Γαληνός χρησιμοποίησε τη λέξη «περισταλτική» για την συσταλτική και διασταλτική δύναμη που ευθύνεται για την κινητικότητα των εντέρων και την πέψη.
  • Diarrhea/Diarrhoea: Διάρροια. Από το ρήμα διαρρέω. Η σωστή γραφή είναι με δυο «ρ» και σωστά μεταφέρθηκε στην Αγγλική με τα δύο ”r”. Στην καθομιλουμένη Ελληνική πολύ συχνές οι λέξεις «λογοδιάρροια», «διαρροή» κλπ.
  • Αchalasia: Aχαλασία, γνωστή η του οισοφάγου. Από το -α- στερητικό και το χάλασις, που προέρχεται από το ρήμα χαλάω που σημαίνει χαλαρώνω. Αχαλασία είναι η αδυναμία του κυκλοτερούς μυός του οισοφάγου να χαλάται, δηλαδή να χαλαρώνει. Ο Ιπποκράτης χρησιμοποιεί το ρήμα στη χαλάρωση των επιδέσμων, ο Γαληνός στη διάνοιξη/χαλάρωση οπών και στομίων του σώματος, ενώ ως χάλαση χαρακτηριζόταν και η χαλάρωση των γραμμών στις  στρατιωτικές φάλαγγες.
  • Dysphagia, dystrophy, dysentery, dysplasia, dyspepsia, dyspareunia και πλήθος άλλων παρόμοιων σύνθετων ιατρικών όρων που δεν απαιτούν επεξήγηση στα ελληνικά, αφού παραμένουν αυτούσιοι στη μεταφορά τους στις λατινογενείς γλώσσες. Να επισημάνουμε μόνον το πρόθεμα dys-/δυσ– που σημαίνει διαταραχή του κανονικού, δυσκολία ή και κάτι κακό και αναιρεί κατά κανόνα την καλή έννοια της λέξης που ακολουθεί ή επιτείνει και επαυξάνει την κακή του έννοια (ευτυχία/δυστυχία, αρεστός/δυσάρεστος, εύοσμος/δύσοσμος, ευμορφος/δύσμορφος, εύκολος/δύσκολος κλπ).. Σημειώνουμε επίσης ότι στις λατινογενείς γλώσσες το δυσ- έχει μεταφερθεί και ως dis-, κυρίως με την έννοια του ελληνικού α-στερητικού (discomfort, disability, dislike, disorder κλπ).
  • Nausea: Ναυτία. Πανάρχαια λέξη, με την ίδια σημερινή σημασία. Ναύς είναι το πλοίο και στην Ελληνική γλώσσα έχει δώσει εκατοντάδες παραγώγων λέξεων, κυρίως με συνθετικά (ναυτικός, ναυπηγείο, Ναύπακτος, Ναύπλιο, ασtροναύτης, ναυτίλος κλπ), οι περισσότερες των οποίων «πέρασαν» στις λατινογενείς γλώσσες. Ναυτιάω σημαίνει ζαλίζομαι και έχω αναγούλα/τάση για έμετο, στο ταξίδι με το πλοίο, δηλαδή έχω ναυτία. Ο όρος ναυτία χρησιμοποιήθηκε από όλους τους αρχαίους ιατρικούς συγγραφείς, ενώ και ο ποιητής Σιμωνίδης τη χρησιμοποίησε για να αποδώσει την αηδία, την αποστροφή προς κάτι (συνήθως πρόσωπο).
  • Spasm: Σπασμός είναι η απότομη ακούσια σύσπαση μυός, ομάδων μυών (κράμπα) ή και οργάνου. Από το ρήμα σπάω, με δεκάδες παράγωγα του στον καθημερινό λόγο (σπάσιμο, σπαστικός, απόσπασμα, απόσπαση, αναπόσπαστος, σπασμωδικός, σπασμολυτικό κλπ).
  • Heterotopia-Ectopia/Ectopy: Ετεροτοπία-Εκτοπία. Όροι που αναφέρονται σε ανεύρεση ιστού ή και οργάνου, σε θέση του σώματος εκτός της φυσιολογικά αναμενόμενης εντόπισης. Πολύ γνωστές οι εκτοπίες και ετεροτοπίες γαστρικού και παγκρεατικού ιστού.
  • Hydrops: Ύδρωψ (ύδρωπας, υδρωπική εκφύλιση υδρωπικία).

Το εισαγωγικό αυτό σημείωμα δεν είχε σκοπό να εξαντλήσει το θέμα «Η Ελληνική Γλώσσα στην Παγκόσμια Ιατρική Ορολογία», ούτε και θα ήταν αυτό εφικτό. Σκόπευε να ευαισθητοποιήσει τους χειριστές των ιατρικών, ιδιαίτερα των Γαστρεντερολογικών όρων, σχετικά με το σημαίνον και σημαινόμενο των Ιατρικών Όρων που προέρχονται από την Ελληνική Γλώσσα, να δώσει το έναυσμα για το ευχάριστο ταξίδι της ανίχνευσης της προέλευσης του κάθε Όρου και –ίσως- να συνεισφέρει στην υπερηφάνεια για την Γλώσσα που μας δόθηκε.

__________________________________________________

Ο Θεόδωρος Φιλιππίδης γεννήθηκε το 1951 στην Καρυδιά Κομοτηνής. Το 1969 πέτυχε στην Στρατιωτική ιατρική (ΑΜ 1100), το 1975 αποφοίτησε από την Ιατρική του Αριστοτελείου, εντάχθηκε στην Πολεμική Αεροπορία ως υγειονομικός αξιωματικός και ταυτόχρονα άρχισε να γράφει και να δημοσιεύει, με το ψευδώνυμο “Νικομήδης”, στίχους, ποιήματα, λίγα πεζά και δοκίμια. Το 1985 πήρε την ειδικότητα το παθολογοανατόμου, μετεκπαιδεύτηκε στη Γερμανία και στην Αγγλία, και μαχόμενος για πολλά χρόνια σε “καρκινικά πεδία” εκτόνωνε τις επαγγελματικές (και όχι μόνο) εντάσεις του στο άσπρο χαρτί. Έτσι προέκυψαν αρκετά προϊόντα στιχοπλοκίας και κείμενα όπως η ποιητική συλλογή ̈Κριοί Πολιορκίας”, Εκδόσεις Σοκόλη -Κουλεδάκη του 2008. Καταβάλλεται προσπάθεια να συγκεντρωθούν τα έργα του και να εκδοθούν σε στοιχειώδεις ενότητες. (Βιογραφικό Σημείωμα από https://www.captainbook.gr/)

Categories
2024 ΙΣΤΟΡΙΑ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ 28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940. Μιά Μεγάλη Στιγμή στην Ιστορία των Ελλήνων.

  • – 2024.10.28
  • – Θεόδωρος Φιλιππίδης1

Στα Έθνη με μακραίωνη ιστορία υπάρχουν Στιγμές – Ορόσημα που αναδεικνύουν το ποιόν τους και χαρακτηρίζουν το αποτύπωμά τους στο ιστορικό γίγνεσθαι. Οι Στιγμές αυτές, σπάνιες κατά κανόνα, έχουν να κάνουν με τραύματα στον κορμό του έθνους, με διαιρέσεις ή και πολλαπλασιασμούς, με έκφραση καταπιεσμένων ή αναδυόμενων συναισθημάτων, με ποικιλότροπη διατύπωση των μεγάλων «ΝΑΙ» και των μεγάλων «ΟΧΙ».

Μια τέτοια Μεγάλη Στιγμή για το Ελληνικό Έθνος, υπήρξε το «ΌΧΙ» με το Έπος του ’40, ένας σταθμός στην αέναη πορεία του Έθνους, μια δημιουργική ρωγμή στον αέναο χρόνο του. Είναι γνωστό βέβαια ότι για να αξιολογήσει κανείς αντικειμενικά μια τέτοια Στιγμή, έχει την υποχρέωση να ανατρέξει στα πριν και ίσως να μελετήσει ενδελεχώς και τα μετά. Αυτό όμως είναι υποχρέωση των ιστορικών μελετητών και λίγο μόνον βοηθά στην εκτίμηση της πανάκριβης και μοναδικής Στιγμής. Κι αυτό γιατί η Στιγμή εμπεριέχει Ψυχή, ψυχή με μνήμες, με νοσταλγία, με τραύματα, με ανυπέρβλητη δόξα, με μελαγχολία, με ελπίδες, με καταποντισμούς και παλινορθώσεις. Και κάθε τέτοια Στιγμή στην τρισχιλιετή πορεία των Ελλήνων, είναι προορισμένη να βγεί μέσα από ένα δυσθεώρητο κάστρο Μνήμης. Μιας Μνήμης που περιλαμβάνει το «Μολών λαβέ» και τη θυσία του Λεωνίδα, την Παλαιολόγεια απάντηση «Τό δέ τήν πόλιν σοι δούναι ουκ εμόν εστίν ούτ’ άλλου των κατοικούντων ἐν ταύτη· …» , το «Έλληνες εσμέν το γένος…» του Πλήθωνος Γεμιστού, το «φωτια και τσεκούρι στους προσκυνημένους» του Κολοκοτρώνη, την εθελούσια πορεία προς τη Δόξα του Παύλου Μελά …

Αυτό το περιεχόμενο της Στιγμής του «ΟΧΙ» είναι απολύτως σίγουρο ότι κατείχε ο Ιωάννης Μεταξάς εκείνο το δραματικό ξημέρωμα, αλλά και επίσης σύσσωμο το Έθνος όταν από την επομένη, «με το χαμόγελο στα χειλη», προσέτρεξε για να υπερασπισθεί τα Πάτρια.

Οι ιστορικοί, οι πολιτικοί και οι στρατηγικοί αναλυτές έχουν γεμίσει χιλιάδες σελίδες για το Έπος του’40, χρήσιμες ή απορριπτέες, ενίοτε αντικειμενικές, άλλοτε μεροληπτικές και άλλες στρατευμένες. Όμως, τη Στιγμή του «ΟΧΙ» την έζησαν, την ένιωσαν οι χιλιάδες ανώνυμοι πρωταγωνιστές στα χιονισμένα κακοτράχαλα βουνά και την αποτύπωσαν στη ποιητική της διάσταση, οι καλλιτέχνες της εποχής. Τιμητική θέση σ’ αυτούς κατέχουν οι ποιητές και πεζογράφοι και μάλιστα οι πολλοί απ’ αυτούς που προσέφεραν εθελοντικά τους εαυτούς τους στο Μέτωπό ή και στα μετόπισθεν.

Ο 80χρονος Κωστής Παλαμάς, με την εξαιρετικά αναπτυγμένη διορατικότητα και με τον αδιαμφισβήτητο πατριωτισμό του, από την πρώτη μέρα του Πολέμου αντιλαμβάνεται το ουσιώδες της Στιγμής και απευθύνεται στους Έλληνες με τους μαγικούς στίχους «…αυτό το λόγο θα σας πω, δεν έχω άλλον κανένα: μεθύστε με τ’ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα».

Ο Γιώργος Θεοτοκάς, στο ημερολόγιό του, γράφει: «Αξίζει να είναι κανείς Έλληνας τις μέρες αυτές».

Μια ασθενική, αλλά εξαιρετικά ευαίσθητη ποιητική φυσιογνωμία, ο Γιώργος Σαραντάρης γράφει «Φοβάμαι ότι θα γίνει πόλεμος, θα μας επιστρατεύσουν, δε φοβάμαι μη σκοτωθώ αλλά μη σκοτώσω». Λέει τι φοβάται, όμως πηγαίνει στο Μέτωπο, καταβάλλεται από τις κακουχίες και πεθαίνει σε νοσοκομείο, σε ηλικία 33 ετών!

Ο Οδυσσέας Ελύτης στο μέτωπο 2

Ο μετέπειτα νομπελίστας Οδυσσέας Ελύτης υπηρετεί στο Μέτωπο ως Ανθυπολοχαγός και στα Βορειοηπειρωτικά βουνά ανδρώνεται μέσα στα βράχια, στο χιόνι και στο αίμα και αφήνει, σε απαράμιλλη ελληνική γλώσσα, υπερπολύτιμες ποιητικές παρακαταθήκες, ύμνους για τον Έλληνα φαντάρο, για τον ηρωικό αξιωματικό, για την φρίκη του πολέμου … Σε ένα όχι πολύ γνωστό κείμενό του, γράφει για την Στιγμή του ‘40:

“Ηταν μια βίαιη φορά προς τα εμπρός του λαού που είχε κάποτε ηττηθεί, όχι εξ αιτίας του, στη Μικρασία, και που τώρα θα έπαιρνε την εκδίκησή του. Έτσι το έβλεπα εγώ. Σαν άχτι μακροχρόνιο που έβγαινε και ξεθύμαινε. Δεν έπαιζε ρόλο που ο εχθρός ήταν διαφορετικός. Ο εχθρός ήτανε η Τυραννία, ήτανε η μορφή του Άδικου, που την είχαμε υποστεί κάτω από διαφορετικές μορφές επί αιώνες και είχε γίνει μοίρα μας. Αυτή η εξέγερση εναντίον της Μοίρας, χωρίς υπολογισμό, μες στα όλα, αυτή η «όμορφη αφροσύνη», όπως λέω κάπου αλλού, ήτανε που ανέβαζε το γεγονός σε μιαν άλλη σφαίρα, ποιητική. Μέσα μου έγινε μια αναπαρθένευση των τριμμένων εννοιών. Οι λέξεις ξεφουσκώνανε και ξαναγεμίζανε με καθαρή ουσία”.

Πολύ σωστά έγραψε ο Πέτρος Χάρης στη «Νέα Εστία», ότι: «τα λογοτεχνικά κείμενα μας δίνουν την κρυφή, την εσωτερική δύναμη των γεγονότων ή, αν θέλετε, την ψυχή των ανθρώπων που τα πραγματοποίησαν».

Και ο Στρατης Μυριβήλης, σε ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών (το 1960) επισημαίνει ότι «…υπάρχουν στη ζωή των λαών ορισμένες ημερομηνίες κρίσιμες, ορόσημα και σταθμοί, που υψώνονται σαν βίγλες. Από την υψηλότατη κορυφή τους μπορεί ένα έθνος να αγναντεύει εποπτικά όλη την περιπέτεια της ιστορικής του διαδρομής».

Άγγελος Τερζάκης – 1940 υπηρετεί στο Μέτωπο

Μια πλειάδα εκλεκτών λογοτεχνών (αναφέρω ενδεικτικά τους Γιώργο Θεοτοκά, Οδυσσέα Ελύτη, Άγγελο Τερζάκη, Στέλιο Ξεφλούδα, Γιώργο Σαραντάρη, Νίκο Καββαδία, Νίκο Εγγονόπουλο , Γιάννη Μπεράτη, Λουκή Ακρίτα, Νικηφόρο Βρεττάκο, Ανδρέα Καραντώνη, Άγγελο Βλάχο, Τάκη Σινόπουλο, Άρη Δικταίο κ.α.) κατέγραψαν ανεξίτηλα τη Μεγάλη Στιγμή του « ΟΧΙ» και παρέδωσαν στην αιωνιότητα υποδειγματικές πράξεις αυτοθυσίας, ηρωισμού, αυταπάρνησης και απύθμενης αγάπης στην Ελευθερία και στην Αξιοπρέπεια …

Εμείς, οι Έλληνες του σήμερα, επισκεπτόμαστε τα ζωογόνα κείμενά τους, τα συνδέομε με τις αφηγήσεις των γονιών και των παππούδων μας και με μια γονυκλισία

ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΥΜΕ,

όλους εκείνους που υπερασπίστηκαν τις πανάρχαιες παραδόσεις μας, εκείνους που μάτωσαν και άφησαν τα ιερά κόκαλά τους πάνω στα βουνά, εκείνους που ανέδειξαν μια ακόμα πάμφωτη Στιγμή Δόξας των Ελλήνων.

Θεόδωρος Φιλιππίδης

  1. Ο Θεόδωρος Φιλιππίδης γεννήθηκε το 1951 στην Καρυδιά Κομοτηνής. Το 1969 πέτυχε στην Στρατιωτική ιατρική (ΑΜ 1100), το 1975 αποφοίτησε από την Ιατρική του Αριστοτελείου, εντάχθηκε στην Πολεμική Αεροπορία ως υγειονομικός αξιωματικός και ταυτόχρονα άρχισε να γράφει και να δημοσιεύει, με το ψευδώνυμο “Νικομήδης”, στίχους, ποιήματα, λίγα πεζά και δοκίμια. Το 1985 πήρε την ειδικότητα το παθολογοανατόμου, μετεκπαιδεύτηκε στη Γερμανία και στην Αγγλία, και μαχόμενος για πολλά χρόνια σε “καρκινικά πεδία” εκτόνωνε τις επαγγελματικές (και όχι μόνο) εντάσεις του στο άσπρο χαρτί. Έτσι προέκυψαν αρκετά προϊόντα στιχοπλοκίας και κείμενα όπως η ποιητική συλλογή ̈Κριοί Πολιορκίας”, Εκδόσεις Σοκόλη -Κουλεδάκη του 2008. Καταβάλλεται προσπάθεια να συγκεντρωθούν τα έργα του και να εκδοθούν σε στοιχειώδεις ενότητες.
  2. Οι φωτογραφίες προστέθηκαν στο κείμενο από την ΕΕΥΕΔ,
  3. Επιμέλεια Ανάρτησης Α. Τασιόπουλος
Categories
2022 ΑΡΘΡΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ανδρέας Καρκαβίτσας. Ο γιατρός, ο λογοτέχνης

Θεόδωρου Φιλιππίδη

5 Απριλίου 2022

H διαχρονική σχέση των γιατρών με τη λογοτεχνία είναι ευρέως γνωστή και έχει επισημανθεί από πολλούς κριτικούς. Και είναι αμέτρητοι οι γιατροί που έμειναν στην ιστορία για το λογοτεχνικό τους κυρίως έργο, μολονότι υπηρέτησαν ευσυνείδητα και την ιατρική, ενίοτε μάλιστα με εξαιρετική επιτυχία που επισφραγίστηκε ακόμα και με βραβεία επιπέδου Nobel.

Πολλοί κριτικοί επίσης έχουν γράψει για την ευεργετική αλληλεπίδραση Ιατρικής-Λογοτεχνίας. O γιατρός και μέγας δραματουργός Αντον Τσέχωφ είπε το χαρακτηριστικό «η Ιατρική είναι η σύζυγός μου, αλλά πραγματικό έρωτα κάνω με τη Λογοτεχνία».

Βέβαια, από φιλοσοφική θεώρηση, η Ιατρική και η Λογοτεχνία χαρακτηρίζονται από μια κοινή κυρίαρχη ανθρωπιστική διάσταση και μοιάζουν μεταξύ τους, τόσο όσον αφορά στο αντικείμενο που διακονούν, όσο και στις ενέργειες, στις συμπεριφορές τους και στους επιδιωκόμενους στόχους. Έχει αποδειχθεί ότι αυτές οι δύο «Τέχνες» μπορούν να συμπορευτούν θαυμάσια και να αποτελούν πηγές έμπνευσης και ευαισθητοποίησης, αλληλεπιδρώντας στα επιστημονικά επιτεύγματα και στις ανθρωπιστικές αξίες. Η συνύπαρξη Ιατρικής και Λογοτεχνίας συνιστά ένα αδιάσπαστο «δίδυμο» που διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ίδια τη ζωή και τη σταδιοδρομία του γιατρού ως θεραπευτή του σώματος και της ψυχής των συνανθρώπων του. Και πάλι ο ανεπανάληπτος Αντόν Τσέχοφ, στη σύντομη αυτοβιογραφία του, αναφέρει επί λέξει:«Είμαι βέβαιος πως το γεγονός ότι ασχολήθηκα με την Ιατρική έχει επηρεάσει σοβαρά τη λογοτεχνική μου δραστηριότητα. Αυτό έχει διευρύνει σημαντικά το πεδίοτων παρατηρήσεών μου και εμπλουτίσει τις γνώσεις μου, των οποίων την πραγματική αξία για μένα μόνον εκείνος που είναι ο ίδιος γιατρός μπορεί να καταλάβει».

Οι γιατροί που μεγαλούργησαν στα παγκόσμια λογοτεχνικά πεδία είναι πάρα πολλοί και ενδεικτικά μόνο αναφέρω (σε παρένθεση το [πιο γνωστό τους έργο) τους Φρανσουά Ραμπελέ (Γαργαντούας), Σόμερσετ Μομ, Άρτσιμπαλντ Κρόνιν, Άρθουρ Κόναν Ντόιλ (Σέρλοκ Χόλμς), Βασίλι Αξιόνοφ, Μάικλ Κράιτον (Τζουράσικ Παρκ), Στάνισλαβ Λεμ (Σολάρις), Ρίτσαρντ Χούκερ (συγγραφέας του ΜΑSH), Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Άξελ Μούντε (το χρονικό του Σαν Μικέλε), Φρήντριχ Σίλλερ, Άντον Τσέχωφ και Σελίν Φερνάν (Ταξίδι στην άκρη της νυχτας). Στα δικά μας Ελληνικά Γράμματα άφησαν το δημιουργικό στίγμα τους επίσης πολλοί γιατροί και ενδεικτικά αναφέρω τους Αδαμάντιο Κοραή, Ιωάννη Βηλαρά, Παύλο Νιρβάνα, Μανώλη Αναγνωστάκη, Τάκη Σινόπουλο, Στέλιο Σπεράντσα, Γιώργο Χειμωνά, Ηλια Παπαδημητρακόπουλο. Ίσως όμως ο διασημότερος όλων να είναι ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, διαπρεπής διηγηματογράφος, από τους πλέον άξιους εκπροσώπους της Ελληνικής ηθογραφίας και λαογραφίας και ένας από τους πατέρες της Ελληνικής αφηγηματικής πεζογραφίας.

Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας γεννήθηκε στα Λεχαινά Ηλείας το 1865, σε μια περιοχή που εκείνη την εποχή ήταν ιδιαίτερα φτωχή, την μάστιζε η ελονοσία και επιβίωνε με την παραγωγή και το εμπόριο της σταφίδας. Ήταν ο μεγαλύτερος από τα συνολικά 8 άλλα αδέλφια του (4 αγόρια και 4 κορίτσια). Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο στα Λεχαινά και το Γυμνάσιο στην Πάτρα, όπου γνωρίστηκε με τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Πιθανώτατα επηρεάστηκε σημαντικά από τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης των συμπατριωτών του και από τα προβλήματα που προέκυπταν από την ελονοσία και έτσι το 1883 άρχισε να φοιτά στην Ιατρική Σχολή Αθηνών από την οποία αποφοίτησε τον Δεκέμβριο του 1888. Κατά τη διάρκεια της φοιτητικής ζωής είχε την ευκαιρία να γνωρίσει λογοτέχνες όπως τον Κωστή Παλαμά, τον Κωνσταντίνο Χατζόπουλο και τον Γρηγόριο Ξενόπουλο.

Το 1889 στρατεύτηκε (κληρωτός γιατρός) και κατά τη διάρκεια της θητείας του στο Μεσολόγγι και στη Λάρισα κυρίως, επιδιώκει να γνωρίσει από κοντά τη φτώχεια, τη μιζέρια, τις δεισιδαιμονίες και γενικότερα τις άθλιες συνθήκες ζωής της ελληνικής υπαίθρου. Επισκέπτεται πολλές φορές τα Κράβαρα και τη Θεσσαλική ύπαιθρο, συλλέγει λαογραφικό υλικό, πεποιθήσεις, εικόνες ζωής, ως γιατρός καταγράφει τις μύχιες επιθυμίες και ανησυχίες ενός λαού που έχει εγκαταλειφθεί στην τύχη του και αποτυπώνει την θλίψη του σε «Οδοιπορικές σημειώσεις», που δημοσιεύει σε έντυπα της εποχής, κυρίως με ψευδώνυμα. Η απογοήτευσή του γίνεται μεγαλύτερη από την διαπίστωση ότι στην παραγκωνισμένη επαρχία απουσιάζει πλήρως η στοιχειώδης ιατρική περίθαλψη, με αποτέλεσμα να λυμαίνονται τους χωρικούς οι τσαρλατάνοι και οι «μάγοι».

Την περίοδο της παραμονής του στο Μεσολόγγι αποθησαυρίζει από τα Κράβαρα υλικό που θα χρησιμοποιήσει αργότερα, σέ ένα από τα σπουδαιότερα έργα του, τη νουβέλα «Ο Ζητιάνος» που δημοσιεύεται αργότερα (το 1897). Οι επισκέψεις του στα Κράβαρα και στην υπόλοιπη ορεινή Ρούμελη διευκολύνονται και από τη συμμετοχή του στο «Συμβούλιο Επιλογής Οπλιτών».

Τις πρώτες εντυπώσεις του από το φαινόμενο της ζητιανιάς τις δημοσίευσε αμέσως στην Εφημερίδα προκαλώντας σφοδρές αντιδράσεις από τους απανταχού Κραβαρίτες, κάποιοι μάλιστα τον κάλεσαν σε μονομαχία, ενώ κάποιοι άλλοι έστειλαν επιστολές διαμαρτυρίας στην εφημερίδα του. Μάλιστα από το Στράτευμα του επιβλήθηκε και ποινή φυλάκισης 20 ημερών «διότι εξύβρισε ολόκληρον επαρχίαν». Από τη θητεία του στη Λάρισα, άντλησε επίσης χρήσιμο υλικό για τον Ζητιάνο, από τη Θεσσαλική και Ευρυτανική ύπαιθρο. Στον Ζητιάνο ο Καρκαβίτσας βγάζει πολύ θυμό και στηλιτεύει με άτεγκτο ρεαλισμό τους πολιτικούς της εποχής, τον χρηματισμό των κρατικών υπαλλήλων, τα δικαστήρια, τους τσιφλικάδες. Παράλληλα όμως προσφέρει ανεκτίμητης αξίας πληροφορίες για την ένδυση της εποχής, τις οικογενειακες σχέσεις, τα ήθη και έθιμα και τις δεισιδαιμονίες που κατακλύζουν την ελληνική επαρχία …

Κατά διάρκεια της θητείας του υπηρέτησε επίσης στην Αθήνα και στην Κέρκυρα, όμως φαίνεται ότι επεδίωκε μεταθέσεις στην επαρχία, όπου μπορούσε να συλλέξει υλικό για ό,τι ετοίμαζε. Την τάση του να ζητά μεταθέσεις και να μη «στεριώνει» σε ένα τόπο, ο ίδιος την ονόμασε «αειφυγία» και υπήρξε χαρακτηριστικό σχεδόν όλης της ζωής του.

Το 1891 τελειώνει η στρατιωτική του θητεία, απολύεται ως έφεδρος δόκιμος ιατρός, εγκαθίσταται για λίγο στα Λεχαινά ασκώντας το επάγγελμα του γιατρού και ταυτόχρονα περιοδεύει στην Πελοπόννησο στέλνοντας σχετικά άρθρα στο περιοδικό Εστία (του Γ. Δροσίνη) με διακριτή την κριτική ανθρωπιστική του ματιά στα κοινωνικά φαινόμενα της εποχής. Μάλιστα, σε ένα από τα άρθρα του για τις φυλακές του Ναυπλίου παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη εικόνα για το τότε σωφρονιστικό σύστημα της Ελλάδας. Έχει καταγραφεί και συμμετοχή του σε συλλαλητήριο των σταθερά αδικημένων σταφιδοπαραγωγών της Ηλείας.

Από τα τέλη του 1891 μέχρι και το 1894 τον βρίσκουμε γιατρό στο ατμόπλοιο Αθήναι της Πανελληνίου Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, που εκτελεί δρομολόγια στη Μεσόγειο, στα παράλια της Μικράς Ασίας και στη Μαύρη Θάλασσα. Οι εμπειρίες από αυτά τα τέσσερα χρόνια συνεχών ταξιδιών καταγράφηκαν αρχικά στο ταξιδιωτικό ημερολόγιο του, με τον τίτλο Σ’ Ανατολή και Δύση και στη συνέχεια τροφοδότησαν την συλλογή διηγημάτων «Λόγια της πλώρης», που δημοσιεύτηκαν το 1899.

Η συλλογή αυτή είναι το γνωστότερο έργο του και ίσως η καλύτερη συλλογή του από τις συνολικά πέντε που δημοσίευσε. Σ΄’ αυτήν περιγράφει γλαφυρά αλλά και με ρεαλισμό τη βασανισμένη ζωή των ναυτικών μιας λίγο παλαιότερης εποχής. Απαθανατίζει ένα κόσμο που χανόταν και ζωντανεύει τις προλήψεις των ναυτικών, τον σκληρό αγώνα τους, τις παραδόσεις τους, τις χαρές και τις λύπες τους, φθάνοντας στην αποκορύφωση της διηγηματικής τέχνης. Όταν η Ατμοπλοϊκή Εταιρεία χρεωκοπεί, ο γιατρός Καρκαβίτσας, που είναι ήδη γνωστός και στους λογοτεχνικούς κύκλους, βρίσκεται για ένα διάστημα ως Γιατρός στην Άμπλιανη της Ευρυτανίας.

Το 1896 κατατάσσεται στον Ελληνικό Στρατό ως Ανθυπίατρος, σε ηλικία 31 ετών. Από τον Αύγουστο του 1896 και ως το 1921 υπήρξε μόνιμος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, φθάνοντας ως το βαθμό του γενικού αρχίατρου (συνταγματάρχη). Με την ιδιότητα του Στρατιωτικού Γιατρού συνέχισε να ταξιδεύει με συνεχείς μεταθέσεις, που επιδίωκε ο ίδιος , όμως έζησε και τα μεγάλα γεγονότα που συντάραξαν τον Ελληνισμό.

Ως ανθυπίατρος ζεί το δράμα της ήττας του 1897 και πληγώνεται ανεπανόρθωτα επειδή επιπλέον ήταν και δεδηλωμένος οπαδός της Μεγάλης Ιδέας και είχε τον κρυφό και φανερό πόθο της εξύψωσης του Ελληνισμού και της πλήρους απελευθέρωσης των Ελλήνων. Την ίδια χρονιά βρέθηκε και ως Ανθυπίατρος στο Εκστρατευτικό Σώμα στην Κρήτη.

Ο Καρκαβίτσας ήταν σχετικά μικρόσωμος και ασθενικός. Στο Μητρώο του καταχωρούνται συχνά νοσήματα του ανώτερου αναπνευστικού, προβλήματα πνευμόνων κλπ, αργότερα όμως πιστοποιείται και γενικότερο πρόβλημα υγείας λόγω φυματίωσης, που βέβαια ήταν η μάστιγα της εποχής. Τα προβλήματα υγείας λίγο μόνον επηρέασαν τις δραστηριότητές του και συνέχισε με πάθος να επιτελεί τα καθήκοντά του ως Στρατιωτικός γιατρός και –θα έλεγα- με μεγαλύτερο πάθος να νοιάζεται και να δρά (και πολιτικά) για μια καλύτερη και μεγαλύτερη Ελλάδα, για μια καλύτερη γλώσσα, για καλύτερες συνθήκες Παιδείας και διαβίωσης των Ελλήνων. Ασπάζεται την προτροπή του Νικολάου Πολίτη και συμμετέχει στη συλλογή και δημοσίευση σπουδαίου Λαογραφικού έργου, καταγράφει Δημοτικά Τραγούδια (και τραγούδια του περιθωρίου). Παράλληλα ολοκληρώνει τον εν πολλοίς αλληγορικό Αρχαιολόγο (το 1904), προάγεται σε Υπίατρο, σιγά σιγά μειώνεται η λογοτεχνική παραγωγή του, όμως επιτελεί τα στρατιωτικά ιατρικά του καθήκοντα, επισκέπτεται το 1909 τη Σκιάθο (ως μέλος Στρατολογικής Επιτροπής) και εκεί συναντάται με τον Παπαδιαμάντη, οργανώνεται ως ενεργό μέλος στην ομάδα των Αξιωματικών (Στρατιωτικός Σύνδεσμος) που υποστήριξε το Κίνημα στο Γουδί του 1909, ενώ το 1910 συμμετέχει στην ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου, μαζί με τον Ίωνα Δραγούμη, τον Λορέντζο Μαβίλη και άλλους, με σκοπό την αναμόρφωση της Παιδείας των Ελλήνων. Αγωνίζεται για την επιβολή της Δημοτικής Γλώσσας χωρίς ακρότητες, είναι ενεργό μέλος στην Εταιρεία της Εθνικής Γλώσσας και το 1911 επιβραβεύεται, μαζί με άλλους λογοτέχνες, με Κρατικό Βραβείο. Στα 1912 είναι ήδη Λοχαγός-Ιατρός και επί δύο χρόνια ζεί την εποποιία των Βαλκανικών Πολέμων. Βρίσκεται σε συναισθηματική έξαρση, όμως ω στρατιωτικός γιατρός ζεί και την φρίκη των μαχών, αντιμετωπίζοντας νυχθημερόν τραυματίες με τα υποτυπώδη μέσα της εποχής.

Ο Σπύρος Μελάς τον συνάντησε στο μέτωπο και ο Καρκαβίτσας του διηγείται τις τρομακτικές στιγμές στη φονική μάχη των Γιαννιτσών, όπου περισυλλέγει και περιθάλπει τραυματίες κάτω από συνεχή πυρά πυροβολικού. Την ίδια περίοδο τα στρατεύματα ταλαιπωρούνται αφάνταστα και αποδεκατίζονται από επιδημία χολέρας. Στα έγγραφα της εποχής αναφέρεται η μετάβαση του Καρκαβίτσα στο Δεμίρ-Ισάρ (Σιδηρόκαστρο) για παραλαβή εμβολίων χολέρας. Η λήξη αυτών των πολέμων τον βρίσκει με επιδείνωση των προβλημάτων υγείας που πάντοτε είχε, επιβραβεύεται όμως το 1914 με προαγωγή στο βαθμό του Επιάτρου και το 1917 με το βαθμό του Αρχίατρου. Εν τω μεταξύ έχει αρχίσει η οδυνηρή περίοδος του Διχασμού και ο Καρκαβίτσας δεν αποδέχεται την προσχώρηση στην Προσωρινή Κυβέρνηση της Εθνικής Άμυνας του Βενιζέλου, αντιδρά και ως αποτέλεσμα της αντίδρασής του εκτοπίζεται πρώτα στην πατρίδα του τα Λεχαινά, μετά στη Γέρα της Μυτιλήνης κα, αμέσως μετά μεταφέρεται/φυλακίζεται στο Γεντί Κουλέ της Θεσσαλονίκης απ’ όπου σύντομα αποφυλακίζεται και αποστρατεύεται αυτεπάγγελτα με το Βαθμό του Αρχίατρου.

Τη διετία 1918-1920, παρά τα προβλήματα υγείας, δεν παραμένει αδρανής και με τον Ε. Παπαμιχαήλ, εκπονούν και παραδίδουν τα εξόχως διδακτικά Αναγνωστικά Δ’ και Ε’ Δημοτικού, που τις επόμενες δεκαετίες γαλούχησαν γενεές Ελληνοπαίδων.

Το 1920, μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου, επανήλθε στο στρατό προαγόμενος σε Γενικό Αρχίατρο αλλά δύο χρόνια μετά με αίτησή του αποστρατεύτηκε για λόγους υγείας. Η υγεία του είχε επιδεινωθεί δραματικά κατά της περίοδο της εκτόπισης και στις 22 Οκτωβρίου του 1922 απεβίωσε στο σπίτι του στο Μαρούσι, πιθανώτατα από φυματίωση του λάρυγγα, σε ηλικία 57 ετών και αφού πρόλαβε να πληροφορηθεί την τραγική για τον Ελληνισμό κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας και την κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας που τόσο τον είχε εμπνεύσει.

Ο Καρκαβίτσας δεν έκανε δική του οικογένεια. Για αρκετά χρόνια δεν παντρευόταν, επειδή κατά τα ήθη της εποχής έπρεπε να παντρευτούν πρώτα οι 4 αδερφές του, αργότερα δόθηκε με πάθος στην λογοτεχνία και στην ιατρική και ακολούθησαν οι εμπόλεμοι περίοδοι και τα προβλήματα της υγείας του. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του σύντροφός του στάθηκε η Δέσποινα Σωτηρίου, την οποία όρισε γενική κληρονόμο του, με διαθήκη που συνέταξε τέσσερις ημέρες πριν από τον θάνατό του.

Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, παρά τις αντιξοότητες, αγωνίστηκε σθεναρά και με πάθος και κατόρθωσε να καταγράψει τη ζωντανὴ Ελλάδα της εποχής του, την απεικόνισε πιστὰ καὶ μὲ ἐνάργεια στὶς σελίδες του και συνολικά θεμελίωσε τὸ διήγημα στην Ελλάδα, μαζὶ μὲ τὸν Παπαδιαμάντη, τον Βιζυηνό, τον Βλαχογιάννη καὶ τὸν Κονδυλάκη. Η ταπεινή και βασανισμένη Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου στο έργο του Ανδρέα Καρκαβίτσα αποτυπώθηκε με τις χαρές και τους καημούς της, τη φτώχεια και τις πίκρες της, αλλά και με τα οράματά της. Ο νευρώδης, παραστατικός, γλαφυρός και ρεαλιστής Καρκαβίτσας άφησε σιην αιωνιότητα τις υπέροχες σελίδες του Ζητιάνου, αλλά και τα μοναδικά Λόγια της Πλώρης, χωρίς να υποτιμάται η συνεισφορά της Λυγερής, του Αρχαιολόγου και των Ταξιδιωτικών εντυπώσεών του.

ΚΥΡΙΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ

  • Η Λυγερή
  • Ο Ζητιάνος
  • Λόγια της Πλώρης
  • Παλιές Αγάπες
  • Ο Αρχαιολόγος
  • Διηγήματα του Γυλιού
  • Ταξιδιωτικά
  • Το παραπάνω άρθρου σε μορφή pdf αναρτήθηκε στην Ηλεκτρονική Βιβλιοθήκη μας, εδώ
  • Το Βιογραφικό Σημείωμα του Συγγραφέα Θ. Φιλιππίδη, εδ΄ώ .
  • Τεχνική επιμέλεια ανάρτησης Α. Τασιόπουλος.