Των Ομότιμων Καθηγητών

• Κουράκη Νέστορα  (Ποινικές Επιστήμες, Πανεπιστήμια Αθηνών και Λευκωσίας) και
• Πλατιά Αθανάσιου (Στρατηγική, Πανεπιστήμιο Πειραιώς)

Το 1974 αποτελεί μία διαχρονική  πληγή στις καρδιές των Ελλήνων. Δεν μπορούμε να δεχθούμε πως παραδώσαμε ουσιαστικά εμείς την Κύπρο στους Τούρκους. Πολλές ιστορίες ηρωισμού και θυσίας Αξιωματικών και Στρατιωτών στο πεδίο της μάχης δείχνουν πως θα μπορούσε ο προαιώνιος εχθρός μας να έχει συντριβεί αν υπήρχε ομοψυχία και κοινώς νους. Σήμερα όμως δεν θα ασχοληθούμε με τις ιστορίες ηρωισμού και αυτοθυσίας, θα δούμε το όλο σκηνικό της περιόδου εκείνης από την γεωπολιτική του πλευρά.  Πηγή του άρθρου είναι το Συνέδριο του Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών Πανεπιστημίου Αθηνών (ΣΟΚΠΑ) (Αθήνα, Σπίτι της Κύπρου, 23.4.2024) με την επιμέλεια τόμου: Ομ. Καθηγητής Νέστωρ Κουράκης.

ΚΥΠΡΟΣ & ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ 1974 –

Τα ολέθρια στρατηγικά σφάλματα

Η τραγωδία της Κύπρου το 1974 έχει ορθά χαρακτηρισθεί ως η μεγαλύτερη ήττα του Ελληνισμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Όμως ακόμη και σήμερα, 50 έτη μετά τις δύο φάσεις της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, αμείλικτα γεννώνται τα ερωτήματα για τους λόγους που οδήγησαν σε αυτή την τραγωδία, ποια υπήρξαν δηλ. τα στρατηγικά και άλλα σφάλματα της τότε δικτατορικής ελληνικής ηγεσίας που οδήγησαν σε μια τέτοια καταστροφή. Η ανίχνευση αυτών των σφαλμάτων θα μπορούσε ενδεχομένως να δώσει αφορμή για την καταγραφή και μελέτη μιας ενδιαφέρουσας περίπτωσης (case study) ως προς το πότε η παραβίαση θεμελιωδών κανόνων της στρατηγικής μπορεί να επιφέρει τόσο βλαπτικά αποτελέσματα.

Ι. Τα βασικά γεγονότα που σχετίζονται με την τουρκική εισβολή Το στρατιωτικό καθεστώς του Ιωαννίδη υπονομεύει τον Μακάριο Όμως, πριν από την εξέταση των σφαλμάτων που διαπράχθηκαν, χρήσιμο είναι να υπομνησθούν τα βασικά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν κυρίως στην Κύπρο και την Αθήνα το μοιραίο εκείνο καλοκαίρι του 1974 και που δίνουν το περίγραμμα της τότε επικρατούσας κατάστασης

Είναι γνωστή η αντιπαράθεση που είχε το καθεστώς του δικτάτορα Γεωργίου Παπαδόπουλου στην Αθήνα, ως επικεφαλής του λεγόμενου «Εθνικού Κέντρου» του Ελληνισμού, με τον ηγέτη και Πρόεδρό της Κύπρου Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, ο οποίος αρνείτο πεισματικά να τεθεί υπό την εξουσία του ελληνικού δικτατορικού καθεστώτος. Απόπειρες δολοφονίας (Μάρτιος 1970, Οκτώβριος 1973), τρομοκρατικές ενέργειες πρώτα από το «Εθνικόν Μέτωπον» (1969 -1970) και αργότερα από την «ΕΟΚΑ Β’» (1971-1974) υπό τον στρατηγό Γρίβα Διγενή, ανεπιτυχής καθαίρεση του Μακάριου από τους τρεις Κύπριους Μητροπολίτες (1972) και άλλες παρόμοιες υπονομευτικές για τον Μακάριο ενέργειες προς ανατροπή του, υποκινούμενες από το καθεστώς των Αθηνών, είχαν ήδη προ πολλού δημιουργήσει στην Κύπρο μια κατάσταση ακήρυκτου εμφυλίου πολέμου, με ό,τι αυτό συνεπαγόταν για την πολιτική σταθερότητα και την αμυντική θωράκιση της νήσου.

Η ανάληψη της εξουσίας από τον «αόρατο δικτάτορα» Δημ. Ιωαννίδη τον Νοέμβριο 1973 έδωσε περαιτέρω ώθηση στις τρομοκρατικές ενέργειες της ΕΟΚΑ Β’. Μάλιστα, όταν πέθανε ο στρατηγός Γρίβας τον Ιανουάριο 1974 και τον διεδέχθη ο μετριοπαθής υπαρχηγός ταγματάρχης Γεώργιος Καρούσος που θέλησε να κηρύξει αναστολή των δράσεων, ο Ιωαννίδης τον κατήργησε και ανέλαβε πλέον ο ίδιος να κατευθύνει από τα παρασκήνια με έμπιστους ανθρώπους του τη συνέχιση της τρομοκρατικής δραστηριότητας. Όμως ο Ιωαννίδης δεν αρκέσθηκε στη συντήρηση του εμφυλιοπολεμικού κλίματος, αλλά άρχισε να σχεδιάζει και στρατιωτικό πραξικόπημα εις βάρος του Μακαρίου. Παρώθησε έτσι τους Ελλαδίτες αξιωματικούς της κυπριακής Εθνικής Φρουράς να αναπτύξουν ανοικτή δράση κατά του Μακαρίου και να στελεχώσουν τις μονάδες τους με αντιμακαριακούς αξιωματικούς.

Η επιστολή του Μακαρίου και το πραξικόπημα εναντίον του.

Ο Πρόεδρος Μακάριος προσπάθησε να αντιδράσει στέλνοντας στις 3 Μαΐου 1974 επιστολή προς τον τότε Έλληνα Υπουργό Εξωτερικών Σπυρίδωνα Τετενέ, όπου ανέφερε ονομαστικά συγκεκριμένες περιπτώσεις αξιωματικών και ζητούσε να ληφθούν μέτρα για την αντιμετώπιση της κατάστασης. Όμως το διάβημά του αυτό δεν είχε αποτέλεσμα, οπότε στις 2 Ιουλίου απέστειλε επιστολή, αυτή τη φορά στον τότε λεγόμενο Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας Φαίδωνα Γκιζίκη, με την οποία σε οξύτατο ύφος κατονόμαζε το στρατιωτικό καθεστώς ως «ρίζα του κακού» για τις ανατρεπτικές εις βάρος του ενέργειες και ζητούσε να αποσυρθούν από την Κύπρο οι Ελλαδίτες αξιωματικοί το ταχύτερο (η προθεσμία προσδιορίσθηκε αργότερα με συνέντευξη του Προέδρου Μακαρίου για τις 20 Ιουλίου).

Η επιστολή αυτή, που μάλιστα δημοσιοποιήθηκε ευρέως με πρωτοβουλία του Μακαρίου, απετέλεσε τον καταλύτη για την πραγματοποίηση του πραξικοπήματος το οποίο ο Ιωαννίδης σχεδίαζε ήδη τουλάχιστον από τον Απρίλιο 1974. Πράγματι, στις 8:15 το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974, στρατιωτικές δυνάμεις κυρίως από την Εθνική Φρουρά περικύκλωσαν και βομβάρδισαν το Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία, ενώ κατέλαβαν επίσης και άλλα στρατηγικά σημεία. Σε λίγες ώρες το πραξικόπημα επικράτησε. Όμως, ο Μακάριος διασώθηκε και φθάνοντας στην Πάφο κατάφερε, αφού πρώτα απευθύνθηκε με δραματικό διάγγελμα προς τον Κυπριακό Λαό, να φυγαδευθεί μέσω της βρετανικής βάσης του Ακρωτηρίου, στο Λονδίνο και λίγο αργότερα να μεταβεί στη Νέα Υόρκη.

Εκεί μίλησε στις 19 Ιουλίου 1974 στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, καταγγέλλοντας τη βίαιη ανατροπή του από το καθεστώς των Αθηνών. Με τη διαφυγή όμως του Μακαρίου, ο βασικός σκοπός του πραξικοπήματος, που ήταν ο παραμερισμός του Αρχιεπισκόπου από την πολιτική σκηνή ή και η φυσική του εξόντωση, απέτυχε παταγωδώς.

Αλλαγή Προέδρου στην Κύπρο και πρώτη φάση της τουρκικής εισβολής
Πέραν τούτου, το μοιραίο αυτό πραξικόπημα, το οποίο μάλιστα έφερε προσώρας στην Προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας τον Νίκο Σαμψών, έναν ακραίο οπαδό της Ενωσης, βαρυνόμενο με αγριότητες κατά των Τουρκοκυπρίων, δημιούργησε και μια χρυσή ευκαιρία για την Τουρκία. Της επέτρεψε δηλ., με το πρόσχημα ότι είχε τάχα διασαλευθεί η συνταγματική νομιμότητα της Κύπρου, να αναλάβει, ως εγγυήτρια δύναμη, στρατιωτική δράση στην Κύπρο και να επιχειρήσει την καιρό προετοιμαζόμενη εκ μέρους της εισβολή στο νησί, δίνοντάς της μάλιστα ως όνομα αυτό του αιμοχαρούς βασιλέα των Ούννων: «Αττίλας»!

Έτσι, τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου, εκατοντάδες Τούρκοι στρατιώτες και αλεξιπτωτιστές, με ισχυρή αεροπορική κάλυψη, αποβιβάσθηκαν στην περιοχή Πεντεμίλι, δυτικά της Κερύνειας (στο βόρειο μέρος της Κύπρου, απέναντι από την τουρκική ακτή της Μικράς Ασίας). Εκεί, μετά από σφοδρές μάχες επέτυχαν, έως την εκεχειρία που πραγματοποιήθηκε το απόγευμα (ώρα Κύπρου 16:00) της 22ας Ιουλίου, να δημιουργήσουν προγεφύρωμα και να φθάσουν έως τον τουρκοκυπριακό θύλακο της Λευκωσίας. Σημειώνεται ότι κατά τη διάρκεια της τουρκικής αποβατικής επιχείρησης, το καθεστώς των Αθηνών απέστειλε τα μεσάνυκτα της 21ης Ιουλίου, προς βοήθεια στην Κύπρο, 13 αεροπλάνα Noratlas με τα οποία μεταφέρθηκε μία μοίρα καταδρομέων.

Όμως ακόμη και αυτή η βοήθεια, που υπήρξε και η μόνη από την Ελλάδα, έλαβε εν τέλει δραματική τροπή, καθώς μέρος της μοίρας εξοντώθηκε από φίλια πυρά των Ελληνοκυπρίων, οι οποίοι λόγω κακής συνεννόησης θεώρησαν ότι το αεροπλάνο που τους μετέφερε ήταν τουρκικό. Επίσης βοήθεια, αλλά εκ των ενόντων, προσέφεραν στην Κύπρο και ορισμένοι υπό μετάθεση άνδρες της ΕΛΔΥΚ, που έχοντας αναχωρήσει για την Ελλάδα, επέστρεψαν εσπευσμένα στην Πάφο και πολέμησαν εκεί.

Πρέπει πάντως να ομολογηθεί ότι οι Έλληνες, παρά τη διάλυση του στρατεύματος την οποία προκάλεσε το πραξικόπημα, αγωνίσθηκαν με ηρωισμό και ίσως θα μπορούσαν ακόμη και να αποτρέψουν την αποβατική ενέργεια, εάν η απόκρουσή της γινόταν έγκαιρα, συντονισμένα βάσει σχεδίου και με επάρκεια στρατιωτικών δυνάμεων.

Κατάρρευση του μετώπου και συνομιλίες στη Γενεύη.

Η κατάρρευση του μετώπου στην Κύπρο οδήγησε λίγο μετά στην κατάρρευση και του δικτατορικού καθεστώτος των Αθηνών. Πράγματι, το καθεστώς αυτό, αφήνοντας την Κύπρο κατ΄ουσίαν ανυπεράσπιστη στους Τούρκους εισβολείς και επιχειρώντας να αντιδράσει μόνο με μία κατά γενική ομολογία αποτυχημένη γενική επιστράτευση (που θα έπρεπε να είναι κλιμακωτή), εμφανίσθηκε ανήμπορο να αρθεί στο ύψος των περιστάσεων και αναγκάσθηκε να αποσυρθεί, ανοίγοντας έτσι την οδό για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα, με πρώτο βήμα, τα χαράματα της 24ης Ιουλίου 1974, τον σχηματισμό Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Είχε προηγηθεί, το βράδυ της 20ής Ιουλίου 1974, ενόσω δηλ. ακόμη διαρκούσε η εισβολή, η απόφαση 353 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για άμεση κατάπαυση των εχθροπραξιών, άμεση παύση της στρατιωτικής επέμβασης στην Κύπρο και έναρξη διαπραγματεύσεων μεταξύ των αντιμαχομένων μερών. Ωστόσο, οι Τούρκοι κατά τις επόμενες ημέρες παραβίασαν συστηματικά την εκεχειρία, καταλαμβάνοντας κατά την πρώτη αυτή φάση της εισβολής («Αττίλας Ι») συνολικά περί το 5% της νήσου.

Εν τω μεταξύ, δυνάμει της προαναφερθείσας απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας, είχε συγκληθεί και συνέλθει στις 25 Ιουλίου 1974 διάσκεψη στη Γενεύη, με συμμετοχή των Υπουργών Εξωτερικών των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων για την Κύπρο, ήτοι του Ην. Βασιλείου (Τζαίημς Κάλλαχαν), της Ελλάδας (Γεώργιος Μαύρος) και της Τουρκίας (Τουράν Γκιουνές), προς ειρηνική διευθέτηση του ζητήματος, ενώ αργότερα συμμετέσχαν επίσης, ως εκπρόσωποι των δύο κυπριακών κοινοτήτων, ο Ελληνοκύπριος ηγέτης Γλαύκος Κληρίδης, που είχε ήδη αντικαταστήσει ως Προεδρεύων της Κύπρου τον Νίκο Σαμψών, και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Ραούφ Ντενκτάς.

Οι Τούρκοι κατά τη Διάσκεψη εμφανίσθηκαν εξ αρχής αδιάλλακτοι, αρνούμενοι να αποσύρουν τα στρατεύματά τους, έστω και αν με την ορκωμοσία του Γλαύκου Κληρίδη, νόμιμου αναπληρωτή του Μακαρίου, ως Προεδρεύοντος της Κυπριακής Δημοκρατίας, είχε ήδη πλέον αποκατασταθεί και τυπικά η νομιμότητα στην Κύπρο. Ειδικότερα, οι Τούρκοι, με δύο σχέδια που υπέβαλαν στη Διάσκεψη, επέμειναν να τους δοθεί το 34% του εδάφους της Κύπρου είτε με τη μορφή διχοτόμησης της νήσου σε βόρειο και νότιο τμήμα, υπό το κάλυμμα μιας «ομοσπονδίας», είτε και με τη μορφή δημιουργίας έξι τουρκοκυπριακών καντονίων.

Η δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής.

Το βράδυ της 13ης Αυγούστου 1974, ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών εκάλεσε τον Ελληνα και τον Ελληνοκύπριο εκπρόσωπο να αποφασίσουν άμεσα, υπό μορφή τελεσιγράφου, εάν συναινούν με τις προτάσεις περί καντονοποίησης της Κύπρου. Όταν, δε, εκείνοι ζήτησαν σύντομη πίστωση χρόνου για να διαβουλευθούν με τις κυβερνήσεις τους, η Τουρκία προχώρησε, λίγες ώρες μετά, δηλ. τα ξημερώματα της 14ης Αυγούστου, σε κατάληψη και νέων εδαφών στην Κύπρο. Απέσπασε έτσι συνολικά με αυτή τη στρατιωτική ενέργεια, που ονομάσθηκε «Αττίλας ΙΙ» και διήρκεσε έως τις 17 Αυγούστου, περίπου το 37% της Μεγαλονήσου, διαμορφώνοντας το σημερινό γεωγραφικό πλαίσιο της κατεχόμενης Κύπρου.

Μάλιστα, η κατάληψη αυτή έγινε με εξαιρετικά βίαιο τρόπο, δηλ. με θανατώσεις, βιασμούς, ληστείες, λεηλασίες, εκτοπισμούς και βασανιστήρια, που είχαν ως αποτέλεσμα να ξεριζωθούν από τις εστίες τους περί τις 192.000 Ελληνοκύπριοι, να σκοτωθούν περί τις 2.000 και να αγνοούνται έως σήμερα άλλοι τουλάχιστον 1.500. Και όλα αυτά, παρά τις αλλεπάλληλες, επτά συνολικά, αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, που εκδόθηκαν μεταξύ 14ης και 16ης Αυγούστου 1974, προκειμένου να σταματήσουν οι Τούρκοι τη νέα επιθετική ενέργεια και να αποσύρουν τα στρατεύματά τους από την Κύπρο. Εξάλλου, ούτε και η Ελλάδα μπόρεσε τότε, κατά τη δεύτερη φάση του «Αττίλα», να αντιδράσει στην τουρκική επιθετικότητα, κυρίως διότι είχε ήδη δημιουργηθεί στην Κερύνεια ένα ισχυρό τουρκικό προγεφύρωμα, το οποίο δεν ήταν πλέον εφικτό να εξουδετερωθεί, λόγω και της τουρκικής υπεροπλίας (ιδίως: 550 αεροπλάνα, έτοιμα να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε ελληνική αντίδραση από ξηρά, θάλασσα και αέρα).

Η τραγική αυτή περίοδος κλείνει με την επιστροφή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο στις 6 Δεκεμβρίου 1974 και την εκ μέρους του ανάληψη των προεδρικών καθηκόντων από τον έως τότε Προεδρεύοντα Γλαύκο Κληρίδη.

ΙΙ. Αστοχίες, ολιγωρίες και στρατηγικά σφάλματα.

Όπως σημειώθηκε και στην αρχή αυτού του σημειώματος, η κυπριακή τραγωδία του 1974 οφείλεται εν τέλει σε σωρεία μοιραίων στρατηγικών σφαλμάτων, τα οποία θα άξιζε, ως case study, να μελετώνται από τους στρατηγικούς αναλυτές και, θα προσθέταμε εδώ, να διδάσκονται και στις στρατιωτικές σχολές ως παράδειγμα προς αποφυγήν.
Τα σφάλματα αυτά θα μπορούσαν να κατανεμηθούν σε τρεις κατηγορίες: Αυτά που αφορούν

(α) το γενικότερο πλαίσιο της εξωτερικής πολιτικής,

(β) την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση στο εσωτερικό της Ελλάδας κατά το 1974 και

(γ) τις σοβαρές παραλείψεις και αστοχίες που παρατηρήθηκαν σε επιχειρησιακό επίπεδο λόγω της πρόδηλης ανεπάρκειας των τότε επικεφαλής του στρατιωτικού καθεστώτος. Σφάλματα σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής. Η διεθνής απομόνωση

(α). Ως προς το πλαίσιο της εξωτερικής της πολιτικής, η Ελλάδα
ήταν λόγω του σκληρού δικτατορικού καθεστώτος Ιωαννίδη εν τω μέσω μιας δημοκρατικής και ελεύθερης Ευρώπης ασφυκτικά απομονωμένη, χωρίς ισχυρά ερείσματα και στενές σχέσεις με άλλες χώρες. Μοναδική στήριξη είχε το καθεστώς Ιωαννίδη από τις Ην. Πολιτείες, που επεδίωκαν κατά πάγια πολιτική να υπάρχει ειρήνη στη νοτιοανατολική πτέρυγα της ατλαντικής συμμαχίας στη Μεσόγειο, ώστε το ΝΑΤΟ, μέσα στη δίνη του τότε Ψυχρού Πολέμου, να λειτουργεί αποτρεπτικά απέναντι στην τότε Σοβιετική Ενωση (containment). Στο πλαίσιο αυτό, οι Ην. Πολιτείες επεδίωκαν να κρατούν μια ισορροπία στις σχέσεις τους με Ελλάδα και Τουρκία και να παροτρύνουν τις δύο χώρες να επιλύουν τα όποια μεταξύ τους προβλήματα, συμπεριλαμβανομένου του Κυπριακού, με διμερείς συνομιλίες, άρα χωρίς προσφυγή σε διεθνείς οργανισμούς, όπως ο ΟΗΕ.

Ο ρόλος του Κίσσινγκερ
Ωστόσο, ειδικά κατά την περίοδο κατά την οποία εκτυλίχθηκαν τα τραγικά γεγονότα Ιουλίου και Αυγούστου 1974, ο τότε Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών Χένρυ Κίσσινγκερ ή Κίσσιντζερ, διαθέτοντας την πλήρη σχεδόν εξουσία στη διαχείριση θεμάτων εξωτερικής πολιτικής λόγω της αποδυνάμωσης του τότε Αμερικανού Προέδρου Ρίτσαρντ Νίξον εξ αιτίας του σκανδάλου Ουώτεργκαίητ, απέκλινε από την πολιτική των ισορροπιών και υιοθέτησε μια διαφορετική πολιτική. Συγκεκριμένα, ακολουθώντας τη σχολή σκέψης της Realpolitik, άρα μιας πραγματιστικής πολιτικής χωρίς συναισθηματισμούς και νεφελώδεις αρχές, και πιστεύοντας ότι τα σοβαρά προβλήματα εξωτερικής πολιτικής καλό είναι να επιλύονται ακόμη και με τη βία όταν απουσιάζουν άλλες ουσιαστικές εναλλακτικές επιλογές, έκρινε ότι στη συγκεκριμένη συγκυρία της Κύπρου θα έπρεπε να αφήσει τον Τούρκο πρωθυπουργό Ετσεβίτ να δράσει σχεδόν ανεξέλεγκτος στην κατάληψη μέρους της Κύπρου και χωρίς να του προβληθούν εμπόδια διπλωματικής ή άλλης μορφής.

Η «ευμενής ουδετερότητα» των ΗΠΑ έναντι της Τουρκίας
Αλλωστε, υπήρχαν τρεις περαιτέρω λόγοι, για τους οποίους οι Ην. Πολιτείες θεώρησαν χρήσιμο να μην εμποδίσουν την Τουρκία να εκμεταλλευθεί το πραξικόπημα εις βάρος του Προέδρου Μακαρίου και να εισβάλει στην Κύπρο:

Πρώτον, η Τουρκία ήταν (και συνεχίζει να είναι) για τις Ην. Πολιτείες και το ΝΑΤΟ σημαντικότερος σύμμαχος σε σχέση με την Ελλάδα και τούτο λόγω της γεωπολιτικής της θέσης και των εγκατεστημένων στο έδαφός της αμερικανικών βάσεων‧ ειδικότερα, η θέση της Τουρκίας στο μαλακό υπογάστριο της Ρωσίας λειτουργούσε (και λειτουργεί εν μέρει ακόμη) ως ανάχωμα στην ενδεχόμενη κάθοδο των Ρώσων προς τη Μεσόγειο και προς τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής.

Δεύτερον, η ενέργεια της νατοϊκής Τουρκίας να καταλάβει μέρος της Μεγαλονήσου θα διασφάλιζε ότι το μέρος αυτό θα υπαγόταν υπό τον έμμεσο έλεγχο του ΝΑΤΟ και ότι, ως προς την υπόλοιπη Κύπρο, θα ετίθεντο επιτέλους κάποιοι περιορισμοί στις φυγόκεντρες τάσεις που εκδηλώνονταν προ πολλού από τον Πρόεδρο Μακάριο υπέρ μιας ουδέτερης εξωτερικής πολιτικής στο πλευρό του Κινήματος των Αδεσμεύτων και του φιλοκομμουνιστικού κυπριακού ΑΚΕΛ.

Και τρίτον, η υπεροπλία της Τουρκίας στο μέτωπο της Κύπρου φαινόταν αδιαμφισβήτητη και δημιουργούσε την εύλογη εντύπωση ότι στην πολεμική σύρραξη που θα γινόταν στην Κύπρο η Τουρκία θα εξερχόταν νικήτρια, οπότε οι Ην. Πολιτείες προφανώς είχαν συμφέρον να πάνε με τον νικητή, αρκεί βέβαια να μην έφθανε η κατάσταση σε πολεμική σύρραξη των δύο χωρών, Ελλάδας και Τουρκίας, γεγονός που μοιραία θα δημιουργούσε σοβαρή βλάβη στην Ατλαντική Συμμαχία. Το ότι η Τουρκία υπερείχε τότε στρατιωτικά έναντι της Ελλάδας δεν ήταν τόσο θέμα μεγέθους πολεμικών δυνάμεων εκατέρωθεν, όσο κυρίως θέμα πολεμικού μετώπου στην Κύπρο:

Λόγω της άμεσης γειτνίασης της Κύπρου με τα τουρκικά μικρασιατικά παράλια, η Τουρκία μπορούσε να αποστείλει προς την απέναντι κυπριακή ακτή χιλιάδες στρατιώτες, πλοία και αεροπλάνα, και τούτο σε αντίθεση με την Ελλάδα, η οποία λόγω απόστασης δεν μπορούσε να διεξαγάγει πολεμικές επιχειρήσεις με ανάλογες στρατιωτικές δυνάμεις (π.χ. τα αεροπλάνα της ήταν σε θέση να επιχειρήσουν στην Κύπρο για λίγα μόνο λεπτά και στη συνέχεια, εξ αιτίας έλλειψης καυσίμων, δεν θα μπορούσαν πλέον να επιστρέψουν στη βάση τους). Ο νικητής, λοιπόν, μιας σύγκρουσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας στην Κύπρο ήταν εύκολο να προβλεφθεί και αυτό προφανώς το γνώριζαν οι Ην. Πολιτείες.

Λανθασμένες στρατηγικές εκτιμήσεις του δικτάτορα Ιωαννίδη.

Επομένως, η δικτατορική κυβέρνηση των Αθηνών δεν στάθμισε σωστά τα συμφέροντα των δυτικών δυνάμεων, τις συνέπειες του πολέμου του 1973 που ανάγκαζε τις ΗΠΑ να κάνει την Κύπρο stepping stone στη Μέση Ανατολή, καθώς και την τουρκική απειλή (intentions and capabilities). Άρα η στρατηγική της δεν ήταν σε αρμονία με το εξωτερικό περιβάλλον και τις γεωπολιτικές πραγματικότητες της εποχής, πράγμα που εξηγεί την αποτυχία της. Πέραν τούτου, και σε καθαρά προσωπικό επίπεδο, ο δικτάτωρ Ιωαννίδης, όπως τουλάχιστον συνάγεται από εξομολογήσεις του προς τον ιατρό του Ανδρέα Σταθόπουλο, συγγραφέα σχετικού δίτομου δυσεύρετου βιβλίου υπό τον τίτλο: «Στρατηγός Δημήτριος Α Ιωαννίδης (1923-2010). Η αυθεντική μαρτυρία με στοιχεία από το αρχείο του» (2012, ιδίως τ. Α’, σελ. 196-187), υπέπεσε στην πλάνη να θεωρήσει, ότι το πραξικόπημα στην Κύπρο θα ήταν ευπρόσδεκτο από τους Αμερικανούς, διότι έτσι τάχα θα εκδιωκόταν ο «αντιαμερικανός» Μακάριος και η Κύπρος, έπειτα από Ενωση με τη νατοϊκή Ελλάδα, θα γινόταν, και αυτή μέλος του ΝΑΤΟ. Επιπλέον ο Ιωαννίδης είχε τη γνώμη, και τη δήλωνε urbi et orbi, ότι οι Ην. Πολιτείες θα απέτρεπαν μέσω του 6ου Στόλου τυχόν εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο, όπως είχαν πράξει το 1964 και το 1967, όταν και πάλι είχε υπάρξει κίνδυνος ανάφλεξης ενός ελληνοτουρκικού πολέμου.

Στην πραγματικότητα, όπως προκύπτει από μία σημαντική ομιλία του Κίσσινγκερ προς κορυφαίους συνεργάτες του στο αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών στις 5 Αυγούστου 1974 (βλ. το κείμενο της ομιλίας στον τρίτο τόμο του έργου των Κώστα Βενιζέλου και Μιχ. Ιγνατίου: Τα Μυστικά Αρχεία του Κίσιντζερ, 2002, σελ. 64 επ.), ο τότε πανίσχυρος Αμερικανός Υπουργός δήλωνε ότι η Κυβέρνηση των ΗΠΑ έπρεπε να ταχθεί εναντίον της Ενωσης, ότι δεν θεωρούσε τον Πρόεδρο Μακάριο «ιδιαίτερα αντιαμερικανό» και ότι «εάν εξαρτιόταν από τις προτιμήσεις μας, δεν θα είχε γίνει πραξικόπημα εκεί και θα μπορούσαμε να συνυπάρξουμε πολύ καλά μαζί του», καθώς και ότι δεν μπορούσε να επαναληφθεί μετά την ανατροπή του Προέδρου Μακαρίου η αμερικανική παρέμβαση μέσω του 6ου Στόλου, όπως είχε συμβεί το 1964 και το 1967 και άρα «κανείς δεν μπορούσε να σταματήσει την τουρκική επέμβαση», καθώς το 1974 «δεν υπήρχε κυβέρνηση στην Κύπρο που να αναγνωρίζεται από οποιονδήποτε […] και στην Ελλάδα υπήρχε μια κυβέρνηση που ήταν διεθνώς απόβλητη, που κανένας δεν την υποστήριζε», σε αντίθεση με την αντίστοιχη κατάσταση το 1964 και το 1967, οπότε η Ελλάδα είχε δημοκρατική διακυβέρνηση ή τουλάχιστον, το 1967, την επίφαση της Βασιλευομένης Δημοκρατίας.

Όλα αυτά τα δεδομένα σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής θα έπρεπε, λοιπόν, να τα είχαν λάβει υπ΄όψη τους ο δικτάτωρ Ιωαννίδης και το επιτελείο του. Αντιθέτως, από τα διαθέσιμα στοιχεία προκύπτει, ότι τέτοια στάθμιση δεδομένων δεν έγινε, ούτε και ανάλυση οφέλους προς κόστος και ρίσκο για ένα τέτοιας ολκής εγχείρημα. Γενικότερα, δεν υπήρξε συνοχή στην ελληνική στρατηγική, καθώς οι στόχοι της ήταν ανεπεξέργαστοι, θολοί και ιδεοληπτικοί, με εμμονικό αντικείμενο την ανατροπή του Προέδρου Μακαρίου, την εγκατάσταση δικτατορικού καθεστώτος στην Κύπρο και «Ενωση» Κύπρου με Ελλάδα. Επίσης, δεν υπήρχαν και τα μέσα για ένα τέτοιο εγχείρημα:

Οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις ήταν όχι μόνο διαλυμένες λόγω της αντιπαράθεσης μεταξύ «παπαδοπουλικών» και «ιωαννιδικών» αξιωματικών, αλλά και προσανατολισμένες
στην εσωτερική ασφάλεια του καθεστώτος από τυχόν λαϊκές αντιδράσεις και όχι στην εξωτερική ασφάλεια, ενώ και η διπλωματία ήταν κατ΄ ουσίαν ανύπαρκτη, με Υπουργό Εξωτερικών έναν χημικό, τον Κωνστ. Κυπραίο, που ήταν τότε ταυτόχρονα και Υπουργός Βιομηχανίας. Συνεπώς, η Ελλάδα δεν είχε αξιόμαχες Ένοπλες Δυνάμεις ούτε συμμάχους, ούτε, όπως αναφέρεται κατωτέρω, την οικονομική δυνατότητα, να αντιπαρατεθεί. Άρα πλήρης αναντιστοιχία μέσων σκληρής ισχύος με στόχους και κατά συνέπεια παντελής έλλειψη υψηλής στρατηγικής. Εσφαλμένη αξιολόγηση του ρόλου των Ενόπλων Δυνάμεων και του ΝΑΤΟ Εξάλλου, ο καταμερισμός των ρόλων και των στόχων στην Ατλαντική Συμμαχία δημιουργούσε σε τυχόν αντιπαράθεση με την Τουρκία πρόσθετα προβλήματα, τα οποία επίσης δεν έλαβαν υπ΄όψη τους οι τότε ηγήτορες του δικτατορικού καθεστώτος και ιδίως ο Ιωαννίδης. Συγκεκριμένα:

Πριν από το 1974, η ελληνική στρατηγική εθνικής ασφάλειας είχε επικεντρωθεί στην αντιμετώπιση του «από βορρά κινδύνου» και ταυτόχρονα στην εμπέδωση της εσωτερικής τάξης και ασφάλειας, κυρίως δηλ. για να αποτραπεί η επικράτηση ενός κομμουνιστικού καθεστώτος (εμφανές εδώ το αποτύπωμα από το τότε εμφυλιοπολεμικό κλίμα). Για την πραγμάτωση αυτών των στόχων, η χώρα εναπέθεσε την ασφάλειά της στην Ατλαντική Συμμαχία. Το μέγεθος όμως της νατοϊκής εμπλοκής στον ελληνικό στρατηγικό σχεδιασμό αποστέρησε τελικά από την Ελλάδα κάθε αυτόνομη στρατηγική πρωτοβουλία. Σε περίπτωση επιθετικής ενέργειας από χώρα του τότε Συμφώνου της Βαρσοβίας, οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, σύμφωνα με την κατανομή ρόλων που διαμορφώθηκε, αναμένονταν απλώς να καθυστερήσουν τον αντίπαλο. Τον κύριο ρόλο θα διαδραμάτιζαν οι Ην. Πολιτείες και το ΝΑΤΟ, που σε περίπτωση τέτοιας επίθεσης θα προχωρούσαν σε επέμβαση, παρέχοντας στην Ελλάδα απλώς ενισχύσεις. Συνεπώς, σύμφωνα με τους συμμαχικούς σχεδιασμούς, ο ρόλος της Ελλάδας περιοριζόταν μόνο στο να αποτελεί έναν πυροδοτικό μηχανισμό, η ενεργοποίηση του οποίου θα έθετε σε λειτουργία την πανίσχυρη νατοϊκή στρατιωτική μηχανή. Και αντιθέτως, η Ελλάδα δεν ήταν ικανή να αμυνθεί από μόνη της σε περίπτωση επίθεσης. Αυτό αποδείχθηκε με τραγικό τρόπο το καλοκαίρι του 1974. Η στρατιωτική επίπτωση αυτής της κατανομής ρόλων και της συνακόλουθης δομής δυνάμεων (δηλ. έλλειψη ισχυρής αεροπορίας και ναυτικού, επικέντρωση στα χερσαία βόρεια σύνορα) ήταν ότι η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αμυνθεί αυτοδύναμα σε περίπτωση τουρκικής επίθεσης. Αυτό καταδείχθηκε ξεκάθαρα το καλοκαίρι του 1974 με την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Ο αντίκτυπος της εισβολής στη στρατηγική Τουρκίας και Ελλάδας.

Η Τουρκία με την εισβολή της στην Κύπρο απέκτησε έκτοτε στρατηγική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο και, εκμεταλλευόμενη την εμφανή ελληνική αδυναμία, άρχισε να δρομολογεί την
αλλαγή του status quo στο Αιγαίο, βασιζόμενη στη διαπίστωση, ότι αφού η Ελλάδα δεν πήγε σε πόλεμο για το μείζον (Κύπρος), δεν θα πάει και για το έλασσον (βραχονησίδες, χωρικά ύδατα, υφαλοκρηπίδα, ΑΟΖ). Εξάλλου, ως προς την Ελλάδα, το στρατηγικό σοκ της κυπριακής τραγωδίας έκανε τους ηγήτορές της, μετά την κατάρρευση του στρατιωτικού καθεστώτος, να αναθεωρήσουν εκ βάθρων τη μέχρι τότε στρατηγική τους.

Η Ατλαντική Συμμαχία αποδείχθηκε ότι δεν μπορούσε να προσφέρει ούτε ασφάλεια ούτε προστασία έναντι της Τουρκίας. Έτσι ξαφνικά κάτω από την πίεση της κυπριακής κρίσης οι κυβερνώντες τη χώρα συνειδητοποίησαν ότι η Ελλάδα ήταν ταυτόχρονα ανασφαλής και εξαρτημένη. Η συνειδητοποίηση αυτή του μεγέθους της τουρκικής απειλής, σε συνδυασμό με την τραυματική εμπειρία της Κύπρου, οδήγησαν έτσι την πολιτική ηγεσία στην Αθήνα σε αναζήτηση νέων στρατηγικών οι οποίες θα ενίσχυαν τη στρατηγική αυτονομία της χώρας και θα μείωναν την εξάρτηση από τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ. Επομένως, η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 ήταν η αιτία που έκανε την Ελλάδα να αναθεωρήσει την μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο
στρατηγική της.

Σφάλματα σε επίπεδο εσωτερικής πολιτικής. Τα προβλήματα από την οικονομική καχεξία
(β). Όμως και όσον αφορά το εσωτερικό πεδίο της Ελλάδας, το ριψοκίνδυνο εγχείρημα του πραξικοπήματος κατά του Μακαρίου ήταν παντελώς άστοχο. Πράγματι, τον Οκτώβριο του 1973 είχε διεξαχθεί ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ (Εορτή της Σκηνοπηγίας) μεταξύ Ισραήλ από τη μία πλευρά και Αιγύπτου και Συρίας από την άλλη. Ο πόλεμος αυτός κατέληξε, ως γνωστόν, σε ήττα των αραβικών αυτών χωρών, γι΄αυτό και υπό μορφή αντιποίνων οι πετρελαιοπαραγωγικές αραβικές χώρες επέβαλαν στις δυτικές χώρες εμπάργκο στην τιμή του πετρελαίου, με αποτέλεσμα αυτή να υπετριπλασιασθεί. Οι περισσότερες από τις χώρες της Δύσης, μεταξύ αυτών ασφαλώς και η Ελλάδα, υπέστησαν τότε ισχυρό πλήγμα στην οικονομία τους, με αύξηση της τιμής των αγαθών, έντονη ανεργία καικαθήλωση της ανάπτυξης, πράγμα το οποίο προκάλεσε ευλόγως τη δυσαρέσκεια των πολιτών. Ειδικά στην Ελλάδα, η δυσαρέσκεια αυτή ενισχύθηκε και από κρούσματα διαφθοράς και ρουσφετολογίας που ήλθαν στην επιφάνεια κατά την περίοδο του καθεστώτος Ιωαννίδη. Γίνεται έτσι αντιληπτό ότι λόγω αυτής της δυσαρέσκειας η διεξαγωγή ενός μεγάλης κλίμακας πολέμου με την Τουρκία θα συναντούσε την απροθυμία και την έλλειψη υποστήριξης του κόσμου, πολύ περισσότερο μάλιστα και λόγω της αποτυχημένης γενικής επιστράτευσης, με την οποία κατέστη φανερή η ανικανότητα του στρατιωτικού καθεστώτος να αντεπεξέρχεται στις ιδιαίτερες απαιτήσεις μιας πολεμικής ενέργειας τέτοιας κλίμακας.

Με την έλλειψη λαϊκής υποστήριξης και χωρίς επιπλέον την ύπαρξη μιας αναμφισβήτητης στρατιωτικής ισχύος εκ μέρους της τότε Ελλάδας δεν μπορούσε εξάλλου να είναι αξιόπιστη η απειλή
πολέμου που εκτόξευσε ο Ιωαννίδης κατά τη συνάντησή του με τον Αμερικανό αξιωματούχο Σίσκο τις παραμονές της τουρκικής εισβολής, πολύ περισσότερο μάλιστα καθώς μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο (επέμβαση στα εσωτερικά τρίτης χώρας) και την ομιλία-καταπέλτη του Μακαρίου στον ΟΗΕ είχε χαθεί εντελώς η εξωτερική νομιμοποίηση του καθεστώτος.

Η έλλειψη οικονομικής δυνατότητας για διεξαγωγή πολέμου
Πέραν τούτου, και από μία άλλη πλευρά η εσωτερική κατάσταση στην Ελλάδα λειτουργούσε αποτρεπτικά για τη διεξαγωγή πολέμου με την Τουρκία. Συγκεκριμένα, η οικονομική κατάσταση της χώρας ήταν τότε, όπως σημειώθηκε ήδη, εξαιρετικά δυσμενής, με συνθήκες γενικής καχεξίας. Όμως, ένας πόλεμος προϋποθέτει, εκτός από ισχυρές συμμαχίες, και ανθηρά οικονομικά, ώστε να διασφαλίζεται ο συνεχής και πλήρης ανεφοδιασμός των πολεμικών δυνάμεων στο μέτωπο με όπλα, καύσιμα, ικανοποιητική διατροφή των ανδρών κ.λπ. Για τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις σε περίπτωση πολέμου το πρόβλημα του ανεφοδιασμού φαινόταν ανεπίλυτο. Συνεπώς, διερωτάται κανείς εάν όλα αυτά είχαν ληφθεί υπ΄όψη από τον δικτάτορα Ιωαννίδη και τους επιτελείς του, προτού προβούν στην ενέργειά τους προς ανατροπή του Μακαρίου.

Σφάλματα σε επιχειρησιακό επίπεδο, ιδίως από την πλευρά του Ιωαννίδη
(γ). Υπάρχει τέλος στη σειρά των μοιραίων σφαλμάτων που οδήγησαν στην κυπριακή τραγωδία και μία ακόμη παράμετρος: η απαράδεκτη ανεπάρκεια των ηγητόρων του πραξικοπήματος της
Κύπρου σε καθαρά επιχειρησιακό επίπεδο. Ιδίως ο τότε αόρατος δικτάτωρ Δημ. Ιωαννίδης, όπως προκύπτει από τις προαναφερθείσες εξομολογήσεις του προς τον προσωπικό του ιατρό Ανδρ. Σταθόπουλο (όπ.π., τ. Β’, σελ. 97 και 77), εμφορείτο από υπέρμετρο εθνικισμό αλλά και άσβεστο μίσος κατά του Μακαρίου, σε βαθμό ώστε, όπως προαναφέρθηκε, η ανατροπή του Μακαρίου και η συνακόλουθη  ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, με ταυτόχρονη εγκαθίδρυση στην Κύπρο στρατιωτικής δικτατορίας όμοιας με της Ελλάδας, να του έχουν γίνει έμμονες ιδέες. Υπό το κράτος αυτής της νοοτροπίας θεωρούσε επίσης ότι η Ελλάδα, σε έναν πόλεμο με την Τουρκία θα έβγαινε άνετα νικήτρια.

Η κατάσταση πολεμικής δυσλειτουργίας των Ενόπλων Δυνάμεων στην Κύπρο
Προφανώς, η υπερβολική αυτή αυτοπεποίθηση τοὐ συσκότιζε την πραγματικότητα κι έτσι δεν μπορούσε να αντιληφθεί κάτι επίσης σημαντικό: Ότι με το πραξικόπημα στην Κύπρο και την απομάκρυνση του αρχηγού της Εθν. Φρουράς Στρατηγού Ντενίση, ο οποίος ήταν αντίθετος με το πραξικόπημα, οι εκεί ελληνικές ένοπλες δυνάμεις είχαν καταστεί ουσιαστικά ακέφαλες (καθήκοντα Διοικητή ανέλαβε επειγόντως ο ταξίαρχος Μιχ. Γεωργίτσης), αλλά και επιχειρησιακά αναποτελεσματικές, καθώς μετά το πραξικόπημα είχαν μετακινηθεί σε θέσεις στις οποίες μπορούσαν μόνο να κυνηγήσουν τους «μακαριακούς» και όχι να αποκρούσουν μια τουρκική αποβατική ενέργεια. Εξάλλου, δεν υπήρχε πλέον στην Κύπρο η περίφημη Μεραρχία που είχε σταλεί από την Ελλάδα επί κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου (1964) και είχε αποσυρθεί εσπευσμένα το 1967 από την τότε δικτατορική κυβέρνηση. Η ελληνική μεραρχία συμβόλιζε τη δέσμευση της ελληνικής πλευράς να κλιμακώσει (αφού θα εμπλέκονταν ελληνικά στρατεύματα ) τη σύρραξη και άρα ενίσχυε την αβεβαιότητα και το κόστος της εισβολής. Με αλλά
λόγια η μεραρχία θα λειτουργούσε αποτρεπτικά.

Η Κύπρος ανοχύρωτη απέναντι στην τουρκική εισβολή
Η έλλειψη επαφής του Ιωαννίδη με την πραγματικότητα και ιδίως η εμμονική πεποίθησή του ότι η Ελλάδα θα κέρδιζε οπωσδήποτε έναν πόλεμο με την Τουρκία, τον οδήγησαν στο κρισιμότερο
σφάλμα του: Να αφήσει δηλ. την Κύπρο ανοχύρωτη και χωρίς να ενεργοποιήσει εγκαίρως την άμυνά της (σχέδιο «Αφροδίτη») κατά ενδεχόμενης τουρκικής εισβολής και τούτο παρά τις συνεχείς πληροφορίες που έφθαναν από παντού ότι επίκειται τουρκική απόβαση. Όμως, στο αποτέλεσμα αυτό σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και η ευπιστία του Ιωαννίδη να θεωρήσει ότι είχε το «πράσινο φως» από του Αμερικανούς για να προχωρήσει σε ανατροπή του Μακαρίου. Φαίνεται, δηλ., όπως υποστηρίζει και ο Αλ. Παπαχελάς στο βιβλίο του «Ένα σκοτεινό Δωμάτιο. 1967-1974» (2021, ιδίως σελ. 271), ότι ναι μεν δεν υπήρξαν διαβεβαιώσεις των Αμερικανών πως θα απέτρεπαν μια τουρκική εισβολή, όπως αντίθετα είχαν πράξει το 1964 και το 1967, αλλά, παρά ταύτα, την εποχή κατά την οποία κλιμακωνόταν η κρίση στην Κύπρο το 1974, «ο Ιωαννίδης είχε μιλήσει ανοιχτά στη CIA για το πραξικόπημα χωρίς να πάρει σαφή επίσημη απάντηση. Στο μυαλό του [όμως] το ‘’πράσινο φως” ήταν πολύ καθαρό».

Ως προς το πόσο πολύ η Κύπρος αφέθηκε ανοχύρωτη εξ αιτίας αυτών των πεπλανημένων εντυπώσεων και εμμονών του Ιωαννίδη, αξιοσημείωτο είναι μεταξύ άλλων και το γεγονός, πως ενώ η τουρκική απόβαση ξεκίνησε στις 5:15 το πρωί της 20ής Ιουλίου, οι επικεφαλής των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων με πρώτο τον Στρατηγό Μπονάνο έδωσαν εντολή για άμυνα κατά του εχθρού μόλις στις 8:40 π.μ., δηλ. 3,5 ώρες μετά την έναρξη της εισβολής! Όχι, δε, μόνον αυτό, αλλά στις απεγνωσμένες εκκλήσεις των αξιωματικών στην Κύπρο για οδηγίες προς αντιμετώπιση της εισβολής, οι επικεφαλής στην Αθήνα, όπως προκύπτει από την κατάθεση του τότε Διοικητή της Εθν. Φρουράς Κύπρου ταξίαρχου Μιχ. Γεωργίτση (βλ. Επιτροπή Φάκελος Κύπρου, Πρακτικά Γ’ τόμου, 22.7.1987, σελ.35), τους συνιστούσαν «αυτοσυγκράτηση»!

Ευάλωτα και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου
Παρόμοια ο Ιωαννίδης δεν φρόντισε να υπάρξει αμυντική προετοιμασία και στα ελληνοτουρκικά σύνορα, ιδίως δε στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου που ήταν εκείνη την εποχή αποστρατικοποιημένα και θα μπορούσαν οι Τούρκοι να τα καταλάβουν αμαχητί… Παραγνώριση της σοβαρής πιθανότητας για τουρκική εισβολή Περαιτέρω, ο Ιωαννίδης δεν έλαβε καθόλου υπ΄όψη του το ενδεχόμενο να εκμεταλλευθεί η Τουρκία την ευκαιρία που διαμορφώθηκε από το πραξικόπημα και να εισβάλει στο νησί με το πρόσχημα ότι είναι μία από τις τρεις Εγγυήτριες Δυνάμεις που θα μπορούσαν να επιβάλλουν την αποκατάσταση της συνταγματικής νομιμότητας στην Κύπρο. Ενώ, δηλ., η δικτατορική κυβέρνηση ξεκίνησε με δική της πρωτοβουλία την κρίση με το πραξικόπημα κατά του Προέδρου Μακαρίου, δεν προέβη ούτε σε μια στοιχειώδη στρατιωτική και διπλωματική προετοιμασία προς αντιμετώπιση των πιθανών επιπτώσεων αυτού του εγχειρήματος. Γι΄αυτό άλλωστε και τελικά παρέδωσε το νησί στους Τούρκους, ώστε να αποφύγει τον διαφαινόμενο καταστροφικό για την Ελλάδα πόλεμο με την Τουρκία.

Επιπλέον, όταν προετοιμαζόταν ακόμη η τουρκική εισβολή, ο Ιωαννίδης -άλλο τραγικό λάθος αυτό- θεώρησε ότι οι κινήσεις των τουρκικών δυνάμεων είχαν απλώς τον χαρακτήρα στρατιωτικής
άσκησης, παρασυρόμενος και εδώ από τις εντυπώσεις που του είχαν εντέχνως καλλιεργηθεί από στελέχη της CIA ότι οι Τούρκοι δεν θα εισβάλουν, διότι τάχα θα τους συγκρατούσαν οι Αμερικανοί με τον 6ο στόλο τους. Μόνον όταν ξεκίνησε η τουρκική εισβολή το πρωί της 20ής Ιουλίου κατάλαβε ο Ιωαννίδης τα μοιραία λάθη του, ξεσπώντας στον Αμερικανό Αναπλ. Υπουργό Τζόζεφ Σίσκο με την οργισμένη κραυγή «Μας εξαπατήσατε». Αλλά τότε ήταν πλέον αργά…

Επτά βασικές επισημάνσεις που συνδέουν το 1974 με το 2024.
Έχοντας τη χρονική απόσταση της πεντηκονταετίας μπορούμε να παραθέσουμε ορισμένες καταληκτικές σκέψεις, συνδέοντας το 1974 με το σήμερα.

• Πρώτον, τα συμφέροντα της Τουρκίας στην Κύπρο ήταν και είναι στρατηγικά και αφορούν τον γεωπολιτικό έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου που παγίως επιδιώκει η Άγκυρα. Συνεπώς η Τουρκία θα ενδιαφερόταν για την Κύπρο ακόμη και αν δεν υπήρχε ούτε ένας Τουρκοκύπριος εκεί.
• Δεύτερον, η Τουρκία στα πλαίσια αναζήτησης λύσεων δεν πρόκειται να απεμπολήσει τα πλεονεκτήματα που απεκόμισε με την εισβολή το 1974 και δεν πρόκειται να αποσύρει τα στρατεύματα της από το νησί. Αλώστε η Τουρκία τα τελευταία χρόνια συνεχώς μεγαλώνει το στρατιωτικό της αποτύπωμα στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου (βλ. στρατιωτική παρουσία σε Συρία, Ιράκ, Λιβύη, Κατάρ, Σομαλία, Αλβανία).
• Τρίτον, η Τουρκία κατέλαβε περίπου το 37% της Κύπρου χωρίς σοβαρό κόστος και αντίδραση ούτε από την Ελλάδα ούτε και από τη διεθνή κοινότητα, όποτε δεν έχει κανένα λόγο να φανεί διαλλακτική. Πρόσφατα μάλιστα ο Τούρκος Πρόεδρος δήλωσε ότι λυπάται που το 1974 η Τουρκία δεν κατέλαβε όλο το νησί. Σε κάθε περίπτωση πάγιος στόχος της Τουρκίας είναι η διχοτόμηση της Κύπρου και η δορυφοροποίηση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όλες οι προτάσεις λύσης που έπεσαν στο τραπέζι μετά το 1974 ήταν σε αυτό το πνεύμα και ορθώς απορρίφθηκαν: Δεν υπήρξαν «χαμένες ευκαιρίες» στο κυπριακό μετά το 1974 (ίσως η μοναδική «χαμένη ευκαιρία» στην ιστορία του κυπριακού ζητήματος ήταν το Σχέδιο
  Χάρντινγκ το 1956).
• Τέταρτον, αν η Τουρκία δεν βιάζεται για λύση, η Κύπρος και η Ελλάδα δεν πρέπει να βιάζονται για κακή λύση. Ο Ελληνισμός οφείλει να διαφυλάξει την Κυπριακή Δημοκρατία, ένα ευημερούν και λειτουργικό κράτος, με τη δομή που αυτή έχει σήμερα. Επιπλέον η συμμετοχή δυο ελληνικών κρατών στην Ευρωπαϊκή Ενωση δίνει στον Ελληνισμό ένα σημαντικό θεσμικό πλεονέκτημα.
• Πέμπτον, για την Ελλάδα το κυπριακό είναι σαφέστατα πρόβλημα εθνικής ασφαλείας διότι, πέρα από τους ακατάλυτους εθνικούς, ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς με τον Ελληνισμό της Κύπρου, η Άγκυρα μας βλέπει ως ένα ενιαίο αντίπαλο: Έβρος, Αιγαίο, Κύπρος. Γι΄ αυτό τον λόγο η Ελλάδα από το 1974 και μετέπειτα έχει επεκτείνει την αποτρεπτική της ομπρέλα ώστε να συμπεριλάβει την Κύπρο (extended deterrence). Η ελληνική πλευρά έχει ρητά διατυπώσει ότι ενδεχόμενη τουρκική επίθεση στην Κύπρο αποτελεί αιτία πολέμου ( casus belli) για την Ελλάδα (βλ δήλωση του Έλληνα πρωθυπουργού στην Βουλή , Πρακτικά Βουλής, 23 Ιανουαρίου 1987, σελ. 2915). Για να αυξήσει την αξιοπιστία της αποτροπής, η Ελλάδα έχει πλήρως συμπεριλάβει την Κύπρο στον αμυντικό της σχεδιασμό. Κάθε μεγάλη προμήθεια αμυντικού υλικού (αεροσκάφη, φρεγάτες, υποβρύχια, πυραυλικά συστήματα) περνάει μέσα από το πρίσμα της συνεισφορά αυτών των οπλικών συστημάτων και στην κυπριακή άμυνα.
• Εκτον, λέγεται ότι ο χρόνος δουλεύει υπέρ της Τουρκίας. Αυτό είναι αμφίβολο αν ισχύει πλέον σε γεωπολιτικό επίπεδο. Η στροφή της Τουρκίας προς την Ευρασία (Κίνα, Ρωσία), όπως αυτή εκδηλώνεται οικονομικά, ενεργειακά, διπλωματικά και στρατιωτικά είναι πιθανό να φέρει την Τουρκία σε σύγκρουση με τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Δύσης στην περιοχή. Το 1974 τα συμφέροντα της Τουρκία συνέπλεαν με αυτά της Δύσης ενώ αντίθετα αποκλίναν τα ελληνικά και κυπριακά. Αυτή την εποχή συμβαίνει το αντίθετο. Ειδικά ως προς τις σχέσεις της Τουρκίας με τις ΗΠΑ, αυτές να έχουν επιδεινωθεί τον τελευταίο καιρό. Πέρα από τη στήριξη των ΗΠΑ προς τους Κούρδους της Συρίας, συνεχίζονται, βάσει της αμερικανικής νομοθεσίας, οι κυρώσεις CAATSA που κρατούν την Τουρκία εκτός του προγραμματισμού των υπερσύγχρονων στρατιωτικών αεροσκαφών F-35, και τούτο ενώ η Ελλάδα έχει ήδη προβεί στην πρώτη παραγγελία τέτοιων μαχητικών 5ης γενιάς.
• Εβδομον, τέλος, έχει αναβαθμισθεί στρατηγικά ο ρόλος της Κύπρου στο δυτικό στρατόπεδο, ώστε η χώρα αυτή να μην εμφανίζεται πλέον με συμφέροντα αντίθετα ή έστω μη συμπορευόμενα προς εκείνα της Ατλαντικής Συμμαχίας, όπως παλαιότερα και τούτο προφανώς ενισχύει τη διαπραγματευτική της θέση σε διεθνές επίπεδο και απέναντι στην Τουρκία. Πολύ σημαντικές κινήσεις της Κύπρου προς αυτή την κατεύθυνση θεωρούνται η υπογραφή Οδικού Χάρτη Αμυντικής Συνεργασίας ΗΠΑ -Κύπρου, η άρση του εμπάργκο για πώληση εξοπλισμών, η επικείμενη επανάληψη του στρατηγικού διαλόγου ΗΠΑ -Κύπρου και η στάθμευση στην Κύπρο Ειδικών Δυνάμεων του αμερικανικού στρατού στο πλαίσιο της πολεμικής σύρραξης στον Λίβανο (Οκτώβριος 2024).

Σχόλιο Ελευθερίου Χρήστου, Χημικού Μηχανικού

Επιπλέον των παραπάνω, η Κύπρος είναι σήμερα “το στρατηγικό βάθος” του Ισραήλ, που διαφορετικά θα ήταν ξεκομμένο περιβαλλόμενο από εχθρικά μουσουλμανικά κράτη. Ο υποτιθέμενος “μάγος” της εξωτερικής πολιτικής, αμερικανοεβραίος ο Κίσινγκερ, επένδυσε στην Τουρκία μη διαβλέποντας την επιθετική εξάπλωση του Ισλάμ.

Είναι άξιο απορίας ότι η Τουρκία, με δηλωμένη την πρόθεσή της για ανασύσταση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, απολάμβανε και απολαμβάνει την ανοχή και υποστήριξη των Δυτικών κρατών.

---

Οι απόψεις που εκφράζονται  στα άρθρα της Ιστοσελίδας μας  ανήκουν αποκλειστικά στον/στη συγγραφέα και δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις θέσεις ή τις απόψεις της συντακτικής επιτροπής ή της ιστοσελίδας συνολικά, εκτός και αν ρητά αναφέτεται ως συντάκτης η ΕΕΥΕΔ ή ΔΣ/ΕΕΥΕΔ.