- – 2025.03.13
- – Γεώργιος Γκόνης
Η Επιστημονική Ένωση Υγειονομικών Ενόπλων Δυνάμεων (ΕΕΥΕΔ) συμμετείχε στο 29ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων (29ο ΙΣΕΔ) με Διαλέξεις και Στρογγυλές Τράπεζες Μελών της. Μία από τις διαλέξεις ήταν του Γεωργίου Γκόνη με θέμα την ανθρώπινη φύση και την αρετή της ανδρείας. Ο Γ. Γκόνης είναι Υποστράτηγος ε.α, Γενικός Χειρουργός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ. Συγγραφέας πονημάτων τόσο στον τομέα της ειδικότητας του άλλα και ευρύτερα, με ένα φιλοσοφικό δοκίμιο τα “Αινίγματα λογικών Προσεγγίσεων” και ένα βιωματικό παιδικό βιβλίο με τίτλο “ ΡΙΖΕΣ από την πλάκα και το κονδύλι στο διαδίκτυο“.
30 Νοε.2024 στο 29ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων.
Ήταν μια εξαιρετική διάλεξη. Η διερεύνηση της ανθρώπινης φύσης και ανθρώπινη συμπεριφορά στην μάχη και τον πόλεμο απαιτούν βαθιά κατανόησή και λεπτές ισορροπίες . Παρά το μέγεθος εκτιμούμε ότι αξίζει τον κόπο να παρακολουθήσουμε την φιλοσοφική του σκέψη μέχρι τέλους. Η ομιλία υπάρχει στην Ηλεκτρονική Βιβλιοθήκη της ΕΕΥΕΔ σε εκτυπώσιμη μορφή εδώ
Αργύρης Τασιόπουλος
ΔΙΕΡΕΥΝΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΔΡΕΙΑΣ
Ξεχωριστή για εμένα η τιμή να είμαι ομιλητής στο Ιατρικό συνέδριό μας. Η συμμετοχή μου στην παρούσα συνεδρία πολλαπλασιάζει αυτή την τιμή.
Πολλά και ποικίλα τα ερεθίσματα να διερευνήσω και να μιλήσω μαζί σας για την ανθρώπινη φύση και την αρετή της ανδρείας.
Από την μια η θαυμαστή τεχνοεπιστημονική πρόοδος που, σχεδόν θεοποιούμενη, υπόσχεται σε όλους τα πάντα.
Και από την άλλη η βαρβαρότητα των συγκρούσεων, των πολέμων , των απειλών. Δυστυχώς ξεχάσθηκε η οδυνηρή εμπειρία των πολέμων του προηγούμενου αιώνα. Αγνοούνται οι ανθρωπιστικές αξίες, αποσιωπάται η ισχύς του δικαίου και προβάλλεται το δίκαιο της ισχύος. Οπισθοδρόμηση! Επιστροφή στη βαρβαρότητα της αρπαγής και κατάκτησης!
Το διαχρονικό, «εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι περί πάτρης» γίνεται πάλι, δραματικά επίκαιρο.
Ο Ισλαμοφασισμός που γιγαντώνεται δίπλα μας δεν επιτρέπει κανένα εφησυχασμό.
Απόλυτα δικαιολογημένοι οι σύγχρονοι εξοπλισμοί της πατρίδας μας.
Όμως τα όπλα αποκτούν πραγματική και πολλαπλασιαστική αξία αν οι άνθρωποι που τα χειρίζονται είναι ελεύθεροι, ευδαίμονες και γενναίοι, όπως μας διδάσκει ο Θουκυδίδης. «οὓς νῦν ὑμεῖς ζηλώσαντες καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ᾽ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες μὴ περιορᾶσθε τοὺς πολεμικοὺς κινδύνους». Στο επίκεντρο πάντα ο άνθρωπος και όχι τα έξυπνα όπλα, όσο έξυπνα και αν είναι.
Σκοπός της εισήγησής μου είναι:
- Να θυμηθούμε πως προσεγγίζεται διαχρονικά η ανθρώπινη φύση.
- Να συμπεριλάβουμε στη σκέψη μας σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα και προβληματισμούς.
- Να διερευνήσουμε το νόημα και το σημερινό περιεχόμενο της αρετής της ανδρείας.
Αρχίζω με τον πρώτο. Τι είναι ο άνθρωπος;
Διευκρινίζω, μακριά από εμένα η οίηση ότι θα απαντήσω στα αναπάντητα της φιλοσοφίας.
Εντελώς, επιλεκτικά, υπαινικτικά και σχεδόν επιγραμματικά, θα σας θυμίσω πως διαμορφώνονταν με το πέρασμα των αιώνων, οι αντιλήψεις για την φύση και κατάσταση του ανθρώπου.
Στα ομηρικά έπη ο άνθρωπος εμφανίζεται θνητός προσπαθώντας να διατηρήσει βαθμό αθανασίας μέσα από το κλέος αθάνατων έργων και ηρωικών πράξεων, ενώ η ψυχή του κατέληγε αμετάκλητα στα σκοτάδια του Άδη.
Άφθιτον κλέος ήταν η επιλογή των ηρώων.
Οι πυθαγόρειοι συνέλαβαν και προσπάθησαν να κατανοήσουν την μαθηματική οργάνωση του κόσμου, ενώ την αθανασία και την κρίση της ψυχής του ανθρώπου την παρέπεμπαν στην μετενσάρκωση.
Ο Πλάτωνας, με τον ιδεαλισμό και την διαλεκτική του, υποστήριξε την αθανασία της ψυχής, σε αντίθεση με το φθαρτό του σώματος. Η συνακόλουθη εξιδανίκευση του κόσμου τον Ιδεών ευνόησε την μεταφυσική αναζήτηση και τελικά μάλλον απομάκρυνε τον άνθρωπο από την γήινη πραγματικότητα.
Ο Αριστοτέλης, μέσα από την παρατήρηση και την λογικότητα που τον διέκρινε, απέρριψε τον πλατωνικό δυϊσμό και την αθανασία της ψυχής. Ο άνθρωπος είναι ενιαίος και φθαρτός. Έχει νου και λογική. Έχει ικανότητες επικοινωνίας με τους άλλους, με τον λόγο, τα έπεα. Είναι πολιτικό ζώο, που θαυμάζει, απορεί και
«φύσει ορέγεται του ειδέναι»! «δια γαρ το θαυμάζειν ήρξατο φιλοσοφείν» Είναι το μοναδικό όν που θέτει ερωτήματα για το πως και τα γιατί της ύπαρξής του.
Οι τραγικοί ποιητές αναδεικνύουν, με τα έργα τους, την τραγικότητα, την πολυσημία, τις ικανότητες την δημιουργικότητα, την καταστροφικότητα και το απρόβλεπτο του ανθρώπου. «Έχουσιν γαρ ταραγμόν αι φύσεις των βροτών» επισημαίνει ο Ευριπίδης στην «Ηλέκτρα», ενώ ο χορός στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή μας τρομάζει με τις προειδοποιήσεις του: «πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει».
Είναι φανερό, ότι και αν ακόμα δεχθούμε ως ορθολογική και αγαθή την φύση του ανθρώπου, θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι πολλές φορές επικρατούν ανορθολογικά και παράλογα στοιχεία.
Ο Επίκουρος, μέσα από ανθρωπιστική οπτική, συνδύασε την ατομική θεωρία του Δημόκριτου και την λογική σκέψη του Αριστοτέλη. Δίδαξε την αισθησιοκρατική- εμπειρική προσέγγιση του κόσμου, απορρίπτοντας τον πλατωνικό ιδεαλισμό.
Αποκτούμε αντίληψη του κόσμου μέσα από τις αισθήσεις μας. «παν γαρ λόγος από των αισθήσεων ήρτηται» . Υπάρχουμε και εξελιχθήκαμε επειδή φοβόμαστε, πονάμε και αναζητούμε ευχαρίστηση.
Η ελαχιστοποίηση του πόνου και η μεγιστοποίηση της ηδονής ενυπάρχει στη φύση μας ως αδιάλειπτη ροπή και αξία.
Η επικούρεια δόξα «πάντα κατ’ ανάγκην, κατά προαίρεσιν και κατά τύχην γίνεται » τα λέει όλα. Ο άνθρωπος έχει την ευθύνη των επιλογών του. Συνεπώς, κουβάρι αναγκών, τύχης και επιλογών είναι η ζωή μας!
Η υπαινικτική αναφορά στη ευαγγελική περικοπή: «ουκ ανέγνωτε ότι ο ποιήσας απ’ αρχής άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς;», από το κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο, γίνεται για να τονισθεί ότι ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ μόνος. Το άρρεν και θήλυ εξασφαλίζει την συμπληρωματικότητα, την ολότητα και την διαιώνιση. Δεν μπορεί να υπάρξει μόνος του ο άνθρωπος. Άνθρωπος μόνος ή Θεός ή θηρίο.
Η Χάνα Άρεντ, η Γερμανοεβραία Αμερικανίδα φιλόσοφος, θεωρούσε το θέμα αυτό κομβικό για την κατανόηση των ανθρωπίνων. Πίστευε ότι αποτελεί διαχρονικό σφάλμα της φιλοσοφίας να μελετά την φύση και κατάσταση του ανθρώπου ως μεμονωμένου όντος και όχι των ανθρώπων ως πλήθος, ως κοινωνικά ή πολιτικά σύνολα.
Στον αντίποδα βέβαια της βιβλικής γενέσεως, βρίσκεται η θεωρία του Δαρβίνου για την εξέλιξη των ειδών, της οποίας η επιστημονική ορθότητα δεν αμφισβητείται. Βέβαια, παρά τις συνεχείς γονιδιακές μεταβολές, είμαστε πρακτικά αναλλοίωτοι με τους ανθρώπους τους οποίους περιγράφει ο Θουκυδίδης «γινόμενα μεν και αεί εσόμεθα, έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων ή…».
Δεν αποτελεί έκπληξη ότι ο Μάρξ αναζητώντας τις διαφορές μεταξύ ανθρώπου και ζώου παρατήρησε ότι η εργασία είναι εκείνη που διακρίνει τον άνθρωπο από το ζώο και όχι η λογική, δεδομένου ότι και τα ζώα, διαθέτουν ευφυία και βαθμό λογικής επεξεργασίας των δεδομένων.
Βέβαια η Χάνα Άρεντ, που προαναφέραμε, διερμηνεύοντας και αντλώντας κυρίως από τον Θουκυδίδη, υποστήριξε ότι η πράξη, δηλαδή η πολιτική δράση και η ομιλία, αποτελούν το αποφασιστικό διακριτικό γνώρισμα ανάμεσα στην ανθρώπινη και ζωώδη ύπαρξη. Μόνον ο άνθρωπος, με την νόηση και τον λόγο του, οργανώθηκε στον κοινό βίο των πόλεων, διαμορφώνοντας αυτό που αποκαλείται πολιτισμός.
Ο άνθρωπος διασώζεται ιστορικά μόνον μέσα από τον λόγο και τις πράξεις που αφορούν τον κοινό βίο. Η βιολογική μας ύπαρξη μόνον ως συνεισφορά στα κοινά αποκτά ιστορικό ενδιαφέρον. Μπορούμε να εκτιμήσουμε το μέγεθος της προτεραιότητας που έδιναν οι Έλληνες στη δημόσια σφαίρα εμβαθύνοντας στην ετυμολογία και το νόημα λέξεων όπως: δημιουργία, δόξα, ιδιωτεία.
Η δημόσια σφαίρα εξισώνει, εξανθρωπίζει, ηθικοποιεί.
Βέβαια με την έμφαση στη δημόσια σφαίρα δεν αναιρείται ότι η βάση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας βρίσκεται στην ιδιωτική ζωή του καθενός. Το κάθε εγώ, πασχίζει να είναι καλά κρυμμένο, αυθεντικό και αυτεξούσιο. Συντίθεται από πολλά. Εκείνο όμως που προεξάρχει στην διαμόρφωση της ταυτότητάς του, είναι η υποκειμενικότητα των συναισθημάτων του. Τι αισθάνεται!
Φαίνεται ότι η θρησκεία, η γενετήσια συμπεριφορά, οι πολιτικές απόψεις, η γλώσσα και ο τόπος, είναι τα κύρια ερεθίσματα, οι κύριες πηγές, διαμόρφωσης ταυτότητας.
Σε κάθε περίπτωση κάθε άνθρωπος συνιστά αυταξία που διεκδικεί ύπαρξη, αναγνώριση, αξιοπρέπεια και σεβασμό. Το ιερό και απαραβίαστο του ιδιωτικού εξασφαλίζει την αξιοπρέπεια όχι μόνον του ατόμου αλλά και της όποιας συλλογικότητας. Οι αγώνες για αναγνώριση και αξιοπρέπεια είναι εντονότεροι από τους αγώνες για οικονομικά οφέλη.
Η ιστορική εμπειρία διδάσκει ότι ο απόλυτος ολοκληρωτισμός συμβαίνει όταν ο ιδιωτικός βίος των ανθρώπων ρυθμίζεται από κάποια εξουσία, όταν δηλαδή γίνεται πολιτική υπόθεση. Δυστυχώς έχουμε τέτοια παραδείγματα στις μέρες μας!
Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός ήταν ατομοκεντρικός. Μέσω της δημοκρατίας, ανέδειξε το άτομο, τον πολίτη.
Εκείνος όμως ο ατομοκεντρικός πολιτισμός, που στηριζόταν στα θεία δώρα, την αιδώ και τη δίκη, έδινε έμφαση στις υποχρεώσεις και στα καθήκοντα του πολίτη προς την πόλη. Αντίθετα, o σημερινός ατομοκεντρισμός, του δυτικού μας πολιτισμού, δίνει έμφαση στα ατομικά δικαιώματα, φθάνοντας στους παραλογισμούς της «αφύπνισης» και της “woke” κουλτούρας!
Σε όλα αυτά τα φιλοσοφικά, εμπειρικά και ιστορικά δεδομένα θα πρέπει να προσθέσουμε σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις και προβληματισμούς.
Οι τωρινές γνώσεις για τον εγκέφαλο είναι εντυπωσιακές χωρίς όμως να δίνουν απαντήσεις σε όλα. Σε κάθε περίπτωση, είμαστε ο εγκέφαλός μας
Δεν έχει νόημα και είναι αδύνατο να συνοψίσουμε τα του εγκεφάλου. Μερικές μόνον επισημάνσεις για το συνειδητό.
Ο εγκέφαλος με τις δομές και λειτουργίες του, κάτω από τις γονιδιακές εντολές και μέσα από ερεθίσματα, συναισθήματα, σκέψεις, μνήμες, οδηγεί σε επίγνωση της ύπαρξης. Σε γνώση του εαυτού και του κόσμου. Δηλαδή δημιουργείται αυτό που αποκαλείται ροή συνείδησης, ως αποτέλεσμα της εγκεφαλικής δραστηριότητας.
Πώς όμως, ένα πολυποίκιλο, συνεχές και αλληλοεπηρεαζόμενο άθροισμα βιοχημικών μεταβολών, ηλεκτροχημικών εκφορτίσεων και νευροδιαβιβαστών στους νευρώνες του εγκεφάλου, οδηγεί στην αντίληψη της ύπαρξης;;.
Ακριβής επιστημονική απάντηση δεν έχει δοθεί.
Οι υποθέσεις ότι ο εγκέφαλος είναι ορχήστρα χωρίς μαέστρο και ότι η νοημοσύνη ακόμη ίσως και τα συναισθήματα είναι βιοχημικοί αλγόριθμοι επεξεργασίας δεδομένων, μένει να τεκμηριωθούν. Επίσης, το πολυκεντρικό και η ευελιξία του ανθρώπινου εγκεφάλου, επιτρέπουν διαρκή προσαρμογή κανόνων λειτουργίας. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος μπορεί να ενεργήσει λογικά και προγραμματισμένα αλλά και ασύμβατα. Δηλαδή, αντίθετα από τις γονιδιακές του εντολές, από την λογική επεξεργασία των δεδομένων, από τις επιθυμίες και τα συναισθήματά του. Σημειώστε, τα ρομπότ και οι υπολογιστές ενεργούν μόνον όπως έχουν προγραμματισθεί.
Σίγουρα ο άνθρωπος έχει όλα τα βασικά λειτουργικά χαρακτηριστικά των ζώων. Έχει όμως αναπτύξει Συνείδηση Ανωτέρας Τάξεως ως αποτέλεσμα του ιδιαίτερα ανεπτυγμένου εγκεφαλικού φλοιού. Ίσως το σημαντικότερο είναι η ανάπτυξη των κέντρων του λόγου. Η ικανότητα ομιλίας.
Με την ομιλία καθίσταται εφικτή η μετατροπή των σκέψεων σε σύμβολα, σε λέξεις. Τούτο βοήθησε στην ανταλλαγή των πληροφοριών με τους άλλους. Επιπλέον οι ίδιες οι λέξεις προήγαγαν και προαγάγουν την σκέψη, ιδιαίτερα αν έχουν εννοιολογική βάση όπως στην ελληνική γλώσσα. Η δυνατότητα συνεργασίας στη βάση ισότητας, με πειθώ και δικαιοσύνη, για το κοινό καλό, ήταν και είναι το σημαντικότερο πλεονέκτημα του ανθρώπου.
Όμως θα πρέπει να αναγνωρίσουμε το εύθραυστο των ανθρωπίνων σχέσεων. Κάθε ανθρώπινη πράξη, ως έκφραση ελευθερίας και παρά την όποια αίσθηση δικαίου, έχει την τάση να υπερβαίνει κάθε όριο και να ανατρέπει κάθε περιορισμό.
Επίσης, ο διαφορετικός βαθμός ευφυίας και αντίληψης επιτείνει το εύθραυστο των σχέσεων.
Τελικά, η ξεχωριστή διάπλαση του σώματος, η θαυμαστή πολυπλοκότητα του εγκεφάλου και το διαφορετικό φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον καθιστούν κάθε άνθρωπο, μοναδικό, ανεπανάληπτο και απρόβλεπτο.
Μετά από αυτά, τα σχεδόν απλοποιητικά, για το ιδιαίτερα περίπλοκο, πολυσύνθετο, και δαιδαλώδες της ανθρώπινης φύσης, ας σταθούμε διερευνητικά στην ανθρώπινη συμπεριφορά στον πόλεμο. Δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε τι είναι η αρετή της ανδρείας αν δεν εμβαθύνουμε και δεν απαντήσουμε στα παρακάτω ερωτήματα:
Γιατί κάποιος πρέπει να πολεμήσει; Δηλαδή για ποιους λόγους ένας πολίτης πρέπει να γίνει οπλίτης και να βρεθεί στη δίνει του πολέμου;
- Τι λογίζεται ως αρετή;
- Πως προέκυψε η λέξη ανδρεία;
Αρχίζω με το πρώτο ερώτημα. Γιατί να πολεμήσω;
Ανεξάρτητα από το «πατήρ πάντων πόλεμος» του Ηράκλειτου, βάσιμα υποστηρίζεται σήμερα ότι κανείς πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος. Συνεπώς θα πρέπει να δεχθούμε ότι ο πόλεμος αποτελεί σύμπτωμα ανθρώπινης ατέλειας, και ακόμα πιο αυστηρά, τρόπο επίλυσης διαφορών για αυταρχικά καθεστώτα και υποανάπτυκτους λαούς. Γιατί επομένως ένας σύγχρονος άνθρωπος να πρέπει να θυσιασθεί στον πόλεμο;
Οι απαντήσεις δεν μπορεί να είναι εύκολες. Σύμφωνα με τα όσα μέχρι τώρα σκιαγραφήσαμε, κάθε άνθρωπος, όντας μοναδικός και ανεπανάληπτος, ταυτοποιείται από την εμφάνιση, τα συναισθήματα, τις δράσεις και αντιδράσεις του. Όμως, η ολοκλήρωση και πληρότητά του βρίσκονται στις σχέσεις του με τους άλλους και στη δημόσια σφαίρα.
Οι κοινές ρίζες, τα κοινά βιώματα, οι κοινές αξίες, τα κοινά ήθη, οι κοινές επιδιώξεις, μέσα από τα συνοδά συναισθήματα, σφυρηλατούν την ταυτότητα και το ανήκειν. Αυτό το ανήκειν, δεν καταργεί την ετερότητα, την ιδιωτικότητα του ατόμου. Δεν συνιστά περιορισμό ελευθερίας, αλλά ενισχύει την ταυτότητα. Αποτελεί ισχυρή επιβεβαίωση και διασφάλιση της ύπαρξης. Υπάρχουμε επειδή συνυπάρχουμε! Οι γονείς, τα παιδιά, τα αδέλφια, οι φίλοι, η κοινωνία, η πόλις, το έθνος, είναι κομμάτι της ύπαρξής μας.
Είναι λογικό όταν κινδυνεύει το συλλογικό, η ύπαρξη του κάθε ατόμου, που συνθέτει το σύνολο, να περνάει σε δεύτερη μοίρα. Με βάση τα παραπάνω είναι εύλογη και αυτονόητη η θετική ανταπόκριση στο «υπέρ βωμών και εστιών» πολεμικό κάλεσμα.
Πράγματι, η προάσπιση της ακεραιότητας της πατρίδας είναι αυτονόητη, διαχρονική και πανανθρώπινη αντίδραση. Η συμμετοχή αναβιβάζεται σε υπέρτατο καθήκον. Ο αμυντικός πόλεμος έχει πάντα υπαρξιακή και ταυτοτική διάσταση.
Παρένθεση. Κάθε επιθετικός πόλεμος στοχεύοντας στην κατάκτηση, στην επιβολή και στην προώθηση οικονομικών συμφερόντων, είναι ηθικά καταδικασμένος. Ο αμυντικός όμως πόλεμος είναι πάντα ηθικός και νόμιμος και ασφαλώς συμπεριλαμβάνει και την προάσπιση των οικονομικών συμφερόντων.
Στην προάσπιση της πατρίδας ο κατακλυσμός συναισθημάτων, συνεγείρουν όλους, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας. Το ζήσαμε το 1940.
Κάθε απουσία, κάθε υπεκφυγή, ηθικά απαράδεκτη. Βαρύς ο χαρακτηρισμός δειλός και ρίψασπις. Σκληρό και αμείλικτο το «ή ταν ή επί τας», των λακαιδαιμονίων. Ατιμωτικές και δια βίου οι επιπτώσεις της δειλίας, τότε.
Σε κάθε περίπτωση όμως, δεν αρκούν νόμοι και ρυθμίσεις. Δεν μπορεί να ξεκινήσει κάποιος για τον πόλεμο, αν το συναίσθημα, αν η ψυχή, δεν οπλίσει με φτερά το σώμα ! Τούτο μην περιμένουμε ότι θα συμβεί την ώρα του κινδύνου, αν, από τον καιρό της ειρήνης και μέσα από την παιδεία, δεν σφυρηλατηθεί η έννοια του «ανήκειν». Δηλαδή αν δεν γνωρίζεις ποιος είσαι και δεν αισθάνεσαι υπερήφανος για αυτό που είσαι! Η λεγόμενη παγκοσμιοποίηση, ανεξάρτητα από τις όποιες οικονομικές παραμέτρους, εμπεριέχει επικίνδυνη ουτοπία υποβιβάζοντας τον άνθρωπο σε αδιαφοροποίητη μονάδα ενός ομοειδούς συνόλου. Ο παγκόσμιος ανθρώπινος «χυλός» προφητικά χαρακτηρίζεται από τον μεγάλο Ντοστογιέφσκι ως το τελευταίο μαρτύριο της ανθρωπότητας.
Ας επανέλθουμε όμως στον άνθρωπο με ταυτότητα και ας προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε το λογικά παράδοξο που βρίσκεται στην φράση του Καζαντζάκη: «η ζωή είναι το υπέρτατο αγαθό και τίποτα δεν αξίζει περισσότερο από τη ζωή, αλλά αν δεν υπάρχει και κάτι άλλο που να τοποθετείται ψηλότερα και από την ζωή, τότε η ζωή δεν αξίζει τίποτα».
Αυτό, το κάτι άλλο, δεν θα μπορούσε να αναζητηθεί στο τυφλό μίσος. Ο ανώνυμος Έλληνας στο βιβλίο «Ελληνική Νομαρχία», το 1806, το προσδιορίζει επακριβώς.
«η ζωή του αληθούς πολίτου πρέπει να τελειώνει ή δια την ελευθερία του ή με την ελευθερία του».
Στις μέρες μας, η αειθαλής Γλύκατζη – Αρβελέρ το λέει: «να μπορείς να πεθάνεις όρθιος για να μην ζήσεις γονατιστός».
Όλα τα παραπάνω προϋποθέτουν σκεπτόμενο πολίτη, με αίσθηση ταυτότητας και ανήκειν, με αρχές και υπερατομικές αξίες. Δηλαδή πολίτη που επιδίδεται στο άθλημα της αρετής κάτι που είναι εντελώς ξένο και ακατανόητο για τον αγελαίο μαζάνθρωπο της ακόρεστης κατανάλωσης, τον εθνομηδενιστή, τον απαίδευτο φανατικό, τον τυφλωμένο θρησκόληπτο.
Δεν είναι ανδρείος ο ζωσμένος με εκρηκτικά τρομοκράτης. Μάρτυρας γίνεται! Δηλαδή η πράξη του μαρτυράει, το μέγεθος του παραλογισμού στον οποίο οδηγεί ο θρησκευτικός σκοταδισμός!
Ας μη αναλωθούμε όμως στην μελέτη φαινομένων παρακμής και ας προσπαθήσουμε να εμβαθύνουμε στο τι είναι αρετή! Η απαρίθμηση των αρετών όπως τις προσδιόριζαν στην κλασσική αρχαιότητα, δηλαδή ανδρεία, μετριοπάθεια, ευλάβεια, σοφία, δικαιοσύνη, δεν απαντά στο ερώτημα που τέθηκε, τι είναι δηλαδή η αρετή Θα κατανοήσουμε επομένως καλύτερα το πολυσήμαντο της αρετής αν καταφύγουμε στον Αριστοτέλη, που προφανώς για λόγους πληρότητας, οδηγήθηκε στο να δώσει, σε ελεύθερη απόδοση, δύο ορισμούς.
- «αρετή είναι η μεσότης μεταξύ ελλείψεως και υπερβολής»,
- «αρετή είναι η συνειδητή έξις στην εκτέλεση επαινετών πράξεων»
Σύμφωνα λοιπόν με τον Αριστοτέλη, ο μαχόμενος, για να είναι ανδρείος, θα πρέπει πρωτίστως να υπερνικήσει τον φόβο, να γίνει ατρόμητος, αλλά και να μην παρασυρθεί από το θάρρος του. Σε κάθε περίπτωση μέσα από το είδος της ανθρώπινης αυθορμησίας, στη μάχη, αποκαλύπτονται τα ενδότερα του είναι. Όμως, με δεδομένο ότι σκοπός είναι η αποτελεσματική αντιμετώπιση των εχθρών, ο ανδρείος θα πρέπει να συνδυάζει θάρρος και σύνεση. «εάν μεν γαρ τινά λίαν ποιήσεις άφοβον, ώστε μηδέ τους θεούς φοβείσθαι, ουκ ανδρείος αλλά μαινόμενος, αν δε φοβούμενος πάντα, δειλός. Ανδρείος άρα έσται ούτε ο φοβούμενος πάντα ούτε ο μηθέν» Η άσκοπη θυσία δεν συνιστά ανδρεία.
Οι τρέχουσες προτροπές «ο τολμών νικά» και «θαρσείν χρη» αποτελούν συμπύκνωση και ισχυρή ενθάρρυνση της βούλησης για αγώνα. Τούτο είναι απόλυτα απαραίτητο σε ειδικές περιπτώσεις σύγχρονης μάχης. Η επίδειξη αποφασιστικότητας και θάρρους, μέσα από σωστή εκπαίδευση και καθοδήγηση, δημιουργεί προϋποθέσεις επίδειξης ανδρείας.
Ο χαρακτηρισμός της αρετής ως συνειδητή έξη, δεν παραπέμπει σε κάποια βιολογική εγγραφή και ένστικτο που καθιστά κάποιον ανδρείο. Αλλά υποδηλώνει και συνεπάγεται ελεύθερη επιλογή η οποία βέβαια βασίζεται και πηγάζει από την ποιότητα της παιδείας. Με άλλα λόγια η ανδρεία δεν είναι προϊόν της φύσης μας αλλά πηγάζει από την αγάπη για την πατρίδα και την συνετή αξιολόγηση των δεδομένων ώστε να βελτιστοποιήσουμε τις όποιες ικανότητες και δυνατότητές μας για να νικήσουμε τον εχθρό.
Η θυσία, αν συμβεί, στις πλείστες των περιπτώσεων είναι αποτέλεσμα τύχης και ανάγκης, σπάνια προκύπτει ως επιλογή. Δηλαδή, η θυσία δεν μεθοδεύεται, προκύπτει μέσα από την τύχη, την ανάγκη και την ανθρώπινη αυθορμησία.
Αυτονόητο ότι άλλοι θα αποτιμήσουν και θα κρίνουν την συνεισφορά στη μάχη και τον πόλεμο. Κανείς δεν μπορεί να αυτοχαρακτηρισθεί ανδρείος! Άλλοι θα τον κρίνουν και θα τον κατατάξουν στην χορεία των ηρώων, με την ουσιαστική, καταχρηστική ή μεταφορική έννοια του όρου Ήρωας.
Εύκολα αναγνωρίζεται η κοινή ρίζα της λέξης ανδρεία με τον άνδρα. Πράγματι, μόνον ο άνδρας, με την δεδομένη σωματική του διάπλαση θα μπορούσε να είναι αποτελεσματικός στην μάχη σώμα με σώμα. Η άμεση εμπλοκή και συμπλοκή στη μάχη δεν ήταν τότε θεωρητική άσκηση επί χάρτου, ούτε γνωσιακή αντιπαράθεση. Απαιτούσε ωμή και αποτελεσματική άσκηση βίας. Η σωματοδομή της γυναίκας δεν είναι τέτοια για να μπορέσει να καταβάλλει τον άνδρα. Για αιώνες, λοιπόν, ανδρική υπόθεση η μάχη και ο πόλεμος.
Έρχομαι τώρα στις σύγχρονες συνθήκες μάχης και πολέμου. Όλοι και όλες μπορούν να πολεμήσουν. Η σωματική ρώμη μόνον σε ειδικές επιχειρήσεις είναι ο σημαντικότερος παράγοντας. Τούτο βέβαια δεν υποβιβάζει την ανάγκη για άριστη σωματική φυσική κατάσταση όλων. Η αντοχή και ευελιξία στον χειρισμό των όπλων, κάτω από δύσκολες και παρατεταμένες συνθήκες, απαιτούν σωματική ευρωστία.
Στον σύγχρονο πόλεμο απαιτείται ακριβής γνώση του τρόπου λειτουργίας, του χειρισμού και των δυνατοτήτων των όπλων. Απαιτείται ευελιξία, συντονισμός, συνεργασία και προσαρμοστικότητα. Μόνον με προσεκτική, επίπονη, επαναλαμβανόμενη και διαρκώς προσαρμοζόμενη εκπαίδευση μπορεί να επιτευχθεί η αξιοποίηση των δυνατοτήτων των όπλων. Απαιτείται οργάνωση και πρόβλεψη του τρόπου απόκτησης υπεροχής, στο χώρο και τον χρόνο. Με άλλα λόγια τα σύγχρονα όπλα απαιτούν αφοσιωμένο, αποφασισμένο και εξειδικευμένο προσωπικό.
Μήπως οι επαγγελματίες μισθοφόροι θα μπορούσαν να το κάνουν καλύτερα;
Αιώνες πριν, ο Μακιαβέλι, είχε απαντήσει αρνητικά. Η πρόσφατη ιστορία των μισθοφόρων της Wagner το επιβεβαιώνει. Η άμυνα της πατρίδας είναι κοινή υπόθεση όλων των Ελλήνων! Για εκείνους όμως που με επαγγελματισμό φέρουν το βάρος της ευθύνης για την οργάνωση της άμυνας, θα πρέπει να υπάρχει ηθική και υλική αναγνώριση.
Ο φόβος θανάτου πάντα είναι κυρίαρχος. Δεν έχει όμως την δραματικότητα που είχε η πάλη σώμα με σώμα. Ο σημαντικότερος τρόπος ελέγχου του φόβου είναι η αποφασιστικότητα για αγώνα, η πίστη στη νίκη, και η καλή προετοιμασία προς τούτο. Απαιτείται ηγεσία και διοικητές που να εμπνέουν, να συνεγείρουν, να παρέχουν την σιγουριά της επαγγελματικής τους επάρκειας.
Κάθε μαχόμενος, αλλά και όλος ο λαός, θα πρέπει να ενστερνιστούν το «υπερ βωμών και εστιών» και να πιστεύουν στην δυνατότητα νίκης. Ταυτόχρονα να είναι έτοιμοι να πεθάνουν όρθιοι για να μη ζήσουν γονατιστοί. Βέβαια, σκοπός δεν είναι η θυσία αλλά η νίκη. Δεν γίνεσαι ανδρείος χωρίς τα φτερά της ψυχής!
Δεν μπορείς να νικήσεις χωρίς ορθολογική προετοιμασία από τον καιρό της ειρήνης.
Η ανδρεία σήμερα δεν μετριέται με την σωματική ρώμη και αλκή αλλά κυρίως από την ετοιμότητα, την τελειότητα, την ακρίβεια του χειρισμού των όπλων. Ας μην περιμένουμε την ώρα του πολέμου να αποτιμήσουμε την επάρκειά μας.
Ο πατριωτισμός δεν μετριέται με λόγια αγάπης, αφοσίωσης και κομπασμού! Μετριέται με το πόσο καλά γνωρίζω και κάνω τη δουλειά μου από την περίοδο της ειρήνης.
Στο ελληνικό «υπέρ βωμών και εστιών» κάλεσμα εμπεριέχεται βαρύ φορτίο. Ζούμε στο τόπο όπου αναπτύχθηκε πολιτισμός που σφράγισε την πορεία του ανθρώπου. Με έργα, με λόγια, με ιδέες. Η ελληνική γλώσσα, και κατά την αρχαιότητα και μέσα από τον Χριστιανισμό, ήταν το όχημα και εργαλείο με το οποίο εξημερώθηκε και σμιλεύθηκε ο άνθρωπος για να αναζητήσει το κάλλος και την αρμονία. Να προσπαθήσει να προσομοιάσει, να μιμηθεί την αγαθότητα του Δημιουργού του, του Θεού.
Μιλάμε την γλώσσα που πιστώνεται με λέξεις όπως δημοκρατία, κάλλος, αρμονία, τραγωδία.
Αν σώμα της Ελλάδας είναι οι στεριές, τα νησιά, οι θάλασσες, η ψυχή της Ελλάδας είναι η γλώσσα μας!
Απαιτείται «καύση καρδίας» για μια τέτοια πατρίδα!
Κανένας ακρωτηριασμός, καμιά υποβάθμιση, καμιά ακηδία!
Ο δικός μας πατριωτισμός, δεν θα πρέπει να έχει ανάγκη από αντίβαρα και αντίδωρα για να εκδηλωθεί!
Η προσταγή έρχεται λιτή και νωπή από τον Νομπελίστα Οδυσσέα Ελύτη. «Την γλώσσα μου έδωσαν Ελληνική».
Τούτο αποτελεί, τιμή, ευθύνη και διαρκές κάλεσμα σε άθλημα αρετής και κατά την διάρκεια της ειρήνης και στον πόλεμο!
Είθε!
Ευχαριστώ για την προσοχή σας!
Δρ. Γεώργιος Γκόνης
Επιμέλεια Ανάρτησης
Αργύρης Τασιόπουλος
