Ιωάννης Κατσαβός Αξιωματικός (Ε) ΠΝ, Νοσηλευτής Συγγραφέας – Ερευνητής της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας
Ήταν μιά γενναία καρδιά ίσια εξίσου στη ζωή και στον θάνατο αντίκρυ. Ήταν δυό μάτια γελούμενα για την αλήθεια στο φως του Αληθινού. Ήταν δυό παλάμες βαθιές – κούπες στοργής- για τα δάκρυα του κόσμου. …………………………………………. Πίστευε στην εξωστρέφεια της αγάπης. Τήρησε επακριβώς τον εσωτερικό κανονισμό της θυσίας, υπό το όνομα ΧΡΟΝΗ ΕΥΘΥΜΙΑ, εκ Μεσολογγίου ορμωμένη.
Ένα γαλάζιο μαξιλάρι γεμάτο χρυσά και ασημένια παράσημα. Δυό λευκές σειρές από νέα κορίτσια δακρυσμένα. Μερικά δάφνινα και κάτασπρα στεφάνια. Δεκάδες γιατροί, αρχιερείς και σεπτοί λευίτες. Πλήθος διπλωματούχες και εθελόντριες αδελφές, μεγάλες, ώριμες και νεώτερες, με τις επίσημες μπλέ στολές τους. Και κόσμος, πολύς κόσμος, που γεύτηκε την αγάπη και τη φροντίδα της.
Όλοι συνόδευαν, στις 27 Σεπτεμβρίου 1991, με υγρά μάτια, με έκφραση θαυμασμού και ευγνωμοσύνης, στο κοιμητήρι του Ζωγράφου, μια μεγάλη Ελληνίδα, Αδελφή Νοσοκόμο.
Για εκατοντάδες στρατιώτες του 1940, για εκατοντάδες αρρώστους, για εκατοντάδες μαθήτριές της και συναδέλφους της, η Μεσολογγίτισσα Ευθυμία Χρόνη ήταν στα ελληνικά δεδομένα μια νέα «Νάιτινγκεϊλ»!
Γιατί η Ευθυμία Χρόνη, με την αριστοκρατική, επιβλητική της παρουσία έκρυβε το μεγαλείο μιας απλής ψυχής, που αγάπησε με όλη την δύναμή της τον Θεό και τους ανθρώπους.
Εργάστηκε αθόρυβα, ακούραστα, άγρυπνα, χωρίς ποτέ να μετρήσει τον χρόνο!
Πενήντα χρόνια υπηρέτησε τον άνθρωπο με αγάπη, σεβασμό και αφοσίωση.
Είτε ως νέα αδελφή νοσοκόμος έδενε τις πληγές των στρατιωτών του Ελληνοϊταλικού πολέμου, είτε για δεκάδες χρόνια με τη νοσηλεία απάλεινε τον πόνο των ασθενών, που έλιωναν στο κρεβάτι από βαριές αρρώστιες, είτε στεκόταν διακριτικά ν’ ακούσει τις ανησυχίες, τις αγωνίες και τα προβλήματα και να βοηθήσει τις Σπουδάστριες της Ανωτέρας Σχολής του Ε.Ε.Σ., που για πολλά χρόνια διηύθυνε, είτε καθοδηγούσε πνευματικά και στήριζε με τις συμβουλές, την προσευχή και την κατανόηση τις Αδελφές στο δύσκολο έργο τους, ως προϊσταμένη της Αδελφότητος Νοσοκόμων «Η Ταβιθά».
Η Ευθυμία Χρόνη έδειξε με τη ζωή και τη δράση της πως «το έργο της Αδελφής Νοσοκόμου δεν είναι επάγγελμα. Είναι κλήση, είναι αποστολή»!
Το ασκούσε ως λειτούργημα η ίδια και ενέπνεε τις μαθήτριες και τις συνεργατριδές της, όσο ζούσε. Με τον θάνατό της ύψωσε τους στόχους των νεώτερων αδελφών, που είχαν κυκλώσει το φέρετρό της και άκουγαν με έκπληξη όσα επίσημα χείλη αρχιερέων, γιατρών, εκπροσώπων του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού ανέφεραν στις ομιλίες τους για την ταλαντούχο, σεμνή και δυναμική Αδελφή Ευθυμία Χρόνη, που για τις πολύτιμες υπηρεσίες της, της είχαν απονεμηθεί τα μετάλλια:
Του εθνικού αγώνα 1940-41, «μετ’ αργυράς δάφνης».
Του εθνικού αγώνα 1946-50, «μετ’ αστέρος αργυρού».
Ο Αργυρούς σταυρός του Ε.Ε.Σ.
Ο Χρυσούς σταυρός του Ε.Ε.Σ.
Το Χρυσούν μετάλλιον της Αθηνάς Μεσολωρά.
Το μετάλιον του Ελληνοϊταλικού πολέμου.
Ο Χρυσούς Σταυρός της Ιεράς Πόλεως του Μεσολογγίου.
Γεννήθηκε στην Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου το 1915, όπου και έλαβε τη στοιχειώδη και μέση εκπαίδευση. Οι εύποροι, ευσεβείς και πολύτεκνοι γονείς της, την γαλούχησαν, ιδίως η δυναμική μητέρα της, με τα νάματα της πίστεως και της πατρίδας. Από νέα, η ψυχή της ήταν γεμάτη από ηρωισμό και αγάπη για την πατρίδα. Ήταν θερμή πατριώτισσα, Ελληνίδα ως τα βάθη της υπάρξεώς της.
Από την Ένδοξη Πόλη του Μεσολογγίου ξεκίνησε στις 3-11-1940, για να παρακολουθήσει το τριετές πρόγραμμα Εκπαιδεύσεως Νοσοκόμων της Σχολής του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού.
Δραστηριοποιήθηκε με άλλες συμμαθήτριές της και βοήθησαν να μετατραπούν σε ελάχιστο χρονικό διάστημα Σχολεία και ξενοδοχεία της Πρωτεύουσας σε νοσοκομεία για τη νοσηλεία των τραυματιών του πολέμου.
Τον Απρίλιο του 1944, νεαρή διπλωματούχος, εστάλη στην Γαβαλού, όπου ανέλαβε το εκεί Νοσοκομείο. Όταν όλοι εγκατέλειψαν την πόλη για να μη συλληφθούν από τους Γερμανούς, εκείνη παρέμεινε με τους βαριά ασθενείς. Στην αυστηρή, προκλητική παρατήρηση των κατακτητών, απήντησε περήφανα: «Είμαι Ελληνίδα»!
Το Γυμνάσιο Γαβαλούς (σήμερα) , εις το οποίο στεγάστηκε το Νοσοκομείο Ε.Ε.Σ.
Οι κατακτητές, όταν επίταξαν το νοσοκομείο, τη διέταξαν να παραμείνει για να περιθάλπει τους Γερμανούς. Αυτή αρνήθηκε, βάσει των συμβάσεων της Γενεύης. Έτσι, η Ευθυμία Χρόνη, συνοδευόμενη από Γερμανούς, έφθασε στις δύο το πρωί στην Αθήνα και την άφησαν ελεύθερη από την οδό Μέρλιν. Χωρίς καθόλου να πτοηθεί, από εκεί έφτασε ένστολη περπατώντας στη Σχολή, παρά τις απαγορεύσεις της κυκλοφορίας.
Απελευθέρωση 1944. Κατάθεση στεφάνου στο Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτη. (από αριστερά) ΕΥΘΥΜΙΑ ΧΡΟΝΗ – ΑΓΛΑΪΑ ΚΑΝΤΩΡΟΥ – ΜΑΡΙΑ ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΟΥ
Εργάστηκε στον Ε.Ε.Σ. ως τον Δεκέμβριο του 1945 και στη συνέχεια, το 1946, επέστρψε στο Μεσολόγγι, προκειμένου να εκπαιδεύσει Σώμα 16 Εθελοντριών Αδελφών. Επιστρέφουσα από την αποστολή της αυτή, εργάστηκε στην Ανωτέρα Σχολή και τον Σεπτέμβριο του 1947, με υποτροφία του Βρετανικού Ερυθρού Σταυρού, μετέβη για σπουδές στο Λονδίνο, στο «Royal College of Nursing». Μετά την μετεκπαίδευσή της στο εξωτερικό, εργάστηκε στη Σχολή του Ερυθρού Σταυρού και ανέβηκε όλη την κλίμακα της επαγγελματικής εξελίξεως μέχρι το 1966, που έγινε διευθύντρια της Σχολής.
Το Πρώτο Τμήμα Εθελοντριών Αδελφών Μεσολογγίου – Έτος 1946. Στο κέντρο της φωτογραφίας, με τη μπλε στολή, είναι η ΕΥΘΥΜΙΑ ΧΡΟΝΗ
30.10.1963: Αναμνηστική φωτογραφία μετά την Απονομή Πτυχίων εις τας Αδελφάς Ανωτέρας Σχολής Τάξεως 1960-63. Η Γεν. Επιθεωρήτρια Σώματος Αδελφών Ε.Ε.Σ. κ. Μ. Ελευθερίου Η Δ/νουσα της Ανωτέρας Σχολής δ. Ευθ. Χρόνη Η Διδ/σα Σχολής δ. Ε. Νούσια
Και μετά την συνταξιοδότησή της (1978) και ως τις τελευταίες ώρες, στο κρεβάτι του πόνου της, δεν έπαψε να ενδιαφέρεται και να παρακολουθεί με ενθουσιασμό την πρόοδο της Σχολής, στην οποία συνετέλεσε και η ίδια ως μέλος της Εφορείας και διαφόρων εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Και ως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του «Εθνικού Συνδέσμου Διπλωματούχων Νοσηλευτριών Ελλάδος» και ως μέλος της Διεθνούς Οργανώσεως Νοσοκόμων «Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ», προσέφερε πολύτιμη βοήθεια με τις γνώσεις, την πείρα και την προσωπικότητά της. Όσοι συνεργάστηκαν μαζί της μιλούν για την αστραφτερή της σκέψη, που γοήτευε! Για τον ευθύ χαρακτήρα της, που κέρδιζε! Για την ψυχική της ευγένεια, που εντυπωσίαζε! Μα προπάντων για την αληθινή, την ξεχωριστή για τον καθένα αγάπη, που κρυβόταν κάτω από το αυστηρό της βλέμμα.
Και μιλούν όλοι χωρίς εξαίρεση για την όλη αρετή της, που έφτιαξε ανθρώπους και ενέπνευσε πλήθος διπλωματούχες αδελφές. Όλα τα χρόνια με προσοχή και ακρίβεια δίδασκε την νοσηλευτική τέχνη στις σπουδάστριες στο Εργαστήριο Νοσηλευτικής και στο Νοσοκομείο. Και όταν τελείωναν τις σπουδές τους μετά τα τρία χρόνια, σαν μάνα αποχαιρετούσε την κάθε μια ξεχωριστά και της ευχόταν καλή οικογενειακή αποκατάσταση και λαμπρή επαγγελματική σταδιοδρομία. Ήξερε να ανακαλύπτει και να αξιοποιεί τα προσόντα των συνεργατών της. Χαιρόταν και συμμετείχε σαν μάνα και αδελφή σε όλες τις εκδηλώσεις της Σχολής. Μαζί με τις σπουδάστριες και στις γιορτές και στις εκδρομές.
Πολλές τάξεις οργανώνουν συναντήσεις με τις συμμαθήτριές τους στη Σχολή με τη συμπλήρωση 10 ή 20 χρόνων από την αποφοίτησή τους. Σε όλες ήταν παρούσα και μετά την συνταξιοδότησή της. Μέχρι το τέλος της ζωής της δεν υπολόγιζε κόπο και χρόνο προκειμένου να δει παλαιές απόφοιτες. Έσκυβε με όλη της την αγάπη να ακούσει τις χαρές και τις δυσκολίες της ζωής τους. Το πέρασμα του χρόνου δεν κατόρθωσε να αλλάξει τα αισθήματα της μεγάλης καρδιάς της.
Tο έργο της ζωής της Ευθυμίας Χρόνη, έργο αρίστης Αδελφής, υπήρξε πλούσιο και πολύ αποδοτικό. Η Ευθυμία Χρόνη, η Μεσολογγίτισσα αρχόντισσα, που την αγάπη της έχει δεχτεί και η «Χριστιανική Φοιτητική Δράσις», βρίσκεται τώρα στην «καλύτερη για τους καλούς Πατρίδα
Ας δέεται στον Θεό, που αγάπησε και υπηρέτησε στο πρόσωπο των αδελφών Του, για τις νέες Αδελφές Νοσοκόμες, που στήριξε και ανέβασε με τη ζωή και τον θάνατό της! Και για όσους την αγάπησαν!
Aιωνία της η μνήμη!!!
Βιβλιογραφία 1. Βελονάκη Βενετία-Σοφία, «Ιατρική εξέλιξη υγειονομικού συστήματος και Νοσηλευτική στην Ελλάδα», Νοσηλευτική, τεύχος 4, τόμος 45, Αθήνα 2006. 2. Διαμαντής Αριστείδης, «Επιτομή Ιστορίας της Στρατιωτικής Ιατρικής και Νοσηλευτικής στην Ελλάδα», Έκδοση Α’, Εκδόσεις Lege Artis, Αθήνα 2004. 3. Ελευθερίου-Καραϊωσηφίδου Μαρία, «Η Δράσις των Ελληνίδων Αδελφών κατά την περίοδον του Ελληνο-Ιταλικού Πολέμου», Νοσηλευτική, τεύχος 136, τόμος 30, Αθήνα 1991. 4. Καφιοπούλου-Παπούλη Σοφία, «Αφιέρωμα στις Μεγάλες Αδελφές – Ευθυμία Χρόνη», Νοσηλευτική, τεύχος 78, Αθήνα 1979. 5. Κωλέτη Χ., «Μνήμη Ιερή», Νοσηλευτική, τεύχος 136, τόμος 30, Αθήνα 1991. 6. Μαράκη Μαρ. – Παναγιωτοπούλου Καλ. – Μερκούρη Αικ., «Εθνικός Σύνδεσμος Νοσηλευτών Ελλάδος 80 χρόνια 1923-2003», Επίτομο, Έκδοση Α’, Εκδόσεις ΕΣΝΕ, Αθήνα 2005. 7. Μήτσου Κ., «Αναμνήσεις από τον πόλεμο 1940-41», Νοσηλευτική, τεύχος 136, τόμος 30, Αθήνα 1991. 8. Νικόλτσιος Β. – Τρομπούκης Κ., «Η Υγειονομική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού κατά την περίοδο 1940-1944 – Η συμβολή της Υγειονομικής Υπηρεσίας των Ενόπλων Δυνάμεων στην εποπτεία 1940-1944», Έκδοση Α’, Θεσσαλονίκη 2000. 9. Πανταζίδης Λ. Ξενοφών, «Η Ιστορία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού», τόμος πρώτος, Έκδοση Α’, Εκδόσεις Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, Αθήνα 1987. 10. Παπαμικρούλη Σταυρούλα, «Εναρκτήριος Ομιλία κατά το Ε’ Πανελλήνιο Συνέδριο Νοσηλευτών», Ελληνίς Αδελφή, τεύχος 72, Αθήνα 1978. 11. Παπαμικρούλη Σταυρούλα, «Η Νοσηλευτική στην Ελλάδα – Προοπτικές», Νοσηλευτική, τεύχος 3 ο , Αθήνα 1985. 12. Παπαμικρούλη Σταυρούλα, «Η Νοσηλευτική Συμμετοχή στον εορτασμό των 50 χρόνων από το έτος 1940-1941», Νοσηλευτική, τεύχος 136, τόμος 30, Αθήνα 1991. 13. Ρηγάτος Γεράσιμος, «Ιστορία της Νοσηλευτικής», επίτομος, Έκδοση Α’, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα 2006. 14. Σαπουντζή-Κρέπια Δέσποινα, «Οι ιστορικές καταβολές της ελληνικής Νοσηλευτικής», Νοσηλευτική, τεύχος 2, τόμος 41, Αθήνα 2002. 15. Σπηλιοπούλου-Αναστασιάδου Εύη, «Οι Ελληνίδες Αδελφές στον πόλεμο του 1940-41», Νοσηλευτική, τεύχος 136, τόμος 30, Αθήνα 1991. 16. Χατζηπατέρας Ν. Κώστας – Φαφαλιού Σ. Μαρία, «Μαρτυρίες ’40-’44», Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2003.
Efthymia Chroni, a registered nurse of the Hellenic Red Cross (H.R.C.). Her presence beside the wounded soldiers of the WWII of 1940, alongside hundreds of patients, and among the many students and colleagues she taught, was truly exceptional. She embodied the greatness of a simple soul, who loved God and humanity with all her strength.
Οι απόψεις που εκφράζονται στα άρθρα της Ιστοσελίδας μας ανήκουν αποκλειστικά στον/στη συγγραφέα και δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις θέσεις ή τις απόψεις της συντακτικής επιτροπής ή της ιστοσελίδας συνολικά, εκτός και αν ρητά αναφέτεται ως συντάκτης η ΕΕΥΕΔ ή ΔΣ/ΕΕΥΕΔ. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση εφόσον αναφέρεται η πηγή και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.
Ο Χαρισματικός Αρχηγός των Μεσολογγιτών κατά την Επανάσταση του 1821 στις τρεις πολιορκίες της πόλεως: 1822, 1823 και 1825-1826.
2025.04.12
Ιωάννης Κατσαβός
Αξιωματικός ΠΝ – Συγγραφέας – Ιστορικός
Ο μεθοδικός ερευνητής των ιστορικών αρχείων και συγγραμμάτων για την περίοδο της εθνικής μας παλιγγενεσίας, σχετικών με τις Πολιορκίες και την Έξοδο της Φρουράς του Μεσολογγίου, διαπιστώνει αναμφίβολα ότι, μεταξύ των πλέον προβεβλημένων προσωπικοτήτων της πόλεως, προεξάρχουσα θέση κατείχε ο χαρισματικός Αρχηγός των Μεσολογγιτών Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας. Αυτός όμως, κυρίως λόγω των διαφορών του στα πρώτα χρόνια του Αγώνα με τον κραταιό Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, πέρασε στα «ψιλά γράμματα» της ιστορίας. Έτσι, δεν κατέστη ευρύτερα γνωστή τόσο η πληθωρική δράση του όσο και η ξεχωριστή συμβολή του στον Αγώνα του ’21.
Ο Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας γεννήθηκε στο Μεσολόγγι το 1798. Καταγόταν από την αρχοντική οικογένεια των Ραζήδων, κεφαλλονίτικης προελεύσεως, που είχε εγκατασταθεί στο Μεσολόγγι στις αρχές του 18ου αιώνα. Επειδή εκ θηλυγονίας ήταν το γένος Κότσικα, συνένωσε τα δύο ονόματα, υπογραφόμενος ως Ραζή-Κότσικας και ενίοτε ως Ραζής, αν και από τους Μεσολογγίτες αποκαλούταν και Κότσικας.
Καίτοι δεν ανήκε στη χορεία των οπλαρχηγών του Αγώνος, εν τούτοις όταν το Μεσολόγγι στις 20 Μαΐου 1821 ύψωσε τη σημαία της Επαναστάσεως, οι συμπολίτες του έσπευσαν να τον ορίσουν Αρχηγό «των Εντοπίων Αρμάτων», τον δε αδελφό του Γιαννάκη, μικρότερο κατά δύο χρόνια, Υπαρχηγό τους. Τα εν συνεχεία γεγονότα κατέδειξαν την ορθότητα της εκλογής του, διότι, εκτός από τα αδιαμφισβήτητα ηγετικά προσόντα του, αποκαλύφθηκε ότι ήταν προικισμένος τόσο με αξιοθαύμαστη στρατιωτική αντίληψη όσο και πολιτική διαίσθηση.
Έτσι, το πρώτο του μέλημα ήταν η εγκατάσταση φρουρών στις κύριες νησίδες της λιμνοθάλασσας καθώς και η ανέγερση πρόχειρης οχυρώσεως του Μεσολογγίου, η οποία συντελέσθηκε από την 1η Ιουνίου έως την 1η Αυγούστου 1821, με προσωπική εργασία των κατοίκων και ερανικές εισφορές.
Η αρχική διάστασή του με τον αποβιβασθέντα στο Μεσολόγγι στις 20 Ιουλίου 1821 Α. Μαυροκορδάτο χρονολογείται από την εποχή εκείνη. Ο τελευταίος, ικανότατος, πανέξυπνος αλλά υπερβολικά φιλόδοξος και πανούργος Φαναριώτης, για να εδραιώσει τη θέση του, προσπάθησε και σε σημαντικό βαθμό, πέτυχε να προσεταιρισθεί ιδίως τους πλέον επιφανείς οπλαρχηγούς της Δυτικής Στερεάς Ελλάδος, όπως έπραξε αργότερα και με τους Σουλιώτες. Συγχρόνως, όμως, δυσαρεστούσε τους κατοίκους της πόλεως, οι οποίοι, έχοντας εθισθεί παραδοσιακά σ’ έναν ανώτερο τρόπο ζωής, δενανέχονταν την υπεροπτική συμπεριφορά του. Ακόμη, οι Μεσολογγίτες δυσανασχετούσαν για τα χρηματικά ποσά τα οποία κατέβαλε η κοινότητά τους, προς κάλυψη των εξόδων της όχι λιτής διαβιώσεως του ιδίου και της ακολουθίας του.
Την ίδια χρονική περίοδο, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της οχυρώσεως της πόλεως είχε ήδη συντελεστεί στις 20 Ιουλίου, ο Μαυροκορδάτος, με την από 27 Οκτωβρίου 1821 επιστολή του προς τον Δημήτριο Υψηλάντη, φέρεται να οικειοποιείται την πατρότητα της ιδέας αλλά και την εκτέλεσητης όλης οχυρώσεως, αποσιωπώντας το όνομα του πρώτου εμπνευστού και αρχικού συντελεστού της, Αθανασίου Ραζή-Κότσικα. Εν συνεχεία, κατά την διεξαχθείσα εκστρατεία που πραγματοποίησε ο Μαυροκορδάτος στην Ήπειρο το θέρος του 1822, οι Μεσολογγίτες, φρονίμως ποιούντες, έλαβαν μέρος με μικρή δύναμη, και τούτο επειδή ο οξυδερκής Αρχηγός τους είχε ορθώς προβλέψει ότι:
Πρώτον: Οι Οθωμανοί ενδεχομένως θα εκμεταλλεύονταν την απουσία ενόπλων τμημάτων και θα επιχειρούσαν την κατάληψη της πόλεως από τη θάλασσα, και
Δεύτερον: Σε περίπτωση δυσμενούς εκβάσεως της εκστρατείας της Ηπείρου θα είχαν φθαρεί οι δυνάμεις των Μεσολογγιτών και η πόλη θα έμενε στην ουσία ανυπεράσπιστη.
Έτσι, όταν ο ενωμένος στόλος των Οθωμανών, με 90 περίπου πλοία, στις 20 Ιουλίου 1822 και επί δύο ημέρες εξαπέλυε αλλεπάλληλες εφόδους για την κατάληψη του Βασιλαδιού, βρισκόταν εκεί ο ίδιος και όντας επικεφαλής δυνάμεως 50 περίπου πυροβολητών και οπλοφόρων Μεσολογγιτών με 3-4 κανόνια, απέκρουσε τις επιθέσεις τους και ματαίωσε τα ολέθρια σχέδιά τους.
Ακόμη, ο Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας, εμμένοντας στερρώς στην άποψη ότι η οχύρωση του Μεσολογγίου προσφερόταν για να αντιταχθεί αποτελεσματική άμυνα έναντι του επερχόμενου εχθρού το φθινόπωρο του 1822, διαφώνησε με τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος θεωρούσε ως καταλληλότερη την, κατά πολύ βορειότερα και εγγύς των βάσεων του εχθρού στην Ήπειρο, θέση της Λαγκάδας. Η διχοστασία αυτή εξόργισε τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος σε επιστολές του από 24 Ιουλίου και 17 Σεπτεμβρίου 1822 προς τον Γεώργιο Νικολού (Βαρνακιώτη) – τον μετέπειτα αδυσώπητο εχθρό του – απεκάλεσε τους μεν Μεσολογγίτες «ξευτελισμένον κόσμον», το δε σχέδιο της οχυρώσεως «μωρόν και ανόητον». Και στην περίπτωση όμως αυτή, ο Ραζή-Κότσικας δικαιώθηκε πλήρως, όταν, μετά από λίγο, με την έναρξη της Α’ Πολιορκίας του Μεσολογγίου, στις 20 Οκτωβρίου 1822, βρέθηκαν ανέπαφες και επαρκείς δυνάμεις Μεσολογγιτών αλλά και Ανατολικιωτών, για να αποκρούσουν τις σφοδρές επιθέσεις του εχθρού κατά τις πρώτες κρίσιμες ημέρες, συνεπικουρούμενες μόνο από 60 περίπου άνδρες των Μαυροκορδάτου, Μ. Μπότσαρη και Κίτσου, «καταδιωκομένους από τον εχθρόν και κακώς έχοντας», σύμφωνα με τον Σ. Τρικούπη. Και αυτό μέχρις ότου, μετά από 20 ημέρες περίπου, ήρθαν να προστεθούν από τη θάλασσα σημαντικές δυνάμεις Πελοποννησίων, καθώς και από την ξηρά, αμέσως μετά, τα σώματα του Ξερομερίτη Τσόγκα και του Ζυγιώτη Μακρή, οπότε άλλαξε η φορά των πραγμάτων.
Μάλιστα, στο 20ήμερο αυτό που μεσολάβησε, έχει καταγραφεί ότι ο Ραζή-Κότσικας υποπτεύθηκε πως η πόλη επρόκειτο να παραδοθεί με μυστικές συνομιλίες από, μη Μεσολογγίτες, Οπλαρχηγούς. Αμέσως παρενέβη και αφού συγκάλεσε πάνδημη συγκέντρωση των κατοίκων, προκάλεσε βίαιο επεισόδιο και απέτρεψε κάθε τέτοια ενέργεια. Το αυτό συνέβη τουλάχιστον δύο φορές κατά την τελευταία πολιορκία, όπως μαρτυρεί ο Αρτέμιος Μίχος. Τότε και πάλι ο Αθ. Ραζή-Κότσικας κινήθηκε δραστήρια και, με τη συνδρομή του Μήτρου Δεληγιώργη, αποσόβησε αυτόν τον κίνδυνο.
Στη σειρά των περιστατικών για τον μέχρι τότε παραγκωνισμό του Αθ. Ραζή-Κότσικα, σημειώνονται και τα εξής:
Πρώτον: Στα ιστορικά συγγράμματα, σε αντίθεση με έγγραφα των ΓΑΚ, δεν μνημονεύεται το όνομα του επικεφαλής της δυνάμεως που απέκρουσε στις 20 Ιουλίου 1822 την αποβατική ενέργεια του εχθρικού στόλου για την κατάληψη του Βασιλαδιού, ούτε και επισημαίνεται η τεράστια σημασία αυτής της επιτυχίας. Και
Δεύτερον: Η περιφανής νίκη που κατήγαγαν οι Έλληνες στην Α’ Πολιορκία (20 Οκτ. – 31 Δεκ. 1822) θα αποδοθεί στον Μαυροκορδάτο, τόσο από τον Σπ. Τρικούπη όσο και από τον Ν. Σπηλιάδη, ενώ κύριος συντελεστής ήταν ο Αθ. Ραζή-Κότσικας.
Κατά την Β’ Πολιορκία της περιοχής, το β’ εξάμηνο του 1823, ο Έπαρχος στην Δυτική Στερεά Ελλάδα, Κων/νος Μεταξάς, καίτοι αναφέρει την υπέρ τους 1000 άνδρες δύναμη των Ενόπλων Μεσολογγιτών, εν τούτοις παραλείπει και αυτός να ονομάσει τον Αρχηγό τους. Ας σημειωθούν, για την περίοδο αυτή της Β’ Πολιορκίας, και τα εξής:
Πρώτον: Και πάλι κανένας στρατιωτικός βαθμός δεν απονεμήθηκε στο Αθ. Ραζή-Κότσικα, αν και έγιναν από την Κεντρική Διοίκηση αθρόες προαγωγές στο διάστημα από 5 έως 16 Ιουνίου 1823. Και
Δεύτερον: Ο προσφάτως αφιχθείς τότε, τον Φεβρουάριο 1823, οχυροματοποιός Μιχαήλ Π. Κοκκίνης, κατά την ονοματοθεσία των νέων κανονοστασίων, παρέλειψε τον Μεσολογγίτη Αθ. Ραζή-Κότσικα και αντ’ αυτού περιέλαβε τον Ζυγιώτη Δημ. Μακρή.
Υποδοχή στο Μεσολόγγι του Λόρδου Βύρωνα. Ο φουστανελοφόρος δίπλα στον Μαυροκορδάτο εικάζεται ότι είναι ο Α. Ραζής-Κότσικας
Εν συνεχεία, στις 24 Δεκ. 1823, κατά την άφιξη του Λόρδου Βύρωνος στο Μεσολόγγι, θα συμμετάσχει στην υποδοχή του και στις 17 Μαρτίου 1824 θα συνυπογράψει με άλλους προκρίτους της πόλεως την ανακήρυξη του ποιητού, ως «ευεργέτου και πολίτου του Μεσολογγίου». Στην περίοδο αυτή, θα σημειώναμε την επανάληψη στην πόλη των σοβαρών διενέξεων του προηγουμένου (1823) έτους, κυρίως μεταξύ Μεσολογγιτών και Σουλιωτών, λόγω των υπερφίαλων αξιώσεων των τελευταίων, με δυστυχώς ανά ένα νεκρό εκατέρωθεν. Ο Ραζή-Κότσικας δεν παρενέβη για να αποφύγει την κλιμάκωση των ταραχών, δοθέντος άλλωστε, σύμφωνα με τον Κάρπο Παπαδόπουλο, ότι είχε εξυφανθεί σχέδιο δολοφονίας του. Μάλιστα, τότε, Ιαν. 1824, ο Φροντιστής του Πολέμου και Αρχηγός Πυροβολικού Μήτρος Δεληγιώργης, προστατεύοντας τη μνηστή του Αθ. Ραζή-Κότσικα, δέχθηκε πιστολιά στο αριστερό χέρι, το οποίο έκτοτε αχρηστεύθηκε. Τότε απεσύρθηκαν οι Σουλιώτες από το Μεσολόγγι και κατέφυγαν στη Γαστούνη Ηλείας, επανελθόντες αρχές του 1825.
Κατά την Γ’ και τελευταία πολιορκία, από 15 Απριλίου 1825 έως 10 Απριλίου 1826, ο Αθ. Ραζή-Κότσικας διεδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο, ως Αρχηγός πάντοτε των Μεσολογγιτών. Από την αρχή της Πολιορκίας, διορίσθηκε ως ένας από τους συμβούλους του πρώτου Αρχηγού της Φρουράς, Στρατηγού Νικολάου Στορνάρη, αν και το όνομά του δεν καταχωρήθηκε, ως έδει, στα «Ελληνικά Χρονικά», που εξέδιδε ο Ελβετός φιλέλληνας Ιωάννης-Ιάκωβος Μάγερ. Παράλληλα, ηγούμενος 400 Μεσολογγιτών έλαβε ενεργό μέρος στις πολύνεκρες μάχες του θέρους 1825, ενώ συμμετείχε και σε επιθέσεις «εκτός τειχών».
Στις 17 Αυγούστου, οι επιφανέστεροι, μη Μεσολογγίτες, Οπλαρχηγοί, πρωτοστατούντος του Κ. Τζαβέλλα, εκτιμώντες τη γενικότερη, από την αρχή του Αγώνος, προσφορά και αξία του, πρότειναν στην Κεντρική Διοίκηση την απονομή του βαθμού του Στρατηγού στον «Κύριον και Ευπατρίδην Αθανάσιον Ραζή-Κότσικαν». Τις επόμενες ημέρες, τελικά, με σημαντική καθυστέρηση, πλέον των τριών ετών, απονεμήθηκε και σε αυτόν ο βαθμός του Στρατηγού.
Επίσης, τον Σεπτέμβριο του 1825 θα συμβούν τα εξής χαρακτηριστικά γεγονότα:
Πρώτον: Θα αποσταλούν επιστολές με εξαιρετικά δελεαστικές υποσχέσεις από τον Μεχμέτ Άλυ της Αιγύπτου, προς τέσσερες κορυφαίους Έλληνες, με αντάλλαγμα την παράδοση της χώρας. Μεταξύ αυτών συγκαταλεγόταν και ο Αθ. Ραζή-Κότσικας, ως απόδειξη του υψηλού κύρους και της μεγάλης φήμης του, ενώ οι άλλοι τρεις άλλοι ήταν οι Θεοδ. Κολοκοτρώνης, Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και Γεωργ. Σισίνης. Και
Δεύτερον: Η ηγεσία της Φρουράς έγινε συλλογική και ως εκπρόσωπος των Μεσολογγιτών, που ανέρχονταν στο 1/3 της δυνάμεως των οπλοφόρων, λάμβανε μέρος και ο Αθ. Ραζή-Κότσικας, ενώ στους δύο τελευταίους μήνες της πολιορκίας είχε την πλέον βαρύνουσα γνώμη στην επίλυση των σοβαρών προβλημάτων που ανέκυπταν.
Η πολιορκία, με την έλευση των δυνάμεων του Αιγύπτιου Ιμπραήμ στις 12 Δεκεμβρίου, κατέστη ασφυκτική και τον Ιανουάριο του 1826, με τον απόπλου μέρους του Ελληνικού Στόλου, εστάλη στο Ανάπλι και επιτροπή έξη Στρατηγών, αντιπροσωπευόντων τα διάφορα σώματα, για να ζητήσει επείγουσα βοήθεια. Αν και είχε υποδειχθεί ως εκπρόσωπος των Μεσολογγιτών και ο Στρατηγός Αθ. Ραζή-Κότσικας, ωστόσο, ο ίδιος προτίμησε να παραμείνει στη μαρτυρική πόλη.
Κατόπιν, όταν οι Τουρκοαιγύπτιοι αποδύθηκαν σε διαδοχικές λυσσώδεις προσπάθειες για την άλωση των κύριων νησίδων της λιμνοθάλασσας, το όνομα του Ραζή-Κότσικα θα συσχετισθεί με την κατάληψη από τους Αιγυπτίους του Βασιλαδιού στις 25 Φεβρουαρίου 1826. Ειδικότερα, σχολιάσθηκε από τους παρόντες κατά την πολιορκία ιστοριογράφους Αρτέμιο Μίχο και Νικόλαο Κασομούλη ότι δεν συμφώνησεστην ενίσχυρη της φρουράς με 50 οπλοφόρους, θεωρώντας επαρκή τηνυπάρχουσα δύναμη.
Θα παρατηρούσαμε σχετικά ότι:
Πρώτον: Το Βασιλάδι, οχυρωμένη νησίδα από το 1805 επί Αλή Πασά, είχε τότε περιφέρεια 150 βημάτων και διέθετε, μάλλον υπερβολική για την έκτασή του, δύναμη περίπου 100 ανδρών με 14 πυροβόλα. Άλλωστε, ο ίδιος ο Ραζή-Κότσικας, εκεί, στις 20 Ιουλίου 1822, με μικρότερη δύναμη και 3-4 πυροβόλα, είχε επιτυχώς αποκρούσει επί 2ήμερο τις σφοδρές αποβατικές προσπάθειες του Οθωμανικού Στόλου. Και
Δεύτερον: Η πτώση του επήλθε από τυχαία ανάφλεξη και ανατίναξη της αποθήκης πυρομαχικών, αφού είχαν ήδη αποκρουσθεί δύο αλλεπάλληλες έφοδοι των Αιγυπτίων.
Ύστερα, αφού προηγήθηκε στις 25 Μαρτίου 1826 η ανεπανάληπτη εποποιΐα της Κλείσοβας και έφθασε η ώρα της Εξόδου, είχε επιβλέψει προσωπικώς για τους τελικούς συντονισμούς και για την κατασκευή των τεσσάρων ξυλίνων γεφυρών, που χρησιμοποιήθηκαν από τους Εξοδίτες. Ο ίδιος, κατά την Έξοδο της Φρουράς, το βράδυ της 10 ης Απριλίου 1826, επικεφαλής 500 περίπου ενόπλων συμπολιτών του, έπεσε ηρωϊκά μαχόμενος με το ήμισυ των ανδρών του, όταν επιχείρησε να καταλάβει το εχθρικό οχύρωμα στην ανατολική πλευρά του τείχους, προκειμένου να διευκολύνει τη διέλευση των γυναικοπαίδων αλλά και των ακολουθούντων επιφανών ανδρών, από τη μεριά της λιμνοθάλασσας. Η λαϊκή μούσα θρήνησε με ιδιαίτερο σπαραγμό τον ένδοξο θάνατό του, στο δε περίφημο «τραγούδι των Μεσολογγιτών της Εξόδου»,κυριαρχεί το όνομά του.
Τέλος, θα πρόσθετα ότι η μονάκριβη κόρη του, Αρσινόη, υπήρξε σύζυγος του μετέπειτα Μεσολογγίτη Πρωθυπουργού Ζαφειρίου-ΖηνοβίουΒάλβη, η δε προτομή του ήρωά μας ανεγέρθηκε στον Κήπο των Ηρώων της Ι.Π. Μεσολογγίου το 1914, με δαπάνη των οικείων του! Και ακόμη ότι το όνομά του έχει δοθεί σε σχετικώς κεντρικό δρόμο στο Μεσολόγγι, αντί, όπως άρμοζε, στην κεντρικότερη πλατεία, επίσης και σε πολύ μικρότερη οδό των Αθηνών. Ευτυχώς, πριν λίγα χρόνια, η διασωθείσα οικία του έχει εκ βάθρων ανακαινισθεί και χρησιμοποιείται ως έδρα του πρωτοποριακού, για την Αιτωλ/νία και όχι μόνον, πολιτιστικού κέντρου λόγου και τέχνης «ΔΙΕΞΟΔΟΣ», χάρις στον ρέκτη και ανιδιοτελή ιδρυτή του, Μεσολογγίτη και έγκριτο δικηγόρο Νίκο Κορδόση.
Η στολή του Εύζωνα παραπέμπει στον Έλληνα κλεφταρματωλό, με κύριο ένδυμα τη φουστανέλα, το φέσι και τα τσαρούχια, τον φέροντα την ελαφρά εξάρτυση, πεζό, το συνεχιστή του απελευθερωτικού αγώνος. Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων έχει ιδιαίτερη σημασία για την ευρύτερη περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας, της Ευρυτανίας καθώς και ολόκληρης της Ελλάδος, αφού συνδέεται με γεγονότα καίριας σημασίας για το έθνος μας, που επηρέασαν όλα τα στρώματα της τοπικής κοινωνίας και γέννησαν διαχρονικά μηνύματα, τα οποία ακόμη και σήμερα αναγνωρίζονται και αντλούμε αξίες και παραδείγματα.
Με έδρα το Μεσολόγγι, και 3 Τάγματα Ευζώνων, το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων (ένα από τα 5 Συντάγματα Ευζώνων, επί συνόλου 42 Συνταγμάτων Πεζικού) ιδρύθηκε στις 23 Δεκεμβρίου του 1913. Αποτέλεσε τη συνέχεια του 2ου Τάγματος Ευζώνων, που ιδρύθηκε το 1867, ενός από τα 4 όμοιά του, τα οποία είχαν ως κύρια αποστολή, τη φρούρηση των συνόρων και την πάταξη της ληστείας.
Πολεμικές Επιχειρήσεις
Από την συγκρότησή του έλαβε μέρος σε όλες τις πολεμικές συρράξεις κατά τον περασμένο αιώνα, όπως στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το 1914-1918, στην Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1923 και στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο 1940-1941. Η ένδοξη πορεία του άφησε ανεξίτηλα τα ίχνη του στην νεότερη ιστορία μας.
Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918)
Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων έλαβε μέρος κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις επιχειρήσεις του Μακεδονικού Μετώπου μέχρι πέρατος. Επιστρατεύθηκε και στο διάστημα από 19 Μαΐου έως 5 Ιουνίου 1918 μεταφέρθηκε αρχικά στο Βόλο ατμοπλοϊκώς, κατόπιν σιδηροδρομικώς στη Λάρισα και από εκεί με πεζοπορία, κάτω από εξαιρετικά δυσμενείς καιρικές και εδαφικές συνθήκες, έφτασε στην περιοχή του χωριού Πετρανά της Κοζάνης, όπου καταυλίσθηκε.
Από την 20ή Αυγούστου του 1918, το Σύνταγμα υπό την 30ή Γαλλική Μεραρχία, αναλαμβάνει τον τομέα Πρεσπών, έναντι των Βουλγάρων, όπου:
«…μέχρι την 11η Σεπτεμβρίου επεδίωξε και επέτυχε με εκπομπή περιπόλων μάχης και με καταιγιστικά πυρά από τις κατεχόμενες θέσεις, αφ’ ενός τη συλλογή πληροφοριών για τη διάταξη και τις δυνατότητες του εχθρού και αφ’ ετέρου την καθήλωση των εχθρικών δυνάμεων του τομέα του». Η δράση αυτή ενίσχυσε την εμπιστοσύνη και προκάλεσε τον θαυμασμό των Γάλλων συμμάχων της ΑΝΤΑΝΤ, προς τον Ελληνικό Στρατό.
Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων, μετά τη διάσπαση του μετώπου, συνέχισε τη νικηφόρα πορεία του προς το Μοναστήρι, τα Σκόπια και το Πιρότ, όπου συνενώθηκε με την ΙΙΙη Μεραρχία Πεζικού των Πατρών, στην οποία ανήκε. Εκεί η ΙΙΙη Μεραρχία αναπτύχθηκε στα σύνορα της Σερβίας με τη Βουλγαρία με αποστολή να αποτρέψει ενδεχόμενη βουλγαρική αντεπίθεση. Οι κακουχίες του πολέμου και κυρίως η επιδημία της «ισπανικής» γρίπης αποδεκάτισαν το ελληνικό στράτευμα και 358 Στρατιώτες της Μεραρχίας δεν έζησαν για να επιστρέψουν στην πατρίδα. Στην πόλη Πιρότ στήθηκε αργότερα Ηρώο Πεσόντων, σε χώρο που προθύμως παρεχώρησε ο Δήμος.
Το Φθινόπωρο του 1918, επειδή υπογράφηκε ανακωχή διαδοχικά με Βουλγαρία, Τουρκία, Αυστροουγγαρία και συνθηκολόγησε η Γερμανία, το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων διατάχθηκε να επαναπατρισθεί και μετακινούμενο άλλοτε σιδηροδρομικώς και άλλοτε πεζή, δια μέσου του δρομολογίου Σόφιας – Σκοπίων – Γευγελής – Αξιούπολης, έφθασε την 13η Ιανουαρίου του 1919 στο χωριό Μελισσοχώρι της Θεσσαλονίκης, όπου καταυλίσθηκε, ενώ αργότερα επαναπατρίσθηκε στην έδρα του, το Μεσολόγγι. Εδώ έληξε η ένδοξη πορεία και η εξαίρετη δράση του 2/39 ΣΕ κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο Μακεδονικό Μέτωπο. Ως επιστέγασμα των ηρωικών του πράξεων, η Σημαία του 2/39 ΣΕ παρασημοφορήθηκε με το Γαλλικό Πολεμικό Σταυρό, μεταξύ των 3 μόνον Συνταγμάτων (επί συνόλου 20), που συμμετείχαν στο Μακεδονικό Μέτωπο από την «Παλαιά Ελλάδα».
Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1923)
Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων, στις επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία, έλαβε μέρος μέχρι πέρατος. Έφθασε στη Σμύρνη ατμοπλοϊκώς την 5η Αυγούστου του 1920.
Πολέμησε στις επιχειρήσεις προς το Εσκή Σεχήρ (Δεκέμβριος 1920 ως Μάρτιος 1921). «Οι Τούρκοι αν και υπέστησαν σημαντική τακτική ήττα, απέφυγαν ωστόσο την κύκλωση και την εκμηδένιση του όγκου των δυνάμεών τους, λόγω ολιγωρίας ανωτέρων του Συντάγματος Κλιμακίων. Ας σημειωθεί ότι τόσο ο Τουρκικός Τύπος, όσο και ο Γαλλικός και Ιταλικός παρουσίασαν τις επιχειρήσεις ως αποτυχία των Ελλήνων».
Για την επόμενη μάχη του Αβγκίν (14-19 Μαρτίου 1921) αναφέρεται: «…Έληξε ατυχώς η μάχη για τα Ελληνικά Όπλα, η εξαήμερη επική και πολύνεκρη σύρραξη, στην οποία οι άνδρες του 2/39 ΣΕ επέδειξαν υποδειγματική καρτεροψυχία και απαράμιλλη γενναιότητα. Υπογραμμίζεται με έμφαση το πρωτοφανές γεγονός ότι εντός 48ώρου τέθηκαν εκτός μάχης 4 Διοικητές (2 νεκροί και 2 τραυματίες) του Συντάγματος». Αυτό ήταν το δόγμα, οι Διοικητές στην πρώτη γραμμή, κληρονομιά των νικηφόρων πολέμων του 1912-13, όπου με τη λόγχη του Στρατιώτη και τη σπάθη του Αξιωματικού διπλασιάσθηκε η Ελλάδα.
Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων συνεχίζει τη δράση του στις επιχειρήσεις προς το Εσκή Σεχήρ – Αφιόν Καραχισάρ (Ιούνιος-Ιούλιος 1921) και προς την Άγκυρα (Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1921), διαμέσου του ποταμού Σαγγάριου.
Με την κατάρρευση του μετώπου, τον Αύγουστο 1922, το 2/39 ΣΕ συμμετέχει στις υποχωρητικές επιχειρήσεις και στις 4 Σεπτεμβρίου του 1922 από την Πάνορμο, στη θάλασσα της Προποντίδας, μεταφέρθηκε ατμοπλοϊκώς στη Ραιδεστό της Ανατολικής Θράκης: «Εδώ ουσιαστικά και μετά 25μηνη παραμονή στα αιματοβαμμένα χώματα της Μικράς Ασίας και συμμετοχή στις συγκλονιστικές συγκρούσεις, που έλαβαν χώρα, έληξε η ένδοξη διαδρομή του 2/39 ΣΕ». Παρέμεινε αρχικά στην περιοχή της Θράκης και την 1η Σεπτεμβρίου του 1923 έφθασε στο Μεσολόγγι ατμοπλοϊκώς, γενόμενο ενθουσιωδώς δεκτό από τους κατοίκους. Κατά την Μικρασιατική Εκστρατεία, ο ηρωισμός και οι επικοί αγώνες του 2/39 Συντάγματος Ευζώνων χαράχτηκαν με χρυσά γράμματα. Οι απώλειες ανήλθαν σε νεκρούς 29 Αξιωματικούς και 297 Οπλίτες, ενώ παρασημοφορήθηκε η σημαία του Συντάγματος και πάλι με τον Ταξιάρχη Αριστείου Ανδρείας. Ακόμη, στη μάχη του Καρακουγιού, ανατολικά του ποταμού Σαγγάριου, τον Αύγουστο του 1921, έπεσε, ηρωικά μαχόμενος, ένας ακόμη Διοικητής του, ο Συνταγματάρχης Βλάσιος Καραχρήστος, από το χωριό Χαλκιόπουλοι Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας, του οποίου το όνομα -τιμής ένεκεν- φέρει από το 2000, το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων.
Ελληνοϊταλικός Πόλεμος (1940-1941)
Κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41, το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων μάχονταν ηρωικά επί 6μηνο στην πρώτη γραμμή στα χιονοσκέπαστα βουνά της Ηπείρου: «Το 2/39 ΣΕ, αφού επεστρατεύθη από τις αρχές Οκτωβρίου του 1940, μετεκινήθη την 25η Οκτωβρίου 1940 και την 1η Νοεμβρίου αφίχθη αρχικώς στο Πέτα της Άρτας και τελικώς στην Άνω Λαψίστα Ιωαννίνων, ως εφεδρεία της VIII Μεραρχία Πεζικού, η οποία ήδη εδέχετο την επιθετική ορμή των μηχανοκινήτων Ιταλικών Δυνάμεων στην τοποθεσία: Καλαμά-Καλπάκι-Γκραμπάλα, εφαρμόζουσα το ΙΒβ Γενικό Σχέδιο Άμυνας: «που είχε καταρτισθεί την 1η Σεπτεμβρίου 1939, ως παραλλαγή του ΙΒα και προέβλεπε άμυνα επί της γραμμής συνόρων. Ήδη, το γεγονός ότι τα οχυρωματικά έργα έναντι της Αλβανίας και οι πλέον σαφείς πληροφορίες για τη στάση της Γ/Β, επέτρεπαν τη μεταφορά της κυρίας αμυντικής τοποθεσίας στα σύνορα».
Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων έλαβε μέρος στην έναρξη της επιθετικής επιστροφής στη μάχη της Βίγλας (14-17 Νοεμβρίου 1940), μπροστά από το όρος Γκραμπάλα και πριν το χωριό Βασιλικό, με σοβαρές απώλειες, εκ των οποίων 45 ήταν οι νεκροί. Γι΄ αυτούς τους νεκρούς στήθηκε μνημείο, ενώ κατά έτος επετειακά τελείτε μνημόσυνο.
Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων, συνέχισε τη λαμπρά του δράση και στις επιθετικές επιχειρήσεις από την 25η Νοεμβρίου του 1940 εντός του Βορειοηπειρωτικού εδάφους, το οποίο απελευθερώνεται για δευτέρα φορά στη νεώτερη ελληνική ιστορία.
Μετά την γερμανική εισβολή, στις 6 Απριλίου 1941, το 2/39 ΣΕ ακολουθεί την υποχώρηση από το μέτωπο της Βορείου Ηπείρου και την 23η Απριλίου του 1941, μετά τη συνθηκολόγηση, ευρίσκεται στην περιοχή των Ιωαννίνων: «ένθα και κατέθεσε τον οπλισμόν του».
Για την δράση του 2/39 Συντάγματος Ευζώνων στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, ο τελευταίος τότε Διοικητής του, Ταγματάρχης Στυλιανός Καλφέλης (πνίγηκε το 1943 μεταφερόμενος σε ιταλικά στρατόπεδα συγκεντρώσεως με τον ήρωα Συνταγματάρχη Κ.Δαβάκη και άλλους αιχμαλώτους) σημειώνει: «… οι Τσολιάδες του 1940, μιμούμενοι τους προγόνους των, όλων των εποχών, ετήρησαν κατά γράμμα τον ιερόν όρκον, που έδωσαν εντός του κήπου των Ηρώων του Μεσολογγίου, όταν εκλήθησαν υπό την ηρωϊκήν και γεμάτην παράσημα σημαίαν του 39ου Συντάγματος Ευζώνων». Το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο είχε συνολικές απώλειες (νεκροί, τραυματίες, παγόπληκτοι, εξαφανισθέντες, αιχμάλωτοι) Αξιωματικούς:89 και Οπλίτες: 2112.
Μεταπολεμικά
Μετά την απελευθέρωση και ως το 1950, δεν σημειώνεται η ύπαρξή του 2/39 Συντάγματος Ευζώνων, διότι, η τότε αναδιοργάνωση του Στρατού, προέβλεψε τη συγκρότηση Ταξιαρχιών (αντί Συνταγμάτων). Με την επανασύσταση των Συνταγμάτων από το 1951, το υπαγόμενο στην VΙΙΙη Μεραρχία Πεζικού της Ηπείρου, 27ο Σύνταγμα Προκαλύψεως Κονίτσης, μετονομάσθηκε στις 30 Απριλίου 1951, σε 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων και διατήρησε αυτή την ονομασία μέχρι την 1η Ιουλίου του 1954, οπότε και διαλύθηκε.
Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων / Μεσολόγγι
Στις 8 Δεκεμβρίου του 1950 είχε συγκροτηθεί στο Μεσολόγγι το ομώνυμο Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων (ΚΕΝ), το οποίο στις 31 Αυγούστου του 1965 μετονομάσθηκε σε 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Στις 28 Ιουνίου 1979, το 12ο Σύνταγμα Πεζικού αναδιοργανώθηκε και μετονομάσθηκε σε 2/39 Σύνταγμα Πεζικού με έδρα και πάλι το Μεσολόγγι, υπαγόμενο αρχικά στην Ιη Στρατιά μέχρι την 25η Μαΐου 1999 και ακολούθως στην Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση Υποστήριξης Στρατού . Στις 15 Σεπτεμβρίου 2000, μετονομάσθηκε σε 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων «Σχης Καραχρήστος»-ΚΕΝ Μεσολογγίου. Στις 16 Οκτωβρίου του 2014 έλαβε χώρα Τελετή Απονομής του Απολεσθέντος Μεταλλίου Ταξιάρχη Αριστείου Ανδρείας στην Πολεμική Σημαία, του 2/39 Συντάγματος Ευζώνων.
Πηγές – Βιβλιογραφία:
ΓΕΣ/ΔΙΣ, Εκδόσεις και Αρχεία Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-18), Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-23), Ελληνοϊταλικού Πολέμου (1940-41). Τόμοι, σύνολον 15.
ΓΕΣ/ΔΙΣ, Αγώνες και Νεκροί της περιόδου 1940-1945, Αθήνα 1990.
ΓΕΣ/Υπηρεσία Στρατιωτικών Αρχείων.
Εγκυκλοπαίδεια Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική, Αθήναι 1928.
Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς-Μπριτάννικα, Αθήνα 1985.
Εταιρεία Ναυπακτιακών Μελετών.
Κόκκινος Διονύσιος, Οι δύο Πόλεμοι 1940-41, Αθήναι 1946.
Κολόμβας Νικόλαος Αντιστράτηγος ε.α., «2/39 ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΕΥΖΩΝΩΝ – Σελίδες από την πολεμική ιστορία του», Αιτωλική Πολιτιστική Εταιρεία, Β΄ Έκδοση, Αθήνα 2015.
Μαθιόπουλος Βασίλειος, Η Συμμετοχή της Ελλάδος στον Β΄ΠΠ, Αθήνα 1998.
Τζάννης Αντώνιος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1980.
Τρικούπης Νικόλαος, Διοίκησις Μεγάλων Μονάδων εν Πολέμω, Αθήναι 1934.
Ηλεκτρονική διεύθυνση: https://www.agriniopress.gr/giati-den-prepi-na-katargithi-to-239-syntagma-evzonon-tou-mesolongiou/ Άρθρο του Παναγιώτη Δ.Σταμάτη, συγγραφέα και Αξιωματικού ΠΝ ε.α., από 19/01/2018, με θέμα: «Γιατί δεν πρέπει να καταργηθεί το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων του Μεσολογγίου».
Αναρτήθηκε στην Ιστοσελίδα του Εθνικού Καποδιστρικού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) την 25 Απριλίου 2024 εδώ
Πρόλογος Δημητρίου Δουγένη, Ομότιμος Καθηγητή Ιατρικής του Ε.Κ.Π.Α.
Πολλά έχουν γραφεί και την επέτειο της ηρωικής Εξόδου του Μεσολογγίου μετα πολύχρονη μάχη και πολιορκία. Όταν η δυνατότητα του ελληνικού στόλου να ανεφοδιάσει την πόλη έγινε αδύνατη, οι αμυνόμενοι ευρισκόμενοι σε δυσχερέστατη κατάσταση από την πείνα αλλά και από ασθένειες, αποφάσισαν την ηρωική τους έξοδο. Η πτώση της «Ιεράς Πόλεως» αναθέρμανε το φιλειρηνικό κίνημα και βοήθησε στην τελική επιτυχία της επανάστασης. Όμως, κατά τη διάρκεια του μακρόχρονου αγώνα, ποια ήταν η υγειονομική κατάσταση μέσα στο Μεσολόγγι? Ποιες οι ασθένειες, τα προβλήματα νοσηλείας, η έλλειψη φαρμάκων και οι επιδημίες? Οι γενναίοι αγωνιστές δεν είχαν να παλέψουν μόνο με τον εχθρό αλλά και με τα εσωτερικά διατροφικά και υγειονομικά προβλήματα. Όλα αυτά μας τα αναφέρει με γλαφυρό τρόπο και μεστό λόγο ο συνάδελφος Ιωάννης Κατσαβός, Αξιωματικός Π.Ν. στο πόνημά του που ακολουθεί και έχει τον τίτλο «Υγειονομική Κατάσταση και Συνθήκες Υγιεινής κατά τις Πολιορκίες του Μεσολογγίου».
Πϊνακας Θεοδωρου Π. Βρυζάκη
Υγειονομική Κατάσταση και Συνθήκες Υγιεινής κατά τις Πολιορκίες του Μεσολογγίου.
Εισαγωγή
Η Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου έχει περάσει στην παγκόσμια ιστορία, ως ένα σύμβολο του διαρκούς αγώνα για την ελευθερία. Το ανεπανάληπτο αυτό έπος των Ελεύθερων Πολιορκημένων, θα προσεγγίσουμε από την πλευρά της υγιεινής.
Είναι γνωστό, ότι, προς το τέλος της Γ’ Πολιορκίας, οι συνθήκες υγιεινής είχαν καταστεί τραγικές. Σε πείσμα όμως της λογικής, δεν καταρρακώθηκε το φρόνημα των πολιορκουμένων και η δίψα τους για Ελευθερία.
Η Ιστορία κατέγραψε, πως οι Τουρκοαιγύπτιοι, μετά από τις συνεχείς αποτυχίες τους, στο πεδίο της μάχης, αποφάσισαν να εντείνουν τον αποκλεισμό της πολιορκημένης πόλης, καταλαμβάνοντας τα οχυρωμένα νησάκια της λιμνοθάλασσας και περιμένοντας την πλήρη εξάντληση των υπερασπιστών τους. Η κατάσταση εξελισσόταν όλο και πιο απελπιστική για τους Έλληνες, διότι δυσχεραινόταν ο από θαλάσσης ανεφοδιασμός, ώστε ο υποσιτισμός και οι αρρώστιες να τους εξασθενίσουν και να προκαλέσουν και ακόμη το θάνατο σε πολλούς.
Σύνοψη των Επιχειρήσεων
Το Μεσολόγγι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τον αγώνα του 1821. Ειδικότερα, εισέρχεται στην Επανάσταση στις 20 Μαΐου 1821 με τη συμμετοχή 870 ανδρών στην απελευθέρωση του Βραχωρίου (Αγρινίου) στις 11 Ιουνίου 1821. Η πρώτη εν συνεχεία σημαντική εχθρική απειλή, ήρθε στις 20 Ιουλίου 1822 από τη θάλασσα, χωρίς αποτέλεσμα και θα επαναληφθεί ανεπιτυχώς, λίγους μήνες αργότερα, στις 25 Οκτωβρίου με 31 Δεκεμβρίου 1822 (Α’ Πολιορκία). Επόμενη απόπειρα καταλήψεως της πόλης και της περιοχής αποπειράται με την ίδια κατάληξη το β’ εξάμηνο του 1823 (Β’ Πολιορκία).
Η τελευταία πολιορκία, η πιο σημαντική, λαμβάνει χώρα από 15 Απριλίου 1825 έως 10 Απριλίου 1826 (Γ’ Πολιορκία). Με την είσοδο του 1826 οι Τούρκοι, ενισχυμένοι από τις δυνάμεις των Αιγυπτίων του Ιμπραήμ, εξαπολύουν σφοδρές επιθέσεις, εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία του Ελληνικού Στόλου υπό τον ηρωικό Ανδρέα Μιαούλη. Οι πολιορκούμενοι ήταν ήδη εξαντλημένοι από την πείνα και τις άλλες στερήσεις και ως μόνη λύση απέμεινε η ΕΞΟΔΟΣ, η οποία και αποφασίζεται να γίνει πράξη τη νύχτα της 10ης προς 11η Απριλίου του 1826. Στη συνέχεια, όμως, κατά την έναρξη της Εξόδου, αντιλαμβάνονται την προδοσία του σχεδίου στους Τουρκοαιγύπτιους. Επικρατούν σύγχυση και πανικός και τα εχθρικά πυρά προκαλούν σοβαρές απώλειες, ενώ τα γυναικόπαιδα αναγκάζονται να επιστρέψουν στην πόλη. Καμία δύναμη όμως δεν ήταν ικανή να αναχαιτίσει εκείνη την ένδοξη πορεία των αγωνιστών προς την ΑΘΑΝΑΣΙΑ.
Θ. Βρυζάκη
Τους συνοδεύει την ίδια νύχτα και η ανατίναξη από τον ηρωικό Χρήστο Καψάλη της πυριτιδαποθήκης, όπως και άλλων ισχυρών σπιτιών, όπου κλείστηκαν οι τραυματισμένοι και γενικότερα οι πιο ανήμποροι. Και το ολοκαύτωμα θα συμπληρωθεί στις 12 Απριλίου με την ανατίναξη του ιστορικού Ανεμόμυλου από τον τραγικό Επίσκοπο Ιωσήφ Ρωγών, ο οποίος υπέστη μαρτυρικό θάνατο.
Παράλληλα, περίπου 6000 γυναικόπαιδα θα οδηγηθούν στην πιο φρικτή σκλαβιά και 3100 ζεύγη αυτιών και κεφαλών επιφανών και πολεμιστών θα σταλούν «Πεσκέσι» στον Σουλτάνο.
Προβλήματα Διατροφής
Εξειδικεύοντας σε αυτό το σημείο το θέμα μας, θα εστιάσουμε την προσοχή μας στα ζητήματα της διατροφής. Με την έναρξη της πολιορκίας, εντός της πόλης είχαν αποθηκευτεί μικρές ποσότητες ξηράς τροφής, κυρίως παξιμάδια. Παρά τις συνεχείς εκκλήσεις για αποστολή ενισχύσεων και τροφίμων, ποικίλοι λόγοι δεν συνεργούσαν. Ακόμα και όταν γινόταν κατορθωτός ο εφοδιασμός, όπως κατά το τελευταίο 10ήμερο του Ιουλίου 1825 και περί τα μέσα Νοεμβρίου 1825, ο εφοδιασμός ήταν περιορισμένος. Με την είσοδο του 1826, κατέπλευσε και πάλι ο Ελληνικός Στόλος με τον ηρωικό Μιαούλη και έφερε λίγα εφόδια. Ωστόσο, έκτοτε το πρόβλημα της έλλειψης τροφίμων γινόταν οξύτερο, λόγω κυρίως της επιστροφής τον Αύγουστο του 1825 μεγάλου μέρους των κατοίκων από τα Ιόνια νησιά και κυρίως από τον Κάλαμο.
Προς τα τέλη του 1825 παρουσιάστηκαν και ελλείψεις σε κρασί και ρακί, τα οποία συχνότατα χρησιμοποιούσαν και ως αναλγητικά και αντισηπτικά των τραυματιών, ενώ η σημαντική ενίσχυση των δυνάμεων του Κιουταχή από την σοβαρή προσθήκη από τις 12 Δεκεμβρίου 1825 των Αιγυπτίων του Ιμπραήμ.
Είναι, πάντως, εξακριβωμένο ότι, από την αρχή της πολιορκίας παρουσιάστηκε έλλειψη και κρέατος, καθώς και άλλων βασικών τροφίμων. Εντός του περιτειχίσματος, αλλά και στα νησάκια της λιμνοθάλασσας, υπήρχε ένας μικρός αριθμός οικόσιτων ζώων. Σύντομα όμως αυτά καταναλώθηκαν, ώστε τους τελευταίους δύο μήνες της πολιορκίας, να αναφέρονται αρκετές περιπτώσεις κατανάλωσης αλόγων, μουλαριών, γαϊδουριών και κατόπιν σκύλων, γατών, ακόμη και ποντικών. Αλλά και αυτά έλειψαν, λόγω της περίσφιξης του αποκλεισμού από τον εχθρό, δεν υπήρχε δυνατότητα πρόσβασης στους βάλτους πέριξ της λιμνοθάλασσας για τη συλλογή βατράχων προς βρώση. Καταγράφονται, επίσης, εξαιτίας της απόγνωσης, δυστυχώς, ακόμα και σπάνιες περιπτώσεις ανθρωποφαγίας νεκρών, ενώ κυριαρχούσε και το σκορβούτο. Σχετική μαρτυρία του Νικολάου Κασομούλη αναφέρει: «…εκείνη την ημέραν ένας Κραβαρίτης έκοψεν κρέας από το μηρί ενός φονευμένου και το έφαγεν…».
Ακόμη, σύμφωνα με τον Νικόλαο Μακρή: «…ευρέθηκαν πολλοί εις την σκληράν και αναπόδραστον ανάγκην να φάγωσι και ανθρωπίνας σάρκας και, ως διηγούντο, ελάμβανον το ήπαρ εκ των φονευμένων και όντων κράσεως υγιούς, το ετηγάνιζον με έλαιον και έρριπτον ολίγον ξύδι».
Δυσχέρειες Ύδρευσης
Πέραν, όμως των ανωτέρω, αναμφισβήτητα, στο πλαίσιο των συνθηκών υγιεινής στο Μεσολόγγι, περιλαμβάνεται και το δίκτυο ύδρευσης. Ειδικότερα η ύδρευση του Μεσολογγίου πραγματοποιούταν από πηγή εκτός της πόλης (Μάννα) και από δύο δεξαμενές και λίγα πηγάδια εντός των τειχών. Από την αρχή της τελευταίας πολιορκίας, η κύρια πηγή υδροδότησης της πόλης καταλήφθηκε από τους Τούρκους, ενώ και οι δεξαμενές μολύνθηκαν, από την απόθεση άταφων σωμάτων νεκρών πολεμιστών. Με συνέπεια, όλο το καλοκαίρι, να αναγκαστούν να πίνουν το γλυφό νερό των πηγαδιών, το οποίο, όμως, επέφερε τελικά επίταση του αισθήματος της δίψας. Έτσι, αναγκάστηκαν να ανοίξουν και νέα φρεάτια, ώστε να προμηθευτούν επιπλέον ποσότητες πόσιμου ύδατος. Επισημαίνεται, ότι τα φρεάτια κατασκευάστηκαν κατά την πορεία των φλεβών νερού και συχνότατα βρίσκονταν σε τοποθεσίες εκτιθέμενες στα συνεχή πυρά του εχθρικού πυροβολικού και γι’ αυτό η προσέγγισή τους γινόταν κατά βάση τις νυχτερινές ώρες. Τον Οκτώβριο του 1825, όταν ο εχθρός αποσύρθηκε από την πρώτη σειρά χαρακωμάτων, μπόρεσαν να απελευθερώσουν την κύρια πηγή υδροδότησης και να επισκευάσουν το υδραγωγείο, ώστε να έχουν σταθερή προμήθεια ποσίμου ύδατος μέχρι τον Μάρτιο του 1826, λίγο πριν την Έξοδο.
Υγειονομικά Θέματα
Προχωρώντας τώρα, περαιτέρω στην ανάλυση του θέματός μας, θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας σε υγειονομικά ζητήματα της πόλεως. Συγκεκριμένα, η ένδεια και η έλλειψη υγειονομικών υλικών και μέσων εντός του πολιορκουμένου Μεσολογγίου, είχε και ανάλογο σοβαρό αντίκτυπο στην ιατρική περίθαλψη των τραυματιών και των αρρώστων.
Έλληνες και Ξένοι θεράποντες Ιατροί και Φαρμακοποιοί
(Ξεχωριστή αναφορά θα κάνουμε στον Ιωάννη Ιάκωβο Μάγερ)
Johann Jakob Meyer (1798-1826)
Ο Μάγερ, γνωστός στους Μεσολογγίτες ως Ζβίτσερος, (Ελβετός), υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους φιλέλληνες υγειονομικούς του Αγώνα. Βέβαια δεν ήταν γιατρός, όπως επικράτησε να αναφέρεται στην ιστοριογραφία μας, αλλά φαρμακοποιός. Αν και η δημοσιογραφική του δράση κατά την Επανάσταση τον έκανε τόσο γνωστό, εν τούτοις η ιατρική του προσφορά στον Αγώνα δεν ήταν αμελητέα. Γεννήθηκε στις 30 Δεκεμβρίου 1798 στη Ζυρίχη. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και ο ίδιος ο Μάγερ εργάστηκε από μικρός ως βοηθός φαρμακοποιού. Το 1817 έλαβε άδεια άσκησης του επαγγέλματος του φαρμακοποιού, με περιορισμένη όμως ισχύ για ένα μόνο καντόνι. Η προεπαναστατική του δραστηριότητα στην πατρίδα του, δείχνει να είναι άτομο δραστήριο και ικανό, αλλά δεν κατάφερε να σταθεροποιηθεί μόνιμα σε κάποια θέση. Παντρεύτηκε στην Πατρίδα του σε μικρή ηλικία, για να χωρίσει άτεκνος μετά από δύο χρόνια, εργάστηκε ως βοηθός φαρμακείου, άλλαξε διαμονή αρκετές φορές, βρέθηκε στο Παρίσι, όπου παρακολούθησε νεκροτομές, φοίτησε για λίγο Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ, για να αποβληθεί από εκεί, λόγω ανάρμοστης συμπεριφοράς, δημιούργησε πολλά χρέη και, τέλος, περισσότερο κυνηγημένος από τα χρέη του και λιγότερο από φιλελληνική ιδεολογία, αποφασίζει να βρει την τύχη του στην επαναστατημένη Ελλάδα. Το Δεκέμβριο του 1821 ήρθε στην Ελλάδα και υπηρέτησε για μικρό χρονικό διάστημα στο πολεμικό πλοίο ”Άρης” του Μιαούλη ως γιατρός. Τελικά εγκαταστάθηκε στο Μεσολόγγι, τον Φεβρουάριο του 1822, έγινε πολίτης της πόλεως, βαπτίστηκε ορθόδοξος, παντρεύτηκε την Αλτάνη, κόρη του Μεσολογγίτη προεστού Γεωργίου Ιγγλέση και απέκτησε μαζί της δύο κορίτσια. Στο Μεσολόγγι ο Μάγερ οργάνωσε με χρήματα της οικογένειας Ιγγλέση, ένα φαρμακείο. Επίσης οργάνωσε ένα προσωρινό νοσοκομείο για την νοσηλεία των τραυματιών αγωνιστών και των ασθενών, σε μια εγκαταλελειμμένη οικία στην παραθαλάσσια περιοχή.
Όταν οι ανάγκες για περίθαλψη έγιναν πιο πιεστικές, λόγω του μεγάλου αριθμού τραυματιών, ιδίως μετά την μάχη στο Πέτα (4 Ιουλίου 1822), ο Μάγερ και η σύζυγος του Αλτάνη, δεν δίστασαν και μετέτρεψαν την οικία τους σε νοσοκομείο. Εκεί εργάστηκε και η ίδια η Αλτάνη, προσφέροντας νοσηλευτικές υπηρεσίες σε ασθενείς αγωνιστές και τραυματίες, καθώς και στους κατοίκους του Μεσολογγίου και των γύρω περιοχών. Αυτή, αποκλήθηκε από τους Μεσολογγίτες: «Μάννα του Μεσολογγίου». Το φαρμακείο που οργάνωσε ο Μάγερ στο Μεσολόγγι, φαίνεται ότι ήταν πολύ καλά εφοδιασμένο με φάρμακα και υγειονομικό υλικό.
Ο αρχίατρος της Διλοχίας των φιλελλήνων Ντάνιελ Έλστερ, στο ημερολόγιό του, αναφέρει ότι η Μονάδα του δεν διέθετε φάρμακα και προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες της Διλοχίας σε φαρμακευτικό και υγειονομικό υλικό, όταν βρέθηκε στο Μεσολόγγι, προμηθεύτηκε, όλα όσα χρειαζόταν από το φαρμακείο του Μάγερ. «Στο Μεσολόγγι, θα γράψει, είχα την ευκαιρία να προμηθευτώ όλα τα αναγκαία από έναν κύριο Meyer από την Ζυρίχη, ο οποίος είχε δημιουργήσει ένα ολόκληρο φαρμακείο με λεφτά της συζύγου του και ο οποίος είχε ασπαστεί, χάριν της συζύγου του, την ελληνική θρησκεία». Επίσης και το νοσοκομείο, που οργάνωσε στο Μεσολόγγι ο Ελβετός φιλέλληνας διέθετε στοιχειώδη υποδομή και χώρους, ώστε να παρασχεθούν περιορισμένες νοσηλευτικές υπηρεσίες στους τραυματίες και ασθενείς. Στο νοσοκομείο αυτό, νοσηλεύτηκαν οι τραυματίες της μάχης του Πέτα της 4ης Ιουλίου 1822. Η ενασχόλησή του με το φαρμακείο και το μικρό νοσοκομείο στο Μεσολόγγι, τον έκανε αρκετά γνωστό και αγαπητό στην πόλη, ώστε το 1823 να του αναθέσει η δημογεροντία την ευθύνη για την προστασία της δημόσιας υγείας, ένα είδος δημοτικού γιατρού. Σχετικά, αναφέρει έγγραφο των προεστών του Μεσολογγίου προς την κυβέρνηση τον Μάιο του 1823: «Ο τόπος πάσχει από μίαν επιδημίαν θανατηφόρον. Έφθασεν ημέρα να αποθανώσι 19 άνθρωποι. Ημείς έχομεν διορίσει τον δόκτορα Μέγερ επιστάτην της εσωτερικής του τόπου υγείας… πλην δεν υπακούουν οι άνθρωποι εις τα σωτήρια και αποτελεσματικά μέτρα. Πρέπει και το περί υγείας κεφάλαιον, να επισύρη την προσοχήν της Διοικήσεως».
Το 1824 ο Μάγερ μαζί με τον γιατρό Μπρούνο, μετά από εντολή της διοίκησης, αναλαμβάνουν να πραγματοποιήσουν νεκροτομή και τοξικολογική εξέταση σε πτώμα, το οποίο θεωρήθηκε ύποπτο για πανώλη. Η εξέταση έδειξε ότι δεν υπήρχε η νόσος. Ο Μάγερ υπέγραψε το πιστοποιητικό ως γιατρός.
Ο Μάγερ επίσης, θα βρεθεί κοντά στον Βύρωνα, τον Απρίλιο του 1824 όταν αυτός αρρώστησε στο Μεσολόγγι. Δεν είναι πάντως βέβαιο, αν τελικά ο Μάγερ έλαβε μέρος στις προσπάθειες των γιατρών του Βύρωνα να τον θεραπεύσουν ή στο ιατρικό συμβούλιο που έγινε, αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι έλαβε μέρος στην νεκροψία και την ταρίχευση.
Επίσης από τα τέλη του 1823, ανέλαβε την έκδοση της εφημερίδας ‘’Ελληνικά Χρονικά’’ και συνέδεσε το όνομά του με την εξιστόρηση της επικής πολιορκίας. Από τον Αύγουστο επίσης του 1824 έως αρχές Απριλίου 1825, διορίστηκε μέλος της τριμελούς Διευθυντικής Επιτροπής της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος, ενώ από τον Αύγουστο του 1825, πολέμησε στην πρώτη γραμμή του μετώπου, επικεφαλής τμήματος αγωνιστών. Έπεσε κατά την θρυλική Έξοδο, μαζί με την γυναίκα του και τις δύο του κόρες.
Κρίνεται επίσης, ιδιαιτέρως σημαντικό να υπογραμμίσουμε, ότι το καλοκαίρι του 1822, κατά την άτυχη εκστρατεία του Μαυροκορδάτου στην Ήπειρο, ήρθαν στο Μεσολόγγι ξένοι φιλέλληνες, ιατροί που ανήκαν στη Διλοχία των Φιλελλήνων και στο Τακτικό Σώμα.
Ερρίκος Τράιμπερ
Ο πρώτος εξ’ αυτών ήταν ο Γερμανός Ερρίκος Τράιμπερ, ο οποίος έγραψε τις ‘’αναμνήσεις’’ του από τη διαμονή του στην Ελλάδα (1822-1828). Ειδικότερα, ήταν από τους πρώτους που ξεκίνησαν για το μέτωπο της Ηπείρου, στις 22 Μαΐου του 1822, όπου προσέφερε τις υπηρεσίες του ως ιατροχειρούργος. Μετά την καταστροφή του Πέτα, κατά την οποία ξεκληρίστηκε όλη σχεδόν η Διλοχία των Φιλελλήνων και το Τακτικό Σώμα, ο Τράιμπερ έφτασε στο Μεσολόγγι, στο οποίο έμεινε λίγες ημέρες ως φιλοξενούμενος του Μάγερ. Επίσης, ο Τράιμπερ εγκαταστάθηκε στο Μεσολόγγι από τις 11 Ιανουαρίου 1824, όπου και φιλοξενήθηκε πάλι από τον Μάγερ. Έμεινε στο Μεσολόγγι έως τις 2 Νοεμβρίου του ίδιου έτους και ενδιαμέσως προσέφερε τις υπηρεσίες του ως γιατρός και του Σώματος Πυροβολικού του λόρδου Βύρωνα. Μάλιστα, ήταν ένας από τους γιατρούς, που συμμετείχαν στην ταρίχευση του πτώματος του ποιητή.
Ο δεύτερος γιατρός, που αναφέρεται, ότι πέρασε από το Μεσολόγγι, ήταν ο Johann Knöffel (Κνέφελ), ο οποίος καταγόταν από την Φρανκφούρτη. Αυτός πάντως, φέρεται ως «Πεσών εν Μεσολογγίω, τον Ιούλιον του 1823».
Ακολούθως, ο τρίτος γιατρός ήταν ο Γερμανός ταγματάρχης Johann Daniel Elster (Έλστερ), ο οποίος ξεκίνησε από τη Μασσαλία για την Ελλάδα και έφθασε στο Μεσολόγγι στις 28 Μαΐου 1822. Παρόλο, που από την Γαλλία μετέφερε μαζί του πολλά φάρμακα, όταν έφθασε στο Μεσολόγγι του είχαν απομείνει ελάχιστα. Εν προκειμένω, σε βιβλίο που εξέδωσε ο γιατρός, για την δράση του στην Ελλάδα, έγραψε σχετικά ότι είχε την ευκαιρία να αποκτήσει ό,τι του χρειαζόταν. Κι αυτό διότι στο Μεσολόγγι γνωρίστηκε με τον Μάγερ. Η ιατρική δράση του Έλστερ, γενικώς στο Μεσολόγγι υπήρξε πλούσια και εν συνεχεία έφυγε για την Πάτρα και μετά για τη Σμύρνη.
Ο τέταρτος, ήταν ο γιατρός Johannsen (Γιόχανσεν), που πέρασε από το Μεσολόγγι και ακολούθησε τον Έλστερ σαν βοηθός του. Είχε καταταγεί στη Διλοχία των Φιλελλήνων στην Κόρινθο, αλλά στην συνέχεια έμεινε στο Μεσολόγγι, γιατί αρρώστησε.
Νοσοκομεία και θεραπευτήρια Μεσολογγίου
Για τα προσωρινά νοσοκομεία, καθώς και για τους αρκετούς πτυχιούχους, αλλά και εμπειρικούς γιατρούς που εργάστηκαν κοντά στους μαχητές και αμάχους στην ιερή πόλη του Μεσολογγίου, για λόγους σεβασμού προς την πολύπαθη πόλη, θα πρέπει να αφιερώσω περισσότερες γραμμές.
Το 1823, με εφόδια και χρήματα από το αγγλικό φιλελληνικό κομιτάτο, ήρθε στο Μεσολόγγι ο Ολλανδικής καταγωγής Άγγλος γιατρός Τζούλιους Μίλινγκεν (Julius Millingen). Το 1824 οργάνωσε νοσοκομείο, στο οποίο γινόταν και διανομή φαρμάκων, καθώς και παροχή ιατρικών συμβουλών σε ασθενείς και τραυματίες, ενώ παράλληλα διετέλεσε και γιατρός του Μπάιρον. Το 1824 βρέθηκε επίσης στο Μεσολόγγι και ο Ιταλός γιατρός Μπρούνο, προσωπικός γιατρός του Μπάιρον και σε κάποιο οίκημα δημιούργησε ιατρείο και μικρό νοσοκομείο, για να εξετάζει ασθενείς και να παρέχει στοιχειώδεις χειρουργικές υπηρεσίες.
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας πολιορκίας, οργανώθηκε από το γιατρό Λουκά Βάγια νοσοκομείο για τους τραυματίες, δεν υπήρχαν όμως διαθέσιμα κλινοσκεπάσματα και υγειονομικό υλικό. Η μόνη βοήθεια ήταν η παροχή ιατρικών υπηρεσιών στους τραυματίες. Ιστορεί σχετικά ο αγωνιστής Σπυρομίλιος: «Εκ της αρχής της πολιορκίας η Διοίκησις είχεν πέμψει τον δόκτορα Λουκά Βάγια, διά να συστήση εν νοσοκομείον, αλλ’ η έλλειψις των μέσων κατέστησεν και αυτό το μέτρον μάταιον, καθότι εις το νοσοκομείον δεν εύρισκον άλλον οι άνθρωποι παρά μόνον την επίσκεψιν του ιατρού, υστερούμενοι θροφήν, ιατρικά και στρώματα, ώστε εκοίτοντο χαμαί εις το έδαφος της γης». Ο Λουκάς Βάγιας κατά τα μέσα του 1825 έφυγε από το Μεσολόγγι. Στο Ναύπλιο, όπου πήγε, φαίνεται ότι θα ζήτησε μηνιαίο μισθό, προκειμένου να επανέλθει στο Μεσολόγγι. Έγγραφο προς το εκτελεστικό αναφέρει τον Ιούλιο του 1825 για τον Λουκά Βάγια: «παρακαλείται το Σ.Εκτελεστικόν να του δώση εν, μηνιαίον και να τον διατάξη να απέλθη εις τα εκείσε το ογληγορώτερον διά να επισκέπτεται τους πληγωμένους». O Βάγιας δεν επέστρεψε στο Μεσολόγγι και από τα τέλη Ιουλίου 1825 ανέλαβε υπηρεσία στο νοσοκομείο Ναυπλίου.
Κατά την τρίτη πολιορκία της Ιερής Πόλης (15 Απριλίου 1825-10 Απριλίου 1826) έως την ηρωική Έξοδο, λειτούργησε νοσοκομείο για τους τραυματίες και τους ασθενείς. Ιατρικές υπηρεσίες παρείχαν στο νοσοκομείο οι διπλωματούχοι και εμπειρικοί γιατροί της φρουράς. Μεταξύ των υπερασπιστών της πόλης, κατά την πολιορκία από τα στρατεύματα του Κιουταχή και του Ιμπραήμ, βρέθηκαν κοντά στους μαχητές της φρουράς και είκοσι γιατροί. Οι Κερκυραίοι πτυχιούχοι γιατροί Αυγουστής Θερειανός και Μαυρίκιος Βικέντιος Ρωμανός, λίγο πριν από την Έξοδο, έλαβαν εντολή να βγουν από την πόλη με ειδικές αποστολές, ο πρώτος, προκειμένου να μεταβεί στα Επτάνησα για προμήθεια τροφίμων και ο δεύτερος, προκειμένου να συνοδεύσει, τον Ιανουάριο του 1826, τραυματίες του στόλου και της φρουράς στην Ύδρα. Ο γιατρός Κωνσταντίνος Ραζής, συγγενής του ηρωικού αρχηγού των Μεσολογγιτών Θανάση Ραζηκότσικα, σπούδασε στην Ιταλία και από την αρχή του αγώνα παρείχε ιατρικές υπηρεσίες φιλάνθρωπα στους μαχητές και τους κατοίκους του Μεσολογγίου και κυρίως του Αιτωλικού, όπου ήταν εγκατεστημένος. Όταν έγινε η συνθηκολόγηση του Αιτωλικού, την 1η Μαρτίου του 1826, ο γιατρός αιχμαλωτίστηκε μαζί με όλη την οικογένειά του και μεταφέρθηκε στην Ήπειρο. Απελευθερώθηκε μετά από καταβολή λύτρων και έκτοτε εγκαταστάθηκε στα Επτάνησα. Ο γιατρός Νικόλαος Νίκας, από τα Νεζερά, έμεινε στο Μεσολόγγι, πολεμώντας και γιατρεύοντας μέχρι την Έξοδο. Το ίδιο και ο γιατρός Σταμούλης Μαυρομμάτης, από το Μεσολόγγι, ο οποίος είχε διοριστεί φαρμακοποιός της φρουράς. Ο εμπειρικός γιατρός Ματθαίος Αντωνίου, από τους Δελφούς, καθώς και οι καταγόμενοι από την περιοχή Απόκουρου Αιτωλοακαρνανίας, Χρήστος και Φώτης Αντωνίου πατέρας και γιος, ο Γεώργιος Γένειας από την Άρτα, ο Αθανάσιος Γκέκας από τη Δωρίδα, ο Νικόλαος Κωνσταντίνου από την Κέρκυρα και ο Συνέσιος Χαντζόπουλος από το Μεσολόγγι, έμειναν μέχρι το τέλος της πολιορκίας και διασώθηκαν στην Έξοδο. Επίσης, κατά την πολιορκία ή κατά την ηρωική Έξοδο, έδωσαν τη ζωή τους ο σπουδαγμένος στην Πίζα Μεσολογγίτης γιατρός Παύλος Σιδέρης και ο αδελφός του, φοιτητής της ιατρικής Γεώργιος Σιδέρης, αδέλφια του αρχιπυροβολητή Δημητρίου Σιδέρη, ο οποίος σκοτώθηκε τον Μάιο του 1825. Ακόμη, έδωσαν τη ζωή τους και εμπειρικοί γιατροί, όπως ο Βασίλειος Βονιτζάνος, Γρηγόριος Δούκας, Ιωάννης Ιωνάς, Νικόλαος Κονοφάος και Γεώργιος Κονταξής.
Κυρίαρχη ιατρική μορφή στο Μεσολόγγι, υπήρξε αναμφίβολα ο γιατρός από τη Λευκάδα Πέτρος Στεφανίτσης, που σπούδασε στην Ιταλία και εξελέγη γερουσιαστής στα Επτάνησα. Προεπαναστατικά, το 1825, εναντιώθηκε μαζί με άλλους Επτανήσιους πατριώτες γερουσιαστές στα καταχθόνια σχέδια του Άγγλου αρμοστή της Επτανήσου Θωμά Μαίτλαντ, όταν αυτός προσπάθησε να συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες στα χέρια του, για να περιορίσει τις ελευθερίες των Επτανήσιων. Στο Μεσολόγγι βρέθηκε από το 1821 έως την Έξοδο, προσφέροντας ιατρικές υπηρεσίες και συμμετέχοντας στην άμυνα της πόλης. Τον Δεκέμβριο του 1825 οι Μεσολογγίτες τον ανακήρυξαν «πολίτη της πόλεως», σε αναγνώριση των υπηρεσιών του. Ο γιατρός σώθηκε κατά την Έξοδο, αλλά έμεινε σχεδόν γυμνός.
Πέτρος Στεφανίτσης 1791-1863
Για τον γιατρό Στεφανίτση είπε ο Νότης Μπότσαρης: «Ιδού ο αξιότερος όλων. Αυτός έκαμεν όσα δεν εκάμαμεν ημείς όλοι. Επολέμα και ιάτρευεν». Ο Γιάννης Βλαχογιάννης σημείωσε ότι ο Στεφανίτσης κρατούσε ημερολόγιο της πολιορκίας, το οποίο τύπωσε, αλλά δεν έχει βρεθεί. «Τέταρτον ημερολόγιον το του ιατρού Στεφανίτση άγνωστον πότε τυπωθέν, ουδαμού ευρέθη μέχρι σήμερον». Ασφαλώς με τα παραπάνω ο Βλαχογιάννης θα γράψει για το βιβλίο του Στεφανίτση, Απομνημονεύματα, που εκδόθηκε το 1839 και επανεκδόθηκε το 2019, με επιμέλεια Τριαντάφυλλου Σκλαβενίτη, από την Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών.
Φαρμακεία
Σχετικά για τα φαρμακεία και τους φαρμακοποιούς, οι πληροφορίες που υπάρχουν είναι ότι το πρώτο φαρμακείο που άνοιξε ο Ι. Ι. Μάγερ το 1822, ήταν καθαρά ιδιωτική επιχείρηση.
Όταν ήρθε ο Άγγλος Συνταγματάρχης Στάνχοπ στο Μεσολόγγι, τον Δεκέμβριο του 1823, αφού δεν μπόρεσε να οργανώσει νοσοκομείο, ίδρυσε ένα φαρμακείο. Το αναφέρει ο ίδιος σε γράμμα του της 4ης Φεβρουαρίου του 1824 και ότι το φαρμακείο έγινε και είχε επιτυχία. Οι πλούσιοι πλήρωναν μια μικρή τιμή για τα φάρμακά τους, ενώ οι φτωχοί όχι. Σε άλλο του γράμμα αναφέρει πως τα χρήματα για να ανοίξει το φαρμακείο τα έδωσε ο ίδιος, δεν είναι όμως γνωστό, ποιος εργαζόταν σε αυτό.
Όταν ο Μάγερ, τον Δεκέμβριο του 1823 ανέλαβε την σύνταξη της εφημερίδας, το φαρμακείο του έκλεισε.
Φάρμακα είχε φέρει και ο Βύρων όταν ήρθε στην Ελλάδα. Τα είχε αγοράσει στην Ιταλία και του είχαν στοιχίσει 70-80 λίρες, και τα προόριζε για το στρατό, που θα οργάνωνε.
Στο βιβλίο του ο Ιταλός Κόμης Π. Γκάμπα, Υπασπιστής του Βύρωνα, γράφει πως ο λόρδος έφερε πολλά κιβώτια με φάρμακα αρκετά για 1.000 άτομα, και για ένα χρόνο. Ο Απ. Βακαλόπουλος γράφει ότι ο Βύρων, το 1823, έστειλε από την Κεφαλονιά φάρμακα στο Μεσολόγγι για τους πληγωμένους.
Στις αρχές Φεβρουαρίου του 1824 ήρθε στο Μεσολόγγι το μπρίκι ΑΝΝΑ, που έφερνε εφόδια πυροβολικού που έστελνε το Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου. Μαζί με αυτά υπήρχε και μία ποσότητα φαρμάκων και ακόμα 1.000 λίρες, δώρο της Δημαρχίας του Λονδίνου.
Στις αρχές του 1825 και πριν από την τελευταία πολιορκία, ο Ιταλός φαρμακοποιός Πιέτρο Κάρολο είχε ανοίξει στο Μεσολόγγι μια «Σπετσαρία» (φαρμακείο), όπως αναφέρει ο Βλαχογιάννης.
Από τη Ζάκυνθο, ακόμα, έστειλαν «πλήθος ιατρικών» που προσέφερε ο Ζακυνθινός φαρμακοποιός Διονύσιος Δαμουλιάνος και τα έστειλε στο Μεσολόγγι ο Λαδόπουλος με τη μπομπάρδα του Λεονταρίτη.
Τους τελευταίους μήνες της τρίτης πολιορκίας, όπως φαίνεται, υπήρξε κάποια βελτίωση στην περίθαλψη των ασθενών και μια πιο ανθρώπινη μεταχείριση των τραυματιών.
Νοσολογική Κατάσταση
Τώρα, στον τομέα της νοσολογικής κατάστασης, το υγρό και νοσηρό κλίμα της πόλης, λόγω της λιμνοθάλασσας, σε συνδυασμό με την κακή έως ακατάλληλη ποιότητα τροφής, αναγκαστικά προκάλεσαν νόσους του γαστρεντερικού συστήματος. Αναφέρονται συχνότατα επεισόδια διάρροιας και δυσεντερίας και η έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης δεν βοηθούσε στην σύντομη και πλήρη αποκατάσταση της υγείας. Η κακή ποιότητα της διατροφής (π.χ. έτρωγαν βραστά αρμυρίκια) οδήγησε αναπόφευκτα και σε σημεία και συμπτώματα αβιταμίνωσης. Είναι χαρακτηριστικός ο απλός τρόπος καταγραφής τους από τον αυτόπτη μάρτυρα Νικόλαο Κασομούλη:
«…η ασθένεια των περισσοτέρων ήτον ο πονόστομος, και μεταχειρίζοντο ξείδι διά την θεραπείαν, έπειτα, πόνος εις ταις κλειδώσες, γόνατα, στραγάλια και αγκώνες». Ακόμη, στις δύσκολες συνθήκες πολιορκίας, τα άταφα πτώματα δημιουργούσαν εστίες μόλυνσης και δυσωδίας και οι «ελεύθεροι-πολιορκημένοι» ταλαιπωρούνταν και από ψείρες, ιδίως οι ασθενείς και οι τραυματίες. Από τους αρρώστους, περισσότεροι ήταν βέβαια, οι πληγωμένοι του πολέμου, αγωνιστές και απλοί πολίτες που είχαν τραυματιστεί από τις βόμβες. Και οι παθολογικές περιπτώσεις δεν ήταν λίγες. Το καλοκαίρι ήταν οι θέρμες ( ελονοσία), το χειμώνα κρυολογήματα και πνευμονίες.
Σχετικά με τον Μπάιρον
Θ. Βρυζάκη η άφιξη του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι
Όταν ο Λόρδος Βύρων αρρώστησε στο Μεσολόγγι, στις αρχές Απριλίου 1824, έσπευσε κοντά του μια ομάδα από επιστήμονες γιατρούς, που είχαν σπουδάσει σε διάφορα πανεπιστήμια της Ευρώπης, όπως ο Ολλανδικής καταγωγής Άγγλος Τζούλιους Μίλινγκεν, που πιθανότατα είχε σπουδάσει σε αγγλικό πανεπιστήμιο, ο νεαρός Ιταλός γιατρός Αλμπέρτο Μπρούνο, προσωπικός γιατρός του Μπάιρον, που είχε σπουδάσει στο Τορίνο, ο Γερμανός Ερρίκος Τράιμπερ, που είχε σπουδάσει στη Γερμανία και είχε μετεκπαιδευτεί στη χειρουργική στο Παρίσι, και, τέλος, ο Έλληνας Λουκάς Βάγιας, που είχε σπουδάσει για αρκετά χρόνια, με έξοδα του Αλή πασά, σε πανεπιστήμια της Βιέννης, του Παρισιού και της Λειψίας. Είναι βέβαιο, ότι αυτοί θα του συνιστούσαν ό,τι διέθετε τότε το καλύτερο θεραπευτικό οπλοστάσιο της επιστήμης.
Ποιά ήταν η θεραπευτική αγωγή που εφάρμοσε το συμβούλιο των γιατρών του Μπάιρον, ο οποίος, σύμφωνα με τη διάγνωση, έπασχε από φλογιστικό ρευματικό πυρετό; Αφαιμάξεις, βδέλλες, καταπλάσματα, εκδόριο, καθώς και χορήγηση οπίου, φλοιού κίνας και νάρδου, η σχεδόν πάγια αντιμετώπιση όλων περίπου των νοσημάτων από τους γιατρούς τότε. Από όλα αυτά, αντικειμενικά, μόνον ο φλοιός κίνας θα ανακούφιζε τον ασθενή από τον πυρετό. Τα άλλα θεραπευτικά μέσα που προτάθηκαν, ουσιαστικά, ουδεμία θεραπευτική δύναμη είχαν σε ασθενή, που έπασχε μάλλον από πνευμονία και πιθανότατα θα είχε προσβληθεί και από ελονοσία. Οι γιατροί Μπρούνο και Βάγιας, ακολουθώντας την ιατρική της εποχής, τάχθηκαν υπέρ της χορήγησης «αντισπασμωδικής αγωγής», ενώ οι γιατροί Μίλινγκεν και Τράιμπερ, τάχθηκαν υπέρ της «αντιφλογιστικής αγωγής». Τελικά, στον Μπάιρον δόθηκαν φάρμακα που κάλυπταν και τις δύο διαγνωστικές προσεγγίσεις, ενώ όλοι οι γιατροί ήταν σύμφωνοι να αυξηθούν οι βδέλλες πίσω από τα αυτιά και στο λαιμό. Οι γιατροί του Μπάιρον εφάρμοσαν την ιατρική που γνώριζαν, την ιατρική που είχαν διδαχθεί στα Πανεπιστήμια που σπούδασαν. Όταν, ο προσωπικός του γιατρός Μπρούνο θερμοπαρακαλούσε, με δάκρυα, στα μάτια τον Μπάιρον να δεχθεί να υποβληθεί σε νέα αφαίμαξη, που είχε αποφασίσει το συμβούλιο των γιατρών, πίστευε ακράδαντα στη θεραπευτική αποτελεσματικότητα της αφαίμαξης, πλην όμως ο Μπάιρον αρνήθηκε να υποβληθεί στην αγωγή αυτή, με αποτέλεσμα να καταλήξει!
Τέλος
Η θυσία του Μεσολογγίου, που επί 12 ολόκληρους μήνες αντιστάθηκε ηρωικά, προώθησε το ελληνικό ζήτημα, όσο καμία άλλη ελληνική νίκη. Οι φλόγες του Μεσολογγίου θέρμαναν τις καρδιές των πολιτισμένων λαών και τους ξεσήκωσαν σε μια αληθινή σταυροφορία για την απελευθέρωση του Ελληνικού Έθνους. Οι ξένες δυνάμεις άρχισαν να κοιτούν σοβαρά την υπόθεση της ελληνικής επανάστασης, ενώ, τόσο η καθυστέρηση όσο και η φθορά των Τουρκοαιγυπτίων στο Μεσολόγγι, έδωσε τη δυνατότητα στις Ελληνικές Δυνάμεις, στην υπόλοιπη Ελλάδα, ν’ ανασυνταχθούν. Δεν είναι υπερβολή να πούμε, ότι η θυσία των υπερασπιστών, αλλά και των αμάχων του Μεσολογγίου, εξασφάλισε την ελευθερία της Ελλάδος.
Η Αυτοθυσία François-Émile de Lansac (1827)
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :
Γενικά Αρχεία του κράτους (ΓΑΚ).
Χρ. Ευαγγελάτου : «Ιστορία του Μεσολογγίου». Αθήναι, 1959.
Νικ. Κασομούλη: «Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων». Αθήνα, 1939.
Νικ. Κολόμβα : «Η Εποποιΐα της Κλείσοβας». Αθήνα, 1997.
Άρθρο του Αξκου ΠΝ Ιωάννη Κατσαβού, που αναρτήθηκε την 23 Απριλίου 2024 στην Ιστοσελίδα “News AIXMH“
Από την ανάρτηση “News AIXNH”
Στις 6 Οκτωβρίου 1825, μετά από μία καταρρακτώδη νεροποντή που έπεσε στο στρατόπεδο των Οθωμανών και σε συνδυασμό με τα αλλεπάλληλα σοβαρά πλήγματα που είχαν υποστεί οι δυνάμεις του Κιουταχή το τελευταίο δίμηνο, αυτός αναγκάσθηκε να αποσυρθεί από τις προωθημένες θέσεις του, μέχρι το ύψος της εκκλησίας του Αγίου Αθανασίου.
Το γεγονός αυτό χαροποίησε ιδιαίτερα τη φρουρά, με αποτέλεσμα πολλοί να το εκλάβουν ως αρχή λήξης της πολιορκίας και να επαναφέρουν τις οικογένειές τους από τα Ιόνια νησιά. Παράλληλα ο αποκλεισμός έγινε πιο χαλαρός, παρότι ο κανονιοβολισμός δεν σταμάτησε.
Έτσι στις 26 του Οκτωβρίου 1825, ο Γ. Καραϊσκάκης επωφελήθηκε από τις συνθήκες αυτές και μπήκε στο Μεσολόγγι. Τρέξανε όλοι να τον δουν και να τον ευχαριστήσουν για όσα πάσχιζε και κατόρθωσε.
Το πρώτο που ζήτησε ήταν να περιέλθει τις ντάπιες και να παρατηρήσει τις θέσεις του εχθρού. Βλέποντας από πόσο κοντά πολέμαγε η φρουρά τους Τούρκους, θαύμαζε και δεν έβρισκε λόγια να την επαινέσει.
«Τέτοιο ασκέρι σαν το δικό σας, έλεγε και ξανάλεγε, δεν έχω ξαναδεί. Να μου ζήσετε, ωρέ λεβέντες».
Την άλλη μέρα, στη γενική σύναξη που έγινε, πρόβαλε το σχέδιό του:
«Αδέρφια μου καπεταναίοι, όσοι αγωνίζονται απόξω, αν κι Έλληνες κι αντρείοι κι αυτοί, όμως δε συνήθισαν να έχουν τόσο κοντά τον εχθρό, όπως εσείς, και να τον πολεμάνε, νύχτα και μέρα, τόσους μήνες τώρα. Θροφή, καθώς βλέπω, ούτε κι εσάς προμηθεύουν ταχτικά ούτε και σε εμένα κι ας έριξα, ξεπίτηδες για τούτο, το ορδί μου κοντά στην ακροθαλασσιά, στο Δραγαμέστο. Σε καλό το λοιπόν θα μας βγει να σμίξουμε τα ασκέρια μας, για να αναθαρρέψουν κι οι δικοί μου άνθρωποι και να κοντοζυγώσουν τον οχτρό, όσο τον έχετε κι εσείς εδώ. Αλλιώς δε θα μπορέσω να τους πειθαναγκάσω, αφού με αυτούς είναι κι ο Τσόγκας κι ο Ράγκος, και να τους κινήσω να ’ρθουν όξω από το Μεσολόγγι. Να τι λέω; Να μου δώσετε πεντακόσιους νοματαίους, να πηγαίνω κι εγώ να τραβήξω όσους μπορέσω, χίλιους – δυο χιλιάδες, και να φτάσω, είτε από θάλασσα είτε από στεριά, και να πιάσω τη Σκάλα ανάμεσα στ’ Αντελικό και στ’ ορδί του Κιουτάγια: Του κόβουνται τόσες οι ζαϊρέδες και θα βιαστεί να φύγει, είτε στην Πάτρα είτε στη Ναύπαχτο κι έτσι παίρνει τέλος το μπλόκο. Μπορώ, βέβαια, να τον στεναχορέσω και πιο απόμακρα από το Μεσολόγγι, μα η δυσκολία είναι πως δε βρίσκουνται κατά κει θροφές και για τούτο δεν έχουμε την ευκολία να βαστάξουμε ορδί. Εδώ όμως είναι η θάλασσα κι απ’ αυτή θα προμηθεύουμε και τα δυό ασκέρια μας».
Το σχέδιό του ήταν περίφημο. Εκείνο που τελικά ζητούσε ο Καραϊσκάκης ήταν να ενισχυθεί με σημαντική δύναμη αγωνιστών της φρουράς, ώστε να ανταποκριθεί αποτελεσματικότερα στην αποστολή του.
Οι αρχηγοί της φρουράς άκουσαν με μεγάλη προσοχή τα όσα τους είπε και βρήκαν καλό το σχέδιό του. Δεν είχαν όμως την πεποίθηση ότι, αφού βγουν οι πεντακόσιοι, έπειτα δεν θα ξανάμπαιναν μέσα.
«Κι αν, ο μη γένοιτο, λάβουν κανένα χαλασμό τότε τι κάνουμε εδώ, όπου περιμένουμε και τον Μπραΐμη; Τον ρωτάνε».
Ο Καραϊσκάκης, κάπως χολιασμένος που τον δυσκόλευαν, λέει:
«Τότες τι κοπιάζουμε όξω;»
«Οι κόποι σας, του αποκρίνεται ο Δημήτριος Μακρής, κανένα διάφορο ακόμα δε μας δώκανε. Είδες ίσαμε που μας έφερε ο οχτρός και τον διώξαμε χωρίς βοήθεια. Αποστάσαμε γράφοντας να σιμώσετε κι εσείς. Άλλος φέρνει τούτη τη δυσκολία κι άλλος την άλλη. Να ‘ρθουν κι αυτοί όλοι εδώ, να ζυγώσουν τον οχτρό, όπως εμείς, να φαγωθούμε μ’ αυτόν μύτη με μύτη και να τον διώξουμε. Αυτό να κάνετε και τίποτις άλλο! Καραϊσκάκη, μονάχα σε σένα χρωστάμε χάρη, γιατί πάσχισες και πασχίζεις – οι άλλοι είναι γεμάτοι προφάσεις».
«Κάνετε, καπεταναίοι, καθώς σας λέω, γιατί θα μετανιώσετε κι ο Θεός ας μας τα βγάλει καλά ως το τέλος».
«Τι θα μετανιώσουμε; Του ξαναποκρίνεται πάλι ο Μακρής. Εμείς εδώ μάθαμε τα νώτα του οχτρού. Πολεμήσαμε και πολεμάμε ώσπου ν’ ανθέξουμε κι αν δεν στέργουν οι όξω να ‘ρθουν βοήθεια, καβαλικεύουμε, για μια φορά ακόμα, τα κανόνια του κερατά και φεύγουμε κι ερχόμαστε και σας σμίγουμε. Και τότες τρέχουμε όλοι μαζί».
Ο Καραϊσκάκης σώπασε. Έμεινε για λίγη ώρα σκεπτικός κι έπειτα είπε:
«Ο Θεός να βοηθήσει κι εσάς κι εμάς!»
Τους παρακάλεσε να του δώσουν φουσέκια και μολύβια, γιατί ούτε πολεμοφόδια του προμήθευε η κυβέρνηση. Του έδωσαν με μεγάλη ευχαρίστηση. Αφού έμεινε τρεις μέρες, επέστρεψε στο Δραγαμέστο.
Το παραπάνω αξιοσημείωτο περιστατικό θα μπορούσε να συνδυασθεί και να αποτελεί συνέχεια των κατωτέρων δύο προηγηθέντων γεγονότων:
Πρώτον: Στις 7 Αυγούστου 1825, ο Γ. Καραϊσκάκης, έχοντας εγκαταστήσει στρατόπεδο στην περιοχή Δερβέκιστας (Ανάληψη), κατόπιν επείγουσας αίτησης των πολιορκούμενων στο Μεσολόγγι, έστειλε από τη θάλασσα σοβαρή ενίσχυση από 500 και κατ’ άλλους 700 αγωνιστές υπό τους ΚίτσοΤζαβέλλα κ.ά. Έτσι, όμως, εξασθένησε σημαντικά τη δύναμή του και συνεπώς τη δυνατότητα σοβαρής παρενόχλησης των εφοδιοπομπών του Κιουταχή. Άλλωστε, αντιμετωπίζοντας και έλλειψη τροφών, αμέσως εν συνεχεία μεταστάθμευσε στην περιοχή του Δραγαμέστου (Αστακός), ώστε να ανεφοδιάζεται από τη θάλασσα.
Δεύτερον: Περί τα μέσα Σεπτεμβρίου, η εδρεύουσα στο Μεσολόγγι Διευθυντική Επιτροπή Δυτικής Χέρσου Ελλάδος, έστειλε στο Δραγαμέστο επιτροπή υπό τον Δ. Θέμελη και με συμμετοχή του αρχηγού των ενόπλων Μεσολογγιτών Αθ. Ραζηκότσικα, προκειμένου να συμβιβάσει τις χρόνιες και σοβαρές διαφορές μεταξύ, αφενός του Καραϊσκάκη και αφετέρου των επιφανών Ακαρνάνων οπλαρχηγών Γ. Τσιόγκα και Ιων. Ράγκου. Και οι παραπάνω διαφορές είχαν οξυνθεί λόγω της πρόσφατης άφιξης του Καραϊσκάκη στην Δυτική Χέρσου Ελλάδα, ορισθέντος επικεφαλής των σωμάτων της υπαίθρου, γεγονός που πιθανότατα τους ώθησε να εγκαταλείψουν το φρούριο του Μεσολογγίου. Ας σημειωθεί, ότι οι παραπάνω οπλαρχηγοί με τα σώματα τους, συνιστούσαν μέρος της φρουράς του Μεσολογγίου και είχαν στις αρχές Ιουλίου 1825, αδικαιολόγητα, χωρίς τους άνδρες τους, εγκαταλείψει το Φρούριο. Δεν είχαν, ωστόσο, μείνει αδρανείς και είχαν συγκροτήσει νέα σώματα, επιδιδόμενοι σε μεμονωμένες και ασυντόνιστες καταδρομικές ενέργειες εναντίον εχθρικών εφοδιοπομπών και εγκαταστάσεων.
Δυστυχώς, οι προσπάθειες συμφιλίωσης δεν στέφθηκαν με επιτυχία και έτσι παρήλθε ανεκμετάλλευτη η μεγάλη ευκαιρία συντονισμένης και ενιαίας δράσης των δυνάμεων της υπαίθρου, που θα μπορούσε ακόμη και να καταλήξει στη λύση της πολιορκίας του Κιουταχή, πριν αφιχθούν οι Αιγύπτιοι του Ιμπραήμ, τον Δεκέμβριο του 1825.
Ως συνήθως, ακόμη μια φορά, τα αγεφύρωτα προσωπικά πάθη και μίση ανάμεσα στους Έλληνες, είχαν παίξει τον διαλυτικό ρόλο τους.
Και το Ελληνικό στράτευμα που βρισκόταν απέξω από το Μεσολόγγι δεν έκανε πια τίποτα το σημαντικό, ως την ώρα που η δοξασμένη φρουρά, αναγκασμένη από την πείνα, άνοιξε στις 10 του Απρίλη 1826 δρόμο με το σπαθί στο χέρι προς την ελευθερία.
