Η διαφθορά, τα σκάνδαλα, όλα όσα πληγώνουν καθημερινά τον πολίτη έχουν δημιουργήσει ασφυκτικό περιβάλλον.
Δεν είναι όμως (δυστυχώς) θέμα που αφορά αποκλειστικά στην σύγχρονη εποχή!
Ο «Ανεξάρτητος» (η Δημοκρατική Εφημερίδα της Επανάστασης του 1821), το 1842 αναλύει, με πίκρα που δεν κρύβεται, τα ίδια προβλήματα στην κοινωνία της εποχής.
Δεν παραβαίνει μόνο τους νόμους η διαφθορά στην Δημόσια ζωή, την Δημοκρατία πληγώνει!
Αυτό μας διδάσκει ο πρόγονος μου Π.Κ.Παντελή – Ανεξάρτητος αγωνιστής του Αγώνα, ο χαλκέντερος δημοσιογράφος που πάλεψε σκληρά στην εποχή του, για την Συνταγματική Τάξη και την δημοκρατία!*
Λ.ΒΑΖΑΙΟΣ (Aν.Γεν.Αρχίατρος ε.α.-Επ.Καθηγητής Ιατρικής) *«Ανεξάρτητος η Δημοκρατική εφημερίδα της Επανάστασης του 1821» Εκδόσεις ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ 2018
Λίγα λόγια από εκείνα που είναι πάντα επίκαιρα Ο Παντελής Ανεξάρτητος μας στέλνει την ευχή του.
Την χρειαζόμαστε όσο τίποτε τις μέρες που ζούμε!
Πολέμησε την «πολυτέλεια» την ιδιωτική, που δεν συμβάδιζε με αντίστοιχη δημόσια και έτσι πληγωνόταν η ουσία της δημοκρατικής νομιμότητας. Αψήφησε τον κίνδυνο να γίνει οπισθοδρομικός στηλιτεύοντας την ατομική πολυτέλεια. Χωρίς να το έχει ιδιαίτερα διδαχθεί τήρησε με απίστευτη συνέπεια τις πιο αυστηρές αρχές της αρχέτυπης Δημοκρατίας. Οι παρεκτροπές στην διαχείριση των κοινών από τους πάσης φύσεως άρχοντες δεν ήταν κοινωνικά ελαττώματα, δεν ήταν αδικήματα κάποιου δικαίου ποινικού η αστικού, ήταν δημοκρατικά ελλείμματα.
Ζήτησε με επιμονή την τήρηση της ισονομίας των πολιτών και την αυστηρή τήρηση των Συνταγματικών επιταγών. Αυτές ήταν το «Ευαγγέλιο» του.
Προχωρώντας περισσότερο ο Παντελής Ανεξάρτητος, ο πιστός χριστιανός, δεν μιλά ποτέγια αμαρτίες των ανθρώπων της εξουσίας, αναγνωρίζει και παλεύει μόνο με δημοκρατικά ελλείμματα, με τα συνειδητά εγκλήματα κατά της Δημοκρατίας και της Πατρίδας. Οι αμαρτίες μπορεί να συγχωρεθούν από τους ανθρώπους της εκκλησίας για τα δημοκρατικά ολισθήματα όμως μόνο η ιστορία έχει λόγο και ο λαός που τα υφίσταται.
Με το ένστικτο του περισσότερο, κατάλαβε πως οι «άλλοι Ευρωπαίοι» είχαν κατασκευάσει ένα μύθο φωτεινό για τις σκοτεινές τους ρίζες. Μιλώντας πάντα για τους «λοιπούς Ευρωπαίους», δεν διανοήθηκε ποτέ καμία αμφισβήτηση της ευρωπαϊκότητας του και μάλιστα πρώτης γραμμής! Ο «μύθος» των λοιπών Ευρωπαίων έλεγε πως η σοφία, η γνώση, και η ομορφιά της αρχαίας παράδοσης και κληρονομιάς, ανήκουν σε όλους λαούς της Ευρώπης, γιατί αυτοί που τα έφτιαξαν δεν υπάρχουν πια, δεν υπάρχει καμία συνέχεια τους και έτσι μπορούσαν να τα κάνουν δικά τους, να τα λατρέψουν, να χτίσουν πάνω τους δικό τους πολιτισμό. Διεκδικούσαν ιδιοκτησία όλων αυτών, με ιταμό τρόπο και αυτό εξαγρίωνε τον Ανεξάρτητο.
Χωρίς «μύθους» καταγωγής δεν ζουν οι άνθρωποι. Οι φιλέλληνες τον δικό τους μύθο αναζητούσαν, όταν και όσοι αγωνίστηκαν για την δική μας Ανεξαρτησία. Η Ελλάδα τους πρόσφερε τον μύθο. Ο Ανεξάρτητος όμως τον διεκδίκησε, διεκδίκησε την ιδιοκτησία της Αρχαίας κληρονομιάς, για τον εαυτό του, τους σύγχρονους του και για εμάς τους επερχόμενους στο πρωτόγονο πιεστήριο της εφημερίδας στην Ύδρα του 1827, αργότερα στην Αθήνα και σε όλη την ταραγμένη ζωή του.
Γι ‘αυτό ήταν θυμωμένος, γι ‘αυτό ταίριασε με τον Καποδίστρια, αυτός ο επώνυμος Υδραίος.
Γι ‘αυτό και για άλλα πολλά μίλησε με τους αναγνώστες και τους φανταστικούς συνομιλητές του για τον «εξ ίσου πατριωτισμό». Γι ‘αυτό δεν μίλησε με τους Βαυαρούς, ούτε με τους οτζαμπάσηδες, ούτε με τους Φαναριώτες. Πίστευε πως είναι υποθήκευση του μέλλοντος η άρνηση του παρελθόντος και της ιστορίας του.
Διεκδίκησε την κληρονομιά και την ιστορική συνέχεια στα κείμενα του Ανεξάρτητου μεταφέροντας χωρία των Αρχαίων συγγραφέων, Ελλήνων, λιγότερο Ρωμαίων και Βυζαντινών. Δεν βρίσκονται τα κείμενα της Αρχαίας Γραμματείας εκεί διακοσμητικά, με το συνηθισμένο «τουριστικό» πνεύμα επίδειξης γνώσεων.
Προσθήκη περισσότερων στοιχείων, για την εφημερίδα και τον εκδότη της, από τον επιμελητή της ανάρτησης.
Ο Παντελής Κ. Παντελή υπήρξε εκδότης της εφημερίδας «Ανεξάρτητος Εφημερίς της Ελλάδος», μίας από τις πρώιμες και πιο σημαντικές εφημερίδες στη νεότερη Ελλάδα μετά το 1821. Παντελής Κ. Παντελή ήταν Υδραίος ναυτικός, δημοσιογράφος και αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης. Υπήρξε εκδότης, τυπογράφος, συντάκτης και σχολιαστής της εφημερίδας Ανεξάρτητος, μιας από τις πρώτες ιδιωτικές εφημερίδες στην Ελλάδα εκείνης της εποχής. Η εφημερίδα εξέφραζε δημοκρατικές και αντιπολιτευτικές απόψεις, με έντονη κριτική κατά των κοτζαμπάσηδων, των Φαναριωτών και της βαυαρικής κυριαρχίας στην Ελλάδα μετά την Επανάσταση. Λόγω της πολιτικής του αρθρογραφίας υπήρξε αντικείμενο διώξεων και λογοκρισίας από τις αρχές της εποχής, γεγονός που τον κατέστησε πρωτοπόρο στην πάλη για την ελευθερία του Τύπου στη χώρα. Σε τέτοιοβαθμό συνέδεσε το όνομά του με την εφημερίδα, ώστε σε κάποια φάση άλλαξε το οικογενειακό επώνυμό από …Παντελή…. σε Ανεξάρτητος.
Η εφημερίδα «Ανεξάρτητος Εφημερίς της Ελλάδος» κυκλοφόρησε αρχικά το 1827–1828 στην Ύδρα, σημειώνοντας συνολικά 40 τεύχη στην πρώτη περίοδο κυκλοφορίας. Αργότερα η έκδοση συνεχίστηκε ως «Ανεξάρτητος», με διαλείμματα, έως το 1858 στην Αθήνα.* Ήταν η μόνη εφημερίδα από ιδιώτη εκδότη σε μια περίοδο όπου οι περισσότερες εκδόσεις ήταν είτε επίσημα όργανα της κυβέρνησης είτε διακόπτονταν λόγω πολεμικών και πολιτικών συγκυριών.
*Η οικογένεια Ανεξαρτήτου συνέχισε την παράδοση εκδίδοντας την Εφημερίδα «ΛΑΟΣ» και μετέχοντας ενεργά στην πολιτική ζωή της χώρας».**
Ο Χαρισματικός Αρχηγός των Μεσολογγιτών κατά την Επανάσταση του 1821 στις τρεις πολιορκίες της πόλεως: 1822, 1823 και 1825-1826.
2025.04.12
Ιωάννης Κατσαβός
Αξιωματικός ΠΝ – Συγγραφέας – Ιστορικός
Ο μεθοδικός ερευνητής των ιστορικών αρχείων και συγγραμμάτων για την περίοδο της εθνικής μας παλιγγενεσίας, σχετικών με τις Πολιορκίες και την Έξοδο της Φρουράς του Μεσολογγίου, διαπιστώνει αναμφίβολα ότι, μεταξύ των πλέον προβεβλημένων προσωπικοτήτων της πόλεως, προεξάρχουσα θέση κατείχε ο χαρισματικός Αρχηγός των Μεσολογγιτών Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας. Αυτός όμως, κυρίως λόγω των διαφορών του στα πρώτα χρόνια του Αγώνα με τον κραταιό Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, πέρασε στα «ψιλά γράμματα» της ιστορίας. Έτσι, δεν κατέστη ευρύτερα γνωστή τόσο η πληθωρική δράση του όσο και η ξεχωριστή συμβολή του στον Αγώνα του ’21.
Ο Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας γεννήθηκε στο Μεσολόγγι το 1798. Καταγόταν από την αρχοντική οικογένεια των Ραζήδων, κεφαλλονίτικης προελεύσεως, που είχε εγκατασταθεί στο Μεσολόγγι στις αρχές του 18ου αιώνα. Επειδή εκ θηλυγονίας ήταν το γένος Κότσικα, συνένωσε τα δύο ονόματα, υπογραφόμενος ως Ραζή-Κότσικας και ενίοτε ως Ραζής, αν και από τους Μεσολογγίτες αποκαλούταν και Κότσικας.
Καίτοι δεν ανήκε στη χορεία των οπλαρχηγών του Αγώνος, εν τούτοις όταν το Μεσολόγγι στις 20 Μαΐου 1821 ύψωσε τη σημαία της Επαναστάσεως, οι συμπολίτες του έσπευσαν να τον ορίσουν Αρχηγό «των Εντοπίων Αρμάτων», τον δε αδελφό του Γιαννάκη, μικρότερο κατά δύο χρόνια, Υπαρχηγό τους. Τα εν συνεχεία γεγονότα κατέδειξαν την ορθότητα της εκλογής του, διότι, εκτός από τα αδιαμφισβήτητα ηγετικά προσόντα του, αποκαλύφθηκε ότι ήταν προικισμένος τόσο με αξιοθαύμαστη στρατιωτική αντίληψη όσο και πολιτική διαίσθηση.
Έτσι, το πρώτο του μέλημα ήταν η εγκατάσταση φρουρών στις κύριες νησίδες της λιμνοθάλασσας καθώς και η ανέγερση πρόχειρης οχυρώσεως του Μεσολογγίου, η οποία συντελέσθηκε από την 1η Ιουνίου έως την 1η Αυγούστου 1821, με προσωπική εργασία των κατοίκων και ερανικές εισφορές.
Η αρχική διάστασή του με τον αποβιβασθέντα στο Μεσολόγγι στις 20 Ιουλίου 1821 Α. Μαυροκορδάτο χρονολογείται από την εποχή εκείνη. Ο τελευταίος, ικανότατος, πανέξυπνος αλλά υπερβολικά φιλόδοξος και πανούργος Φαναριώτης, για να εδραιώσει τη θέση του, προσπάθησε και σε σημαντικό βαθμό, πέτυχε να προσεταιρισθεί ιδίως τους πλέον επιφανείς οπλαρχηγούς της Δυτικής Στερεάς Ελλάδος, όπως έπραξε αργότερα και με τους Σουλιώτες. Συγχρόνως, όμως, δυσαρεστούσε τους κατοίκους της πόλεως, οι οποίοι, έχοντας εθισθεί παραδοσιακά σ’ έναν ανώτερο τρόπο ζωής, δενανέχονταν την υπεροπτική συμπεριφορά του. Ακόμη, οι Μεσολογγίτες δυσανασχετούσαν για τα χρηματικά ποσά τα οποία κατέβαλε η κοινότητά τους, προς κάλυψη των εξόδων της όχι λιτής διαβιώσεως του ιδίου και της ακολουθίας του.
Την ίδια χρονική περίοδο, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της οχυρώσεως της πόλεως είχε ήδη συντελεστεί στις 20 Ιουλίου, ο Μαυροκορδάτος, με την από 27 Οκτωβρίου 1821 επιστολή του προς τον Δημήτριο Υψηλάντη, φέρεται να οικειοποιείται την πατρότητα της ιδέας αλλά και την εκτέλεσητης όλης οχυρώσεως, αποσιωπώντας το όνομα του πρώτου εμπνευστού και αρχικού συντελεστού της, Αθανασίου Ραζή-Κότσικα. Εν συνεχεία, κατά την διεξαχθείσα εκστρατεία που πραγματοποίησε ο Μαυροκορδάτος στην Ήπειρο το θέρος του 1822, οι Μεσολογγίτες, φρονίμως ποιούντες, έλαβαν μέρος με μικρή δύναμη, και τούτο επειδή ο οξυδερκής Αρχηγός τους είχε ορθώς προβλέψει ότι:
Πρώτον: Οι Οθωμανοί ενδεχομένως θα εκμεταλλεύονταν την απουσία ενόπλων τμημάτων και θα επιχειρούσαν την κατάληψη της πόλεως από τη θάλασσα, και
Δεύτερον: Σε περίπτωση δυσμενούς εκβάσεως της εκστρατείας της Ηπείρου θα είχαν φθαρεί οι δυνάμεις των Μεσολογγιτών και η πόλη θα έμενε στην ουσία ανυπεράσπιστη.
Έτσι, όταν ο ενωμένος στόλος των Οθωμανών, με 90 περίπου πλοία, στις 20 Ιουλίου 1822 και επί δύο ημέρες εξαπέλυε αλλεπάλληλες εφόδους για την κατάληψη του Βασιλαδιού, βρισκόταν εκεί ο ίδιος και όντας επικεφαλής δυνάμεως 50 περίπου πυροβολητών και οπλοφόρων Μεσολογγιτών με 3-4 κανόνια, απέκρουσε τις επιθέσεις τους και ματαίωσε τα ολέθρια σχέδιά τους.
Ακόμη, ο Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας, εμμένοντας στερρώς στην άποψη ότι η οχύρωση του Μεσολογγίου προσφερόταν για να αντιταχθεί αποτελεσματική άμυνα έναντι του επερχόμενου εχθρού το φθινόπωρο του 1822, διαφώνησε με τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος θεωρούσε ως καταλληλότερη την, κατά πολύ βορειότερα και εγγύς των βάσεων του εχθρού στην Ήπειρο, θέση της Λαγκάδας. Η διχοστασία αυτή εξόργισε τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος σε επιστολές του από 24 Ιουλίου και 17 Σεπτεμβρίου 1822 προς τον Γεώργιο Νικολού (Βαρνακιώτη) – τον μετέπειτα αδυσώπητο εχθρό του – απεκάλεσε τους μεν Μεσολογγίτες «ξευτελισμένον κόσμον», το δε σχέδιο της οχυρώσεως «μωρόν και ανόητον». Και στην περίπτωση όμως αυτή, ο Ραζή-Κότσικας δικαιώθηκε πλήρως, όταν, μετά από λίγο, με την έναρξη της Α’ Πολιορκίας του Μεσολογγίου, στις 20 Οκτωβρίου 1822, βρέθηκαν ανέπαφες και επαρκείς δυνάμεις Μεσολογγιτών αλλά και Ανατολικιωτών, για να αποκρούσουν τις σφοδρές επιθέσεις του εχθρού κατά τις πρώτες κρίσιμες ημέρες, συνεπικουρούμενες μόνο από 60 περίπου άνδρες των Μαυροκορδάτου, Μ. Μπότσαρη και Κίτσου, «καταδιωκομένους από τον εχθρόν και κακώς έχοντας», σύμφωνα με τον Σ. Τρικούπη. Και αυτό μέχρις ότου, μετά από 20 ημέρες περίπου, ήρθαν να προστεθούν από τη θάλασσα σημαντικές δυνάμεις Πελοποννησίων, καθώς και από την ξηρά, αμέσως μετά, τα σώματα του Ξερομερίτη Τσόγκα και του Ζυγιώτη Μακρή, οπότε άλλαξε η φορά των πραγμάτων.
Μάλιστα, στο 20ήμερο αυτό που μεσολάβησε, έχει καταγραφεί ότι ο Ραζή-Κότσικας υποπτεύθηκε πως η πόλη επρόκειτο να παραδοθεί με μυστικές συνομιλίες από, μη Μεσολογγίτες, Οπλαρχηγούς. Αμέσως παρενέβη και αφού συγκάλεσε πάνδημη συγκέντρωση των κατοίκων, προκάλεσε βίαιο επεισόδιο και απέτρεψε κάθε τέτοια ενέργεια. Το αυτό συνέβη τουλάχιστον δύο φορές κατά την τελευταία πολιορκία, όπως μαρτυρεί ο Αρτέμιος Μίχος. Τότε και πάλι ο Αθ. Ραζή-Κότσικας κινήθηκε δραστήρια και, με τη συνδρομή του Μήτρου Δεληγιώργη, αποσόβησε αυτόν τον κίνδυνο.
Στη σειρά των περιστατικών για τον μέχρι τότε παραγκωνισμό του Αθ. Ραζή-Κότσικα, σημειώνονται και τα εξής:
Πρώτον: Στα ιστορικά συγγράμματα, σε αντίθεση με έγγραφα των ΓΑΚ, δεν μνημονεύεται το όνομα του επικεφαλής της δυνάμεως που απέκρουσε στις 20 Ιουλίου 1822 την αποβατική ενέργεια του εχθρικού στόλου για την κατάληψη του Βασιλαδιού, ούτε και επισημαίνεται η τεράστια σημασία αυτής της επιτυχίας. Και
Δεύτερον: Η περιφανής νίκη που κατήγαγαν οι Έλληνες στην Α’ Πολιορκία (20 Οκτ. – 31 Δεκ. 1822) θα αποδοθεί στον Μαυροκορδάτο, τόσο από τον Σπ. Τρικούπη όσο και από τον Ν. Σπηλιάδη, ενώ κύριος συντελεστής ήταν ο Αθ. Ραζή-Κότσικας.
Κατά την Β’ Πολιορκία της περιοχής, το β’ εξάμηνο του 1823, ο Έπαρχος στην Δυτική Στερεά Ελλάδα, Κων/νος Μεταξάς, καίτοι αναφέρει την υπέρ τους 1000 άνδρες δύναμη των Ενόπλων Μεσολογγιτών, εν τούτοις παραλείπει και αυτός να ονομάσει τον Αρχηγό τους. Ας σημειωθούν, για την περίοδο αυτή της Β’ Πολιορκίας, και τα εξής:
Πρώτον: Και πάλι κανένας στρατιωτικός βαθμός δεν απονεμήθηκε στο Αθ. Ραζή-Κότσικα, αν και έγιναν από την Κεντρική Διοίκηση αθρόες προαγωγές στο διάστημα από 5 έως 16 Ιουνίου 1823. Και
Δεύτερον: Ο προσφάτως αφιχθείς τότε, τον Φεβρουάριο 1823, οχυροματοποιός Μιχαήλ Π. Κοκκίνης, κατά την ονοματοθεσία των νέων κανονοστασίων, παρέλειψε τον Μεσολογγίτη Αθ. Ραζή-Κότσικα και αντ’ αυτού περιέλαβε τον Ζυγιώτη Δημ. Μακρή.
Υποδοχή στο Μεσολόγγι του Λόρδου Βύρωνα. Ο φουστανελοφόρος δίπλα στον Μαυροκορδάτο εικάζεται ότι είναι ο Α. Ραζής-Κότσικας
Εν συνεχεία, στις 24 Δεκ. 1823, κατά την άφιξη του Λόρδου Βύρωνος στο Μεσολόγγι, θα συμμετάσχει στην υποδοχή του και στις 17 Μαρτίου 1824 θα συνυπογράψει με άλλους προκρίτους της πόλεως την ανακήρυξη του ποιητού, ως «ευεργέτου και πολίτου του Μεσολογγίου». Στην περίοδο αυτή, θα σημειώναμε την επανάληψη στην πόλη των σοβαρών διενέξεων του προηγουμένου (1823) έτους, κυρίως μεταξύ Μεσολογγιτών και Σουλιωτών, λόγω των υπερφίαλων αξιώσεων των τελευταίων, με δυστυχώς ανά ένα νεκρό εκατέρωθεν. Ο Ραζή-Κότσικας δεν παρενέβη για να αποφύγει την κλιμάκωση των ταραχών, δοθέντος άλλωστε, σύμφωνα με τον Κάρπο Παπαδόπουλο, ότι είχε εξυφανθεί σχέδιο δολοφονίας του. Μάλιστα, τότε, Ιαν. 1824, ο Φροντιστής του Πολέμου και Αρχηγός Πυροβολικού Μήτρος Δεληγιώργης, προστατεύοντας τη μνηστή του Αθ. Ραζή-Κότσικα, δέχθηκε πιστολιά στο αριστερό χέρι, το οποίο έκτοτε αχρηστεύθηκε. Τότε απεσύρθηκαν οι Σουλιώτες από το Μεσολόγγι και κατέφυγαν στη Γαστούνη Ηλείας, επανελθόντες αρχές του 1825.
Κατά την Γ’ και τελευταία πολιορκία, από 15 Απριλίου 1825 έως 10 Απριλίου 1826, ο Αθ. Ραζή-Κότσικας διεδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο, ως Αρχηγός πάντοτε των Μεσολογγιτών. Από την αρχή της Πολιορκίας, διορίσθηκε ως ένας από τους συμβούλους του πρώτου Αρχηγού της Φρουράς, Στρατηγού Νικολάου Στορνάρη, αν και το όνομά του δεν καταχωρήθηκε, ως έδει, στα «Ελληνικά Χρονικά», που εξέδιδε ο Ελβετός φιλέλληνας Ιωάννης-Ιάκωβος Μάγερ. Παράλληλα, ηγούμενος 400 Μεσολογγιτών έλαβε ενεργό μέρος στις πολύνεκρες μάχες του θέρους 1825, ενώ συμμετείχε και σε επιθέσεις «εκτός τειχών».
Στις 17 Αυγούστου, οι επιφανέστεροι, μη Μεσολογγίτες, Οπλαρχηγοί, πρωτοστατούντος του Κ. Τζαβέλλα, εκτιμώντες τη γενικότερη, από την αρχή του Αγώνος, προσφορά και αξία του, πρότειναν στην Κεντρική Διοίκηση την απονομή του βαθμού του Στρατηγού στον «Κύριον και Ευπατρίδην Αθανάσιον Ραζή-Κότσικαν». Τις επόμενες ημέρες, τελικά, με σημαντική καθυστέρηση, πλέον των τριών ετών, απονεμήθηκε και σε αυτόν ο βαθμός του Στρατηγού.
Επίσης, τον Σεπτέμβριο του 1825 θα συμβούν τα εξής χαρακτηριστικά γεγονότα:
Πρώτον: Θα αποσταλούν επιστολές με εξαιρετικά δελεαστικές υποσχέσεις από τον Μεχμέτ Άλυ της Αιγύπτου, προς τέσσερες κορυφαίους Έλληνες, με αντάλλαγμα την παράδοση της χώρας. Μεταξύ αυτών συγκαταλεγόταν και ο Αθ. Ραζή-Κότσικας, ως απόδειξη του υψηλού κύρους και της μεγάλης φήμης του, ενώ οι άλλοι τρεις άλλοι ήταν οι Θεοδ. Κολοκοτρώνης, Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και Γεωργ. Σισίνης. Και
Δεύτερον: Η ηγεσία της Φρουράς έγινε συλλογική και ως εκπρόσωπος των Μεσολογγιτών, που ανέρχονταν στο 1/3 της δυνάμεως των οπλοφόρων, λάμβανε μέρος και ο Αθ. Ραζή-Κότσικας, ενώ στους δύο τελευταίους μήνες της πολιορκίας είχε την πλέον βαρύνουσα γνώμη στην επίλυση των σοβαρών προβλημάτων που ανέκυπταν.
Η πολιορκία, με την έλευση των δυνάμεων του Αιγύπτιου Ιμπραήμ στις 12 Δεκεμβρίου, κατέστη ασφυκτική και τον Ιανουάριο του 1826, με τον απόπλου μέρους του Ελληνικού Στόλου, εστάλη στο Ανάπλι και επιτροπή έξη Στρατηγών, αντιπροσωπευόντων τα διάφορα σώματα, για να ζητήσει επείγουσα βοήθεια. Αν και είχε υποδειχθεί ως εκπρόσωπος των Μεσολογγιτών και ο Στρατηγός Αθ. Ραζή-Κότσικας, ωστόσο, ο ίδιος προτίμησε να παραμείνει στη μαρτυρική πόλη.
Κατόπιν, όταν οι Τουρκοαιγύπτιοι αποδύθηκαν σε διαδοχικές λυσσώδεις προσπάθειες για την άλωση των κύριων νησίδων της λιμνοθάλασσας, το όνομα του Ραζή-Κότσικα θα συσχετισθεί με την κατάληψη από τους Αιγυπτίους του Βασιλαδιού στις 25 Φεβρουαρίου 1826. Ειδικότερα, σχολιάσθηκε από τους παρόντες κατά την πολιορκία ιστοριογράφους Αρτέμιο Μίχο και Νικόλαο Κασομούλη ότι δεν συμφώνησεστην ενίσχυρη της φρουράς με 50 οπλοφόρους, θεωρώντας επαρκή τηνυπάρχουσα δύναμη.
Θα παρατηρούσαμε σχετικά ότι:
Πρώτον: Το Βασιλάδι, οχυρωμένη νησίδα από το 1805 επί Αλή Πασά, είχε τότε περιφέρεια 150 βημάτων και διέθετε, μάλλον υπερβολική για την έκτασή του, δύναμη περίπου 100 ανδρών με 14 πυροβόλα. Άλλωστε, ο ίδιος ο Ραζή-Κότσικας, εκεί, στις 20 Ιουλίου 1822, με μικρότερη δύναμη και 3-4 πυροβόλα, είχε επιτυχώς αποκρούσει επί 2ήμερο τις σφοδρές αποβατικές προσπάθειες του Οθωμανικού Στόλου. Και
Δεύτερον: Η πτώση του επήλθε από τυχαία ανάφλεξη και ανατίναξη της αποθήκης πυρομαχικών, αφού είχαν ήδη αποκρουσθεί δύο αλλεπάλληλες έφοδοι των Αιγυπτίων.
Ύστερα, αφού προηγήθηκε στις 25 Μαρτίου 1826 η ανεπανάληπτη εποποιΐα της Κλείσοβας και έφθασε η ώρα της Εξόδου, είχε επιβλέψει προσωπικώς για τους τελικούς συντονισμούς και για την κατασκευή των τεσσάρων ξυλίνων γεφυρών, που χρησιμοποιήθηκαν από τους Εξοδίτες. Ο ίδιος, κατά την Έξοδο της Φρουράς, το βράδυ της 10 ης Απριλίου 1826, επικεφαλής 500 περίπου ενόπλων συμπολιτών του, έπεσε ηρωϊκά μαχόμενος με το ήμισυ των ανδρών του, όταν επιχείρησε να καταλάβει το εχθρικό οχύρωμα στην ανατολική πλευρά του τείχους, προκειμένου να διευκολύνει τη διέλευση των γυναικοπαίδων αλλά και των ακολουθούντων επιφανών ανδρών, από τη μεριά της λιμνοθάλασσας. Η λαϊκή μούσα θρήνησε με ιδιαίτερο σπαραγμό τον ένδοξο θάνατό του, στο δε περίφημο «τραγούδι των Μεσολογγιτών της Εξόδου»,κυριαρχεί το όνομά του.
Τέλος, θα πρόσθετα ότι η μονάκριβη κόρη του, Αρσινόη, υπήρξε σύζυγος του μετέπειτα Μεσολογγίτη Πρωθυπουργού Ζαφειρίου-ΖηνοβίουΒάλβη, η δε προτομή του ήρωά μας ανεγέρθηκε στον Κήπο των Ηρώων της Ι.Π. Μεσολογγίου το 1914, με δαπάνη των οικείων του! Και ακόμη ότι το όνομά του έχει δοθεί σε σχετικώς κεντρικό δρόμο στο Μεσολόγγι, αντί, όπως άρμοζε, στην κεντρικότερη πλατεία, επίσης και σε πολύ μικρότερη οδό των Αθηνών. Ευτυχώς, πριν λίγα χρόνια, η διασωθείσα οικία του έχει εκ βάθρων ανακαινισθεί και χρησιμοποιείται ως έδρα του πρωτοποριακού, για την Αιτωλ/νία και όχι μόνον, πολιτιστικού κέντρου λόγου και τέχνης «ΔΙΕΞΟΔΟΣ», χάρις στον ρέκτη και ανιδιοτελή ιδρυτή του, Μεσολογγίτη και έγκριτο δικηγόρο Νίκο Κορδόση.
…την «Ενδοξότερη Επανάσταση» όπως είπε η Μαρία Σέλεϋ*
*και το μετέφερε στον τίτλο του εξαίρετου βιβλίου του ο Αριστείδης Χατζής
*Αντίδωρο της ημέρας η κατάδυση σε όλες αυτές τις παλιές λέξεις και στην σημασία τους. Να μην ξεχνάμε πως είμαστε η μόνη κοινωνία ο μόνος Λαός, που ευχόμαστε «Χρόνια Πολλά» στις Εθνικές Εορτές!
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΛΟΙΠΟΝ … σε όλους μας!
(Έχει γίνει μεγάλη προσπάθεια να ακυρωθούν όσα και όποια σηματοδότησαν ό,τι μέχρι σήμερα υπάρχει και αυτό το λένε πονηρά «ιστορικό ρεαλισμό» η αν θέλετε «ιστορική αλήθεια»! Στηρίζεται και στηρίζει η προσπάθεια αυτή τα κάθε λογής συμφέροντα που υπηρετεί και την ίδια ώρα «ενοχοποιεί» για δικαιολογία τον «ελλείποντα κρίκο» της ιστορίας μας. Δεν λείπει όμως κανένας «κρίκος», δεν έχει μία μοναδική ανάγνωση η Ιστορία και η Αλήθεια της, δεν διαβάζονται όλα τα κεφάλαια με τον ίδιο τρόπο! Δεν πρέπει ούτε να το συζητάμε. Άλλο η ιστορική έρευνα έντιμων επιστημόνων στο Πανεπιστημιακό σπουδαστήριο-αρχείο και άλλο η τίμια «ιστορία της καρδιάς μας»!)
*Έτσι λοιπόν θα πούμε, για να γιορτάσουμε την ημέρα, απλά και τιμημένα….. ότι:
– Στις 25 Μαρτίου επαναστάτησε το Γένος, που στέναζε κάτω από τον πιο βάρβαρο ζυγό. Το Γένος που από το 1204 βρισκόταν μόνιμα σε εξέγερση ενάντια στην Φραγκοκρατία και την Τουρκοκρατία. Η μία εξέγερση πισω από την άλλη, οι θυσίες χωρίς τελειωμό, οι κατακτητές δεν κοιμόντουσαν ήσυχοι, δεν υπήρξε ποτέ η «ειρήνη του ραγιά»!
-Δεν ζούσαν καλά οι Έλληνες στην Τουρκοκρατία , ήταν δυστυχείς , δεν είχαν καλές σχέσεις με τον «απλό τούρκικο λαό». Φτάνει πια αυτός ο μύθος ! Ήταν υπόδουλο το Γένος των Ελλήνων. Η «Εθνική συνείδηση» (που την είπε «εξ ίσου πατριωτισμό» ο «Ανεξάρτητος»), δεν δημιουργήθηκε αυτόματα, δεν υπάρχει ιστορική παρθενογένεση.
-Ο Μάρκος Μπότσαρης είπαν πως γεννήθηκε Αλβανός, έζησε Σουλιώτης και πέθανε Έλληνας! (πριν πεθάνει, με την βοήθεια του γραμματικού του έφτιαξε Ελληνοαλβανικό Λεξικό!). Ήταν Έλληνας το είπε και το απόδειξε. Πέρασε στην Ευρωπαϊκή ιστορική μνήμη ως ο «Botsaris»* τότε που οι δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες διψούσαν για αληθινούς ήρωες!
*Ας θυμηθούμε τον σταθμό του Παρισινού Μετρό …Botsaris!
-Το «Κρυφό Σχολειό» (αμαρτία να το παραγνωρίζουμε) και τα φανερά, τα σπουδαία σχολειά της κοινοτικής ζωής των Ελλήνων, μαζί με την εκκλησία διατήρησαν την γλώσσα και την παράδοση.
-Ο Αγώνας της Παλιγγενεσίας ήταν άνισος και υπονομευμένος από τα ελαττώματα της φυλής, (γιατί είμαστε φυλή και όχι γεωπολιτικός πολτός!) αλλά και τον δόλο των «ξένων». Λατινικό δόλο τον είπε μελαγχολικά ο Μπάϋρον στα «Νησιά της Ελλάδος». Λίγοι, πολλοί λίγοι ήταν οι αληθινοί φιλέλληνες, που οι περισσότεροι θυσιάστηκαν. Οι άλλοι ήταν «άνεργοι» των Ναπολεόντιων πολέμων. Όσο για τα Ευρωπαϊκά Ανακτοβούλια, τους σαράφηδες του Λονδίνου, της Φλάνδρας, της Γερμανίας, αλλά και της Αμερικής, καλλίτερα να μην συζητήσουμε !
ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ ΛΟΙΠΟΝ!
…..και Αγία Λαύρα υπήρχε και Παλαιών Πατρών Γερμανός και όλοι οι άλλοι! Με άλλες ίσως ημερολογιακές καταγραφές….και λοιπόν; Με άλλες άβολες για τον καθημερινό άνθρωπο λεπτομέρειες και αφηγήσεις. Ας μην τον μπερδέψουμε άλλο τον συμπατριώτη μας αυτόν. Αρκετά τραβάει από την εξουσία που όχι μόνο δεν τον υπηρέτησε ποτέ της, αλλά τον καταπίεσε και τον εκμεταλλεύεται άγρια! Με τα ελαττώματα τους οι Αγωνιστές, με τις αδυναμίες τους, με όλα τους! Ακρότητες και προδοσίες κάθε τόσο. Ποιος αγώνας, ποιανού λαού, ποιας εποχής δεν είχε τέτοια;
Ας μείνουμε όμως στην θυσία, στο μεγαλείο, στον Διάκο, στον Καραϊσκάκη, στον Παπαφλέσσα, στον Δημ.Υψηλάντη και όλους τους άλλους. Να κάτσουμε μαζί με τον Ι.Καποδίστρια για να ακούσουμε, μαζί με τον Κολοκοτρώνη και τους οπλαρχηγούς, τον οιωνοσκόπο της αρνίσιας σπάλας, το Πάσχα του 1820 στην Αγία Μαύρα της Λευκάδας !
Ας διαβάσουμε τον ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ, την εφημερίδα του προγόνου μου (του παππού της Γιαγιάς μου!). Από το 1827 στην Ύδρα, μέχρι το 1859, δεν σταμάτησε να τα λέει όλα ! Τι πιο αληθινό από την πρώτη εφημερίδα που εκδόθηκε από ιδιώτη, που πολύ γρήγορα, έγινε ο πρώτος δημοσιογράφος που διώχθηκε από την διεφθαρμένη εξουσία και η εφημερίδα του η πρώτη που διατάχθηκε η παύση της έκδοσης της από το τρίτο φύλλο της! Ήταν η εφημερίδα που πάλεψε σκληρά τον «κοτζαμπασισμό», την Φαναριώτικη ίντριγκα και αμέσως μετά την Ξενοκρατία, με τους Βαυαρούς που έβαλε ο Μέττερνιχ να κυβερνήσουν την Ελλάδα, που μόλις είχε, με τόσες θυσίες, διώξει τους Τούρκους. Ήταν αυτοί και τα ντόπια συμφέροντα που εγκαλέσανε στα δικαστήρια τους, 48 φορές τον «Ανεξάρτητο», φυλάκισαν 28 φορές τον εκδότη του και 18 φορές τον γιό του Κωνσταντίνο! Ήταν τότε που ο περήφανος Αγωνιστής και όλη η οικογένεια, αλλάξανε το οικογενειακό επίθετο από Παντελή σε Ανεξάρτητο, έγιναν οικογένεια Ανεξαρτήτου, έτσι για να πικάρουν τους «Παυαρούς»*, όπως τους ονομάτιζαν κοροϊδευτικά!
*(Μπαβαρία ήτανε,στην πρώτη Ελληνική εκδοχή του, το όνομα της χώρας του Όθωνα. Αργότερα έγινε Βαυαρία ώς πιο εύηχο! Ο Ανεξάρτητος έκανε το Μπ. Π. ακολουθώντας την παιγνιώδη συνήθεια της εποχής.)
Ας θυμηθούμε τον Παντελή Κ. Παντελή τον χαλκέντερο εκδότη, τον ζόρικο Υδραίο, που γενήθηκε το 1802 και 17-18 χρονών μυήθηκε Φιλικός. Με την πρώτη τουφεκιά της Επανάστασης μπαρκάρισε στην «Αθηνά», το οικογενειακό μπρίκι και ξεκίνησε, με τον Ελληνικό πια Στόλο, το κυνηγητό των Τούρκων. Τραυματίστηκε δύο φορές στις ναυμαχίες του Καφηρέα και του Τσεσμέ, ακολουθώντας με όλη την οικογένεια την παράδοση του γενάρχη Χριστιανού Παντελή, «αμιράλιου» του στολίσκου του Λάμπρου Κατσώνη και τις διαταγές του Νικολάκη Παντελή του θείου του, που ήταν Υπουργός Πολέμου στην πρώτη Ελεύθερη Ελληνική Κυβέρνηση!
Έχοντας πάρει ο Παντελής Κ. Παντελή, αξιοπρόσεκτη μόρφωση ρίχτηκε τις δύσκολες ώρες του 1827 στην μάχη του Τύπου. Η «Ανεξάρτητος Εφημερίς της Ελλάδος» από την Ύδρα του 1827 μέχρι την Αθήνα του 1859 (που έπαψε να κυκλοφορεί), δεν σταμάτησε να αγωνίζεται για Αρχές και Αξίες υπερασπίζοντας την Συνταγματική Τάξη και τα Δημοκρατικά Ιδεώδη. Η οικογένεια με τον πρωτότοκο Κωνσταντίνο, τον λαμπρό νομικό (από τους πρώτους διδάκτορες της Νομικής) και εξαίρετο αρθρογράφο, τον υποπρόξενο της Αλεξάνδρειας, μετά την ασθένεια του Παντελή, συνέχισε την πορεία της. Η εφημερίδα «Λαός» με διευθυντή τον Γεώργιο Ανεξάρτητο και αρχισυντάκτη τον Κωνσταντίνο συνέχισε, με την ευχή του γηραιού πλέον Παντελή*τους Δημοκρατικούς Αγώνες.
*Απεβίωσε το 1882 πλήρης ημερών!
Παράλληλα ο Ιωάννης Ανεξάρτητος Αξιωματικός του Βασιλικού Ναυτικού και βουλευτής Θήρας μετέφερε στο κοινοβούλιο, ως επιφανής πολιτικός άνδρας, το Υδραίικο αγωνιστικό πνεύμα και την εντιμότητα των «Ανεξαρτήτων»!
Αυτή είναι η ιστορία και η πορεία της οικογένειας που τιμούμε σήμερα. Ανδρώθηκε στον Ιερό Αγώνα και δικαίωσε τον τίτλο τιμής της Ιστορίας για τον:
«Ανεξάρτητο την Δημοκρατική Εφημερίδα της Επανάστασης του 1821!».
Ας έχουμε την ευχή τους , σε δύσκολα χρόνια ζούμε, μας χρειάζεται !
Λ. Βαζαίος
*Το ιστορικό αφήγημα «Ανεξάρτητος η Δημοκρατική Εφημερίδα της Επανάστασης του 1821» εκδόθηκε από τον «Μένανδρο» (2018).
25η Μαρτίου, μια μεγάλη ημέρα του Ελληνισμού. Χρόνια Πολλά στους Συναδέλφους μας και σε όλους τους Έλληνες, Χρόνια πολλά Ελλάδα για την σημερινή διπλή γιορτή.
Το ΔΣ της ΕΕΥΕΔ , προσκάλεσε τον εκελεκτό Συνάδελφο και Μέλος της κ. Λάμπρο Βαζαίο, Ταξίαρχο ε.α , επίκουρο καθηγητή ουρολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων να εκφωνήσει διαδικτυακά τον πανηγυρικό της ημέρας για την εθνική εορτή της 25ης Μαρτίου.
Ο κ. Βαζαίος ανταποκρίθηκε προθύμως και μας απέστειλε ένα εξαιρετικό κείμενο, όπου με την χαρισματική του γραφή αναδεικνύει τον αγώνα της φυλής μας πέρα και πάνω από τις ύποπτες αμφισβητήσεις και παραχαράξεις νεόκοπων ιστορικών.
Το ΔΣ της ΕΕΥΕΔ ευχαριστεί τον κ. Βαζαίο. Βιογραφικό του εδώ.
202 χρόνια εφέτος μετά…
…την Εθνεγερσία,
…την Εθνική Παλιγγενεσία
…την Επανάσταση,
…τον Ιερό Αγώνα,
…τον «ΑΓΩΝΑ»
…τον «Ενδοξότερο Αγώνα» όπως είπε η Μαίρη Σέλεϋ *
και το μετέφερε στον τίτλο του εξαίρετου βιβλίου του ο Αριστείδης Χατζής
Αντίδωρο της ημέρας η κατάδυση στις παλιές λέξεις και την σημασία τους. Να μην ξεχνάμε πως είμαστε η μόνη κοινωνία ο μόνος Λαός, που ευχόμαστε «Χρόνια Πολλά» στις Εθνικές Εορτές!
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ…….ΛΟΙΠΟΝ!
(Έχει γίνει μεγάλη προσπάθεια να ακυρωθούν όσα και όποια σηματοδότησαν ό,τι μέχρι σήμερα υπάρχει και αυτό το λένε πονηρά «ιστορικό ρεαλισμό» η αν θέλετε «ιστορική αλήθεια»! Στηρίζεται και στηρίζει η προσπάθεια αυτή τα κάθε λογής συμφέροντα που υπηρετεί και την ίδια ώρα «ενοχοποιεί» για δικαιολογία τον «ελλείποντα κρίκο» της ιστορίας μας. Δεν έχει όμως μία μοναδική ανάγνωση η Ιστορία και η Αλήθεια της, δεν διαβάζονται όλα τα κεφάλαια με τον ίδιο τρόπο και δεν πρέπει. Άλλο η ιστορική έρευνα έντιμων επιστημόνων στο Πανεπιστημιακό σπουδαστήριο-αρχείο και άλλο η «ιστορία της καρδιάς μας»!)
*Έτσι λοιπόν θα πούμε, για να γιορτάσουμε την ημέρα, απλά και τιμημένα….. ότι:
-Στις 25 Μαρτίου επαναστάτησε το Γένος, που στέναζε κάτω από τον πιο βάρβαρο ζυγό. Το Γένος που από το 1204 βρισκόταν μόνιμα σε εξέγερση ενάντια στην Φραγκοκρατία και την Τουρκοκρατία.
-Δεν ζούσαν καλά οι Έλληνες στην Τουρκοκρατία , ήταν δυστυχείς , δεν είχαν καλές σχέσεις με τον «απλό τούρκικο λαό». Φτάνει πια αυτός ο μύθος ! Υπήρχε το υπόδουλο Γένος των Ελλήνων και η «Εθνική συνείδηση» (που την είπε «εξ ίσου πατριωτισμό» ο «Ανεξάρτητος»), δεν δημιουργήθηκε αυτόματα, δεν υπάρχει ιστορική παρθενογένεση.
-Ο Μάρκος Μπότσαρης είπαν πως γεννήθηκε Αλβανός, έζησε Σουλιώτης και πέθανε Έλληνας! (πριν πεθάνει, με την βοήθεια του γραμματικού του έφτιαξε Ελληνοαλβανικό Λεξικό!). Ήταν Έλληνας το είπε και το απόδειξε. Πέρασε στην Ευρωπαϊκή ιστορική μνήμη ως ο «Botsaris»* τότε που οι δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες διψούσαν για αληθινούς ήρωες!
*Ας θυμηθούμε τον σταθμό του Παρισινού Μετρό …Botsaris!
-Το «Κρυφό Σχολειό» (αμαρτία να το παραγνωρίζουμε) και τα φανερά, τα σπουδαία σχολειά της κοινοτικής ζωής των Ελλήνων, μαζί με την εκκλησία διατήρησαν την γλώσσα και την παράδοση.
-Ο Αγώνας της Παλιγγενεσίας ήταν άνισος και υπονομευμένος από τα ελαττώματα της φυλής, (γιατί είμαστε φυλή και όχι γεωπολιτικός πολτός!) αλλά και τον δόλο των «ξένων». Λατινικό δόλο τον είπε μελαγχολικά ο Μπάϋρον στα «Νησιά της Ελλάδος». Λίγοι, πολλοί λίγοι ήταν οι αληθινοί φιλέλληνες, (οι περισσότεροι θυσιάστηκαν), οι άλλοι ήταν «άνεργοι» των Ναπολεόντιων πολέμων. Όσο για τα Ευρωπαϊκά Ανακτοβούλια, τους σαράφηδες του Λονδίνου, της Φλάνδρας, της Γερμανίας, αλλά και της Αμερικής, καλλίτερα να μην συζητήσουμε !
ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ ΛΟΙΠΟΝ!
…..και Αγία Λαύρα υπήρχε και Παλαιών Πατρών Γερμανός και όλοι οι άλλοι! Με άλλες ίσως ημερολογιακές καταγραφές….και λοιπόν; Με άλλες άβολες για τον καθημερινό άνθρωπο λεπτομέρειες και αφηγήσεις. Ας μην τον μπερδέψουμε άλλο όμως αυτόν, αρκετά τραβάει από την εξουσία που όχι μόνο δεν τον υπηρέτησε ποτέ της, αλλά τον καταπίεσε και τον εκμεταλλεύτηκε άγρια! Με τα ελαττώματα τους οι Αγωνιστές, με τις αδυναμίες τους, με όλα τους! Ακρότητες και προδοσίες κάθε τόσο. Ποιος αγώνας, ποιανού λαού, ποιας εποχής δεν είχε τέτοια; Ας μείνουμε όμως στην θυσία, στο μεγαλείο , στον Διάκο, στον Καραϊσκάκη, στον Παπαφλέσσα, στον Δημ.Υψηλάντη και όλους τους άλλους. Να κάτσουμε μαζί με τον Ι.Καποδίστρια για να ακούσουμε μαζί με τον Κολοκοτρώνη και τους οπλαρχηγούς, τον οιωνοσκόπο της αρνίσιας σπάλας, το Πάσχα του 1820 στην Αγία Μαύρα της Λευκάδας !
Ας διαβάσουμε τον ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ, την εφημερίδα του παππού της Γιαγιάς μου. Από το 1827 στην Ύδρα, μέχρι το 1859 στην Αθήνα, δεν σταμάτησε να τα λέει όλα ! Τι πιο αληθινό από την πρώτη εφημερίδα που εκδόθηκε από ιδιώτη, που πολύ γρήγορα έγινε ο πρώτος δημοσιογράφος που διώχθηκε από την διεφθαρμένη εξουσία και η εφημερίδα του η πρώτη που διατάχθηκε η παύση της έκδοσης της από το τρίτο φύλλο της! Ήταν η εφημερίδα που πάλεψε σκληρά τον «κοτζαμπασισμό», την Φαναριώτικη ίντριγκα και αμέσως μετά την Ξενοκρατία, τους Βαυαρούς που έβαλε ο Μέττερνιχ να κυβερνήσουν την Ελλάδα, που μόλις είχε, με τόσες θυσίες, διώξει τους Τούρκους. Ήταν αυτοί και τα ντόπια συμφέροντα που εγκαλέσανε στα δικαστήρια τους, 48 φορές τον «Ανεξάρτητο», φυλάκισαν 28 φορές τον εκδότη του και 18 φορές τον γιό του Κωνσταντίνο! Ήταν τότε που ο περήφανος Αγωνιστής και όλη η οικογένεια, αλλάξανε το οικογενειακό επίθετο από Παντελή σε Ανεξάρτητο, έγιναν οικογένεια Ανεξαρτήτου, έτσι για να πικάρουν τους «Παυαρούς», όπως τους ονομάτιζαν κοροϊδευτικά!
Ας θυμηθούμε τον Παντελή Κ. Παντελή τον χαλκέντερο εκδότη, τον ζόρικο Υδραίο που 17-18 χρονών μυήθηκε Φιλικός και με την πρώτη τουφεκιά της Επανάστασης μπαρκάρισε στην «Αθηνά» το οικογενειακό μπρίκι και ξεκίνησε με τον Ελληνικό πια Στόλο το κυνηγητό των Τούρκων. Τραυματίστηκε δύο φορές στις ναυμαχίες του Καφηρέα και του Τσεσμέ, ακολουθώντας με όλη την οικογένεια την παράδοση του γενάρχη Χριστιανού Παντελή του αμιράλιου του στολίσκου του Λάμπρου Κατσώνη και τις διαταγές του Νικολάκη Παντελή του θείου του, που ήταν Υπουργός Πολέμου στην πρώτη Ελεύθερη Ελληνική Κυβέρνηση! Έχοντας πάρει αξιοπρόσεκτη μόρφωση ρίχτηκε τις δύσκολες ώρες του 1827 στην μάχη του Τύπου. Η «Ανεξάρτητος Εφημερίς της Ελλάδος» στη Ύδρα του 1827, δεν σταμάτησε να αγωνίζεται για Αρχές και Αξίες μέχρι την Αθήνα του 1859. Η οικογένεια με τον πρωτότοκο Κωνσταντίνο τον λαμπρό νομικό (από τους πρώτους διδάκτορες της Νομικής) και εξαίρετο αρθρογράφο, τον υποπρόξενο της Αλεξάνδρειας, μετά την ασθένεια του Παντελή, συνέχισε την πορεία της. Η εφημερίδα «Λαός» με διευθυντή τον Γεώργιο Ανεξάρτητο και αρχισυντάκτη τον Κωνσταντίνο συνέχισε, με την ευχή του γηραιού πλέον Παντελή τους Δημοκρατικούς Αγώνες. Παράλληλα ο Ιωάννης Ανεξάρτητος Αξιωματικός του Βασιλικού Ναυτικού και βουλευτής Θήρας μετέφερε στο κοινοβούλιο, ως επιφανής πολιτικός άνδρας, το Υδραίικο αγωνιστικό πνεύμα και την εντιμότητα των «Ανεξαρτήτων»!
Αυτή είναι η ιστορία και η πορεία της οικογένειας που ανδρώθηκε στον Ιερό Αγώνα και δικαίωσε τον τίτλο τιμής του «Ανεξάρτητου» της Δημοκρατικής Εφημερίδας της Επανάστασης του 1821!
Ας έχουμε την ευχή τους , σε δύσκολα χρόνια ζούμε, μας χρειάζεται !
Λ. Βαζαίος
*Το ιστορικό αφήγημα «Ανεξάρτητος η Δημοκρατική Εφημερίδα της Επανάστασης του 1821» εκδόθηκε από τον «Μένανδρο» (2018).
ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΥΣ-ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΥΣ& ΜΕΤΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ
(από τον ξεσηκωμό μέχρι τον Όθωνα Σωνιέρο)
ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΊΑΣ και τους προεπαναστατικούς χρόνους, με την προτροπή των μεγάλων δασκάλων του Γένους, ένας σημαντικός αριθμός ελληνοπαίδων σπούδαζε την ιατρική επιστήμη σε πανεπιστήμια της Ευρώπης. Αυτή η κλίση στις ιατρικές σπουδές πήγαζε από το γεγονός, ότι αφενός μεν υπήρχε ιδιαίτερη εκτίμηση του πληθυσμού προς τους γιατρούς, αφετέρου δε ο τούρκος κατακτητής έτρεφε μεγάλο σεβασμό προς αυτούς, μια και ο ίδιος στερούνταν, σχεδόν τελείως, επιστημόνων ιατρών. Αυτό επέτρεπε στους γιατρούς να εργάζονται ελεύθεροι και να καταλαμβάνουν διακεκριμένες θέσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Παρά την ύπαρξη επιστημόνων ιατρών, αλλά και εμπειρικών, οι οποίοι με τις δικές τους γνώσεις συνέβαλαν στην περίθαλψη των ασθενών και τραυματιών, δεν υπήρχαν, ιδιαίτερα, οργανωμένες υγειονομικές υπηρεσίες, μέχρι την Επανάσταση του 1821, ούτε στην ξηρά ούτε και στη θάλασσα. Η μοναδική, ίσως, υγειονομική υπηρεσία, που ήταν επαρκώς οργανωμένη πολύ πριν τον Αγώνα, ήταν τα λοιμοκαθαρτήρια, γνωστά ως «λαζαρέτα». Αυτά ήταν εγκατεστημένα, κυρίως, σε ερημικές περιοχές και βρίσκονταν υπό την εποπτεία του «καραντίνατζη». Ετσι, κάθε πλοίο, που προήρχετο από μέρη, στα οποία υπήρχε υπόνοια πανώλους ή άλλων επιδημικών νόσων, έμπαινε σε «καραντίνα», δηλαδή σε διαδικασία κάθαρσης. Σε πολλά νησιά, όπως στην Υδρα, στις Σπέτσες, στα Ψαρά, στη Ρόδο, στη Σύρο, στη Χίο, στο Καστελλόριζο και στα Ιόνια λειτουργούσαν οργανωμένα λοιμοκαθαρτήρια.
Η συμβολή των γιατρών στη διαφώτιση του υπόδουλου έθνους και στην προετοιμασία της Εθνικής Παλιγγενεσίας υπήρξε καθοριστική. Με την κήρυξη της Επανάστασης, εκτός των προ αναφερθέντων δεν φαίνεται να υφίσταται οργανωμένη υγειονομική υπηρεσία, παρά μόνον η δημιουργία πρόσκαιρων νοσοκομειακών καταυλισμών και η επάνδρωση των ελληνικών στρατευμάτων, από επιστήμονες και εμπειρικούς ιατρούς για τις ανάγκες του πολέμου. Προϊούσης όμως της Επανάστασης, το μεγάλο φιλελληνικό ρεύμα προσέλκυσε αρκετούς ξένους επιστήμονες ιατρούς, οι οποίοι πρόσφεραν ύψιστες υπηρεσίες κατά τη διάρκεια του αγώνα, αλλά και μετά την απελευθέρωση. Ένα από τα πιο δυνατά παραδείγματα αυτού του κύματος του φιλελληνισμού είναι η κάθοδος και εγκατάσταση του γερμανού γιατρού Εμπλερ στην Ύδρα, ύστερα από πρόσκληση των Υδραίων το 1822
Ο φιλέλληνας γιατρός Ερρίκος Τράϊμπερ που υπηρέτησε και στο Πολεμικό Ναυτικό, αλλά σταδιοδρόμησε στο Στρατό Ξηράς.
Η υγειονομική υπηρεσία στον τρινήσιο στόλο (Ύδρα, Σπέτσες και Ψαρά), κατά την πρώτη, τουλάχιστον, τετραετία από την κήρυξη της Επανάστασης, φαίνεται να είναι ανοργάνωτη. Όπως προκύπτει από μαρτυρίες που διασώθηκαν, δεν είχε ληφθεί πρόνοια να επιβαίνει του Στόλου ένας, τουλάχιστον, «ιατροχειρουργός», με αποτέλεσμα οι τραυματίες και ασθενείς να μεταφέρονται στην ξηρά με ειδικά αποσπώμενα για το σκοπό αυτόν πολεμικά πλοία, όπου τους παρείχαν περίθαλψη και νοσηλεία. Μπορεί κανείς, εύκολα, να αναλογισθεί τι σημαίνει αυτό!
Από το 1826, όμως, τα πράγματα αλλάζουν, κατανοώντας την ανάγκη παρουσίας στον Στόλο επιστημόνων ιατροχειρουργών. Έτσι, στη ναυαρχίδα του Ελληνικού Στόλου, που επιβαίνει ο Ανδρέας Μιαούλης, υπηρετεί ο φιλέλληνας γιατρός Dominique di Feo. Στο πλοίο του Γεωργίου Σαχτούρη «ΑΘΗΝΑ», κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας Κάβο-Παπά το 1826 στο ακρωτήριο του Αράξου, επιβαίνει ιατρός αγνώστων στοιχείων.
Samuel Gridley Howe
Στις αρχές του 1825 ο αμερικανός φιλέλληνας ιατρός Σ. Χάου (Samuel Howe) έρχεται στην Ελλάδα από τη Βοστώνη με σκοπό να προσφέρει τις πολύτιμες υπηρεσίες του στον Αγώνα του ξεσηκωμένου Γένους. Η δράση του είναι συνυφασμένη με την ιατρική αλλά και οικονομική βοήθεια προς τον λιμοκτονούντα ελληνικό λαό. Την ίδια χρονιά διορίζεται Αρχίατρος του Ελληνικού Στόλου και αναλαμβάνει Διευθυντής του νοσοκομείου του Ναυπλίου. Η επιθυμία του, όμως, για ουσιαστική δράση τον κάνει να εγκαταλείψει την ασφαλή θέση του νοσοκομείου και να αναλάβει στα τέλη του 1826 καθήκοντα Υγειονομικού Διευθυντή του Ελληνικού Ναυτικού. Μετά από επιθυμία του Μαυροκορδάτου και του Αστιγγα, ο Χάου διορίζεται Αρχιχειρουργός του Στόλου και αναλαμβάνει την οργάνωση της υγειονομικής υπηρεσίας του Ναυτικού, επιβαίνοντας στο ατμοκίνητο πλοίο «ΚΑΡΤΕΡΙΑ», στο οποίο προηγουμένως είχε υπηρετήσει, ως Αρχίατρος, ο γερμανός φιλέλληνας Ε. Τράϊμπερ.
Καρτερία
Μετά την «ΚΑΡΤΕΡΙΑ» ο Ε. Τράϊμπερ (Treiber) υπηρέτησε στο στρατό ξηράς, όπου ακολούθησε λαμπρή καριέρα, οργανώνοντας την υγειονομική υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού. Στην «ΚΑΡΤΕΡΙΑ» υπηρέτησε και ο Άγγλος γιατρός J. Quail το 1828 μετά τον Χάου. Αλλοι διαπρεπείς φιλέλληνες γιατροί, οι οποίοι προσέφεραν τις υπηρεσίες τους στον Αγώνα, από τις τάξεις του Ναυτικού, ήταν ο Ελβετός γιατρός Α. Γκος (A. Gosse), ο οποίος ερχόμενος το 1827 στην Ελλάδα ίδρυσε φαρμακείο στον Ναύσταθμο του Πόρου και διατέλεσε μέχρι την άνοιξη του 1829 γενικός επιμελητής του Ελληνικού Στόλου, παράλληλα με τα ιατρικά του καθήκοντα, άλλοτε ως χειρουργού και άλλοτε ως παθολόγου ή φαρμακοποιού επικουρούμενος από τον Γάλλο γιατρό Bailly, ο οποίος συμμετείχε και στη Ναυτική Επιτροπή που συστάθηκε στον Πόρο καθώς και ο Αμερικανός γιατρός J. Russ, ο οποίος ίδρυσε και διηύθυνε Ναυτικό Νοσοκομείο στον Πόρο.
Το 1827, ιατρός του Ναυάρχου Κόχραν στο πολεμικό πλοίο «ΕΛΛΑΣ» υπηρετεί ο Άγγλος γιατρός Johnson μαζί με τον συμπατριώτη του Η. Brandfield. Ο τελευταίος το 1828 επιβαίνει ως ιατρός στο πολεμικό πλοίο «ΣΩΤΗΡ». Η εντιμότητά του και το ριψοκίνδυνο του χαρακτήρα του, σε συνδυασμό με τον εκπληκτικό ενθουσιασμό και τη μεγάλη του αφοσίωση στο καθήκον, δικαιολογούν απόλυτα τον χαρακτηρισμό, που του είχαν αποδώσει «Doctor partout», δηλαδή «ιατρός πανταχού παρών». Τέλος ο Σκωτσέζος ιατρός Α. Bronthron φέρεται να υπηρετεί στην κορβέτα «ΥΔΡΑ» από τον Οκτώβριο του 1827 μέχρι το τέλος του Απριλίου του 1828.
Με αφορμή επιδημία τύφου, η οποία είχε ενσκήψει στο Ναύσταθμο του Πόρου και λόγω έλλειψης ιατρικού προσωπικού, δοθέντος ότι ο ιατροχειρουργός Κ. Πάρογλου εκτός των καθηκόντων του στο Ναύσταθμο υπηρετούσε και στη φρεγάτα «ΕΛΛΑΣ» και αποπλέοντος του Στόλου έμενε ο Ναύσταθμος χωρίς γιατρό, δημιουργήθηκε επιτακτική ανάγκη διορισμού στο Ναύσταθμο και άλλου γιατρού, του ιατροχειρουργού Ι. Πρασακάκη. Οι δύο αυτοί γιατροί είναι οι πρώτοι Ελληνες γιατροί του Πολεμικού Ναυτικού στο νεοσύστατο Ελληνικό κράτος.
Το 1831, στο Ναύσταθμο του Πόρου φέρεται να υπηρετούν οι ιατροχειρουργοί Π. Μουσούρης και Α. Λοβέρδος, ενώ στο Στόλο, στην κορβέτα «ΥΔΡΑ» επιβαίνει ο ιατροχειρουργός Κ. Μαρδούκας.
Το 1833, σε κατάσταση των κατά θάλασσα αγωνιστών που συνέταξε επιτροπή υπό την προεδρεία του Ναυάρχου Α. Μιαούλη, περιλαμβάνονται και πέντε ιατροχειρουργοί, οι Χ. Σεραϊτόπουλος, Ν. Μαυρουδής, Χ. Ευσταθίου, Ι. Χρυσοβελώνης (τραυματίστηκε θανάσιμα κατά τη διάρκεια αποβατικής επιχείρησης στα νησιά των Σποράδων) και ο αγνώστου επωνύμου ιατροχειρουργός Αντώνιος.
Το 1834 διορίζεται στο Ναυτικό ο γιατρός Χ. Δροσινός με τον βαθμό του ιατρού α’ κλάσεως (που αντιστοιχεί στον σημερινό βαθμό του υποπλοιάρχου) και στη συνέχεια ο ιατρός β’ κλάσεως (ανθυποπλοίαρχος) Ι. Κόρκος ή Κύρκος στην κορβέτα «ΑΜΑΛΙΑ». Την ίδια χρονιά ο Ελβετός γιατρός Ντυμόν (H. Dumont) διορίζεται Διευθυντής του Ναυτικού Νοσοκομείου του Πόρου και ο Γάλλος γιατρός Πικέλ (Pickel) Διευθυντής του Φαρμακείου στο ίδιο νοσοκομείο.
Το 1836 τη διεύθυνση του νοσοκομείου του Πόρου αναλαμβάνει ο Γάλλος γιατρός Μπεναρντί (S. Berardi) ο οποίος προσέφερε τις υπηρεσίες του από την αρχή του Αγώνα και εμφανίζεται να υπηρετεί στη Ναυτική Υπηρεσία και ο Γάλλος ιατροχειρουργός Πετόν (Peton).
Με τον εκσυγχρονισμό του Ναυτικού με την προσθήκη συγχρόνων πολεμικών μονάδων, λήφθηκε μέριμνα για την καλύτερη οργάνωση της Υγειονομικής Υπηρεσίας. Το 1846 κατατάσσεται απευθείας στο Ναυτικό ο επίατρος Κάρολος Ρεϊγχόλδος, προερχόμενος από το Αννόβερο της Γερμανίας, τοποθετηθείς στο πολεμικό πλοίο «ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ». Αυτός δια κρινόταν για τις διοικητικές του ικανότητες και την ευρεία επιστημονική του μόρφωση και μετά τον θάνατό του, το 1876, δόθηκε προς τιμή του σε ένα θάλαμο του Ναυτικού Νοσοκομείου Σαλαμίνος το όνομά του. Στη συνέχεια, το 1858 και 1862, κατατάσσονται οι γιατροί Σ. Χοϊδάς και Γ. Λαγουδάκης, αντίστοιχα. Ο μεν πρώτος αποστρατεύθηκε νωρίς για να ασχοληθεί με την πολιτική, ενώ ο άλλος διένυσε την ιεραρχία και απεβίωσε το 1898, κατέχοντας το βαθμό του ανωτέρου Αρχιάτρου.
Το 1867 κατατάσσεται ο γιατρός Όθων Σωνιέρος, ο οποίος είναι και ο ουσιαστικός ιδρυτής του Ναυτικού Νοσοκομείου και του Ναυστάθμου της Σαλαμίνας. Αυτός μαζί με τον Κ. Ρεϊγχόλδο είναι οι πλέον επιφανείς και διακεκριμένοι γιατροί του Ναυτικού.
Οθων Σωνιέρος
Ο Όθων Σωνιέρος, με λαμπρές σπουδές στη Γαλλία για με γάλο χρονικό διάστημα, σταδιοδρόμησε μέχρι του βαθμού του Αρχιάτρου και πέθανε το 1891, δωρίζοντας τη βιβλιοθήκη του στο Ναυτικό Νοσοκομείο της Σαλαμίνας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα. Προς τιμή του σε ένα από τους θαλάμους του νοσοκομείου δόθηκε το όνομά του.
Από το Λεύκωμα “3000 χρόνια Ελληνική Ναυτική Ιατρική” Εκδοση Γενικού Επιτελείου Ναυτικού (Αθήνα 2000)
Άρθρο από το βιβλίο “Η Ιατρική στην Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία” της Εταιρίας Μελέτης της Ελληνικής Ιστορίας.
Επιμέλεια ανάρτησης – προσθήκη φωτογραφιών από Τασιόπουλο Αργύρη
Ο Ι.Π. Πύρλας (1817-1901) αποτελεί μια από τις πλέον σημαντικές και ασυνήθεις μορφές της νεοελληνικής ιατρικής του 19ο αιώνα. Πολυγραφότατος, κατέλιπε, μεταξύ των πολλών άλλων έργων του, και τρίτομη «Συvέκδημο Ιατροδικαστική» (Αθήναι, 1870, 1872), στις σελίδες της οποίας αφθονούν οι περιγραφές ιατροδικαστικών περιπτώσεων, που συχνά, εκτός από το σημαντικό επιστημονικό, έχουν και ιστορικό ενδιαφέρον. Μία από αυτές παρατίθεται κατωτέρω.
«ΤΑ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΡΑΝΙΟΥ τοιαύτα (τραύματα) εν γένει εισί θανατηφόρα οσάκις η σφαίρα εισέλθη εις τον εγκέφαλον. Ο θάνατος είχε τόσον ταχύτερος, όσον το τραύμα κείται εγγύτερα τη βάσει του εγκεφάλου. Τοιοῦτον τραύμα τάχιστα θανατηφόρον υπέστη ο Πάνος Θ. Κολοκοτρώνης το 1823. Γνωστόν εστίν ότι ο πρωτότοκος ούτος υιός του Θ. Κολοκοτρώνου, όστις διεκρίνετο τω καιρώ εκείνω επί παιδεία και ικανότητι, εφονεύθη παρά την Τρίπολιν μετά την λήξιν εμφυλίου μάχης, συναφθείσης παρά τω χωρίῳ Θάνα, καθ’ ην ήττηθείς μετέβαινεν εις το χωρίον Σιλίμνα, ένθα ήτο στρατοπεδευμένος ο πατήρ αυτού. Ενω εβάδιζεν έφιππος επί της αγοῦσης εν χωρίου Μπεσρίου εις Σιλίμναν, συνοδευόμενος παρ’ ολίγων σωματοφυλάκων, άνδρες εξ τον αριθμόν, ευρισκόμενοι μετά την μάχην επί της θέσεως Κλεισούρα καλουμένης όπισθεν πετρών, πολύ απέχουσαν αυτού, πυροβολούσι κατά των οπισθίων αυτού μάλλον προς ύβριν παρά πρὸς βλάβην, διότι μόλις η σφαίρα τουφεκίου έφθανεν, ότε μία σφαίρα τουφεκίου επιμήκους κρητικού, αφιχθείσα έτυχεν κακή μοίρα εξαιρετικώς μόνον τον Πάνον, ἥτις προσκρούσασα μετά κρότου επί του κρανίου διήλθεν αυτό εκ των απισθίων προς τα εμπρός και δεξιόθεν προς τ’ αριστερά πλαγίως, και επέφερεν αμέσως τον θάνατον, καταπεσόντος του φονευθέντος εκ του ίππου και εγκαταλειφθέντος εκεί παρά των εριήρων (=αγαπητών) εταίρων του, οίτινες ώχοντο φεύγοντες.
Φωτογραφία από ΕΡΤ-ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΥΝΟΥ
Το κρανίον του ατυχούς τούτου αρχηγού, το οποίον διατηρούμεν παρ’ ημίν, παρέχει λίαν περιέργους τας επ’ αυτού λυγράς (=ολεθρίας) οπάς της διελθούσης σφαίρας. Η μεν της εισόδου κείται επί της οπισθίας χώρας του δεξιού βρεγματικού οστού, 20 χιλιοστόμετρα απέχουσα της κορυφής του ινίου είχε κυκλική, και έχει διάμετρον κατά την εξωτερικήν πλάκα του κρανίου 19 χιλιοστόμετρα, άγει δε ευρυνομένη εκ των εκτός προς την εσωτερικήν πλάκα, εν η η διάμετρος της οπής είνε 24 χιλιοστ. Η δε της εξόδου κείται επί του μετωπικού οστού προς τα όπισθεν και υπέράνω της αριστεράς ζυγωματικής αποφύσεως, (επί του μηνιγκίου), απέχουσα της οφθαλμικής κόγχης 25 χιλιοστομ. Η οπή αύτη έχει σχήμα ωοειδές ως κομβοδόχης πλατείας εκ των άνω προς τα κάτω, ευρυνόμενον δε εκ της εντός προς την εκτός πλάκα του κρανίου και η μεν οπή της εντός πλακός έχει την μικροτέραν διάμετρον 7 χιλιοστ. την δε μείζονα 17 χιλιοστόμ. η δε της έξω πλακός έχει την μικροτέραν διάμετρον 22 χιλιοστόμ. και την μείζονα 30 ώστε η επί της έξω πλακός οπή, διατηρούσα το όμοιον σχήμα της εντός, υπάρχει πολύ ευρύτερα. Εκ της τοιαύτης διαθέσεως των οπών του-των έπεται εκ των προρρηθέντων ότι η σφαίρα προσέκρουσε καθέτως και τα του κρανίου εκ των οπισθίων, διόπερ και κυκλική εγένετο η οπή ότε διατρυπήσασα τας μήνιγκας του εγκεφάλου και αυτόν διαμπερές (sic), καθ’α απώλεσε μέρος της δυνάμεως αυτής, προσέκρουσεν αύθις πλαγίως επί της πλαγίας αριστεράς χώρας του μετωπικού οστού. Τούτων ἕνεκεν παρήχθη το τε επίμηκες ως κομβοδόχης σχήμα, η ευρύτης της όλης οπής, και το ευρύτερον της έξωθι πλακός. Εν συνόλω ειπείν αμφότεραι αι οπαί αύται της τε εισόδου, και της εξόδου διαφέρουσι πολύ προσαλλήλας (sic): η της εισόδου είχε κανονική, και μείζονος διαμέτρου της εξόδου ως προς την μετκροτέραν ταύτης διάμετρον. Ο δε θάνατος επήλθε τάχιστα διότι διῆλθε παρά την βάσιν αυτού».
(Συνέκδημος Ιατροδικαστική, Ι. Π. ΠΥΡΛΑ, εν Αθήναις.
Εκ του τυπογραφείου Ν. Γ. Πασσάρη, Τόμος Α’ 1870, σσ. 101-103).
Δέλτος, περιοδικό του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Ελληνικής Ιατρικής, Περίοδος 1991-2000. Εκδοση της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας» (Ε.Μ.Ε.ΙΣ)“
Εορτάζουμε φέτος την 201η Επέτειο της Εθνεγερσίας της 25ης Μαρτίου 1821 με υψηλό Εθνικό φρόνημα αλλά και μεγάλη περισυλλογή. Καμαρώνουμε για την Πατρίδα μας που είναι ελεύθερη και προκομένη, ανάμεσα στις πιο αναπτυγμένες χώρες του κόσμου. Ο Ελληνικός λαός ζει καλά σε συνθήκες Δημοκρατίας και Ευρωπαϊκού κεκτημένου. Η πρόοδος – αν και έχει πολύ δρόμο ακόμα να διανύσει – είναι σαφέστατη σε σχέση με το παρελθόν. Όμως τα διεθνή προβλήματα δεν επιτρέπουν εφησυχασμούς. Πόλεμος στη γειτονιά μας, απειλές της Εθνικής μας ακεραιότητας δίπλα μας. Μεθοδευμένη ή αντιδραστική , ανεξέλεγκτη μετανάστευση σε συνδυασμό με την αλλαγή των δεδομένων στην Παιδεία, την Εθνική συνείδηση, τον υπερκαταναλωτισμό που προώθησε το διαδίκτυο και η παγκοσμιοποίηση, είναι μεγάλα θέματα που δεν μας αφήνουν αδιάφορους. Η μισή Κύπρος παραμένει σκλαβωμένη, ο Ελληνισμός της Βορείου Ηπείρου δεν τυγχάνει της νόμιμης μεταχείρισης, ενώ ο ξεχασμένος Ελληνισμός της Κριμαίας και της Αζοφικής βιώνει τραγικές στιγμές επιβίωσης. Και η πανδημία του κορωνοιού καλά κρατεί……..
Εύχομαι χρόνια πολλά σε όλους, υγεία χαρές και πρόοδο αλλά και περισυλλογή και ανασύνταξη δυνάμεων.
Εύχομαι στην Πατρίδα μας ειρήνη και πρόοδο με αναβάπτιση στις αιώνιες αξίες του Ελληνισμού, που αποτελούν τη μεγάλη μας παρακαταθήκη.
Και του χρόνου καλύτερα.!
Αγαπητοί Συνάδελφοι, με ιδιαίτερη χαρά και τιμή σας παρουσιάζω τον επίσημο ομιλητή του Πανηγυρικού της Ημέρας για την επέτειο της 25ης Μαρτίου 1821.
Είναι ο Ταξίαρχος (εα) κ Μηνόπουλος Γεώργιος, Ομότιμος Καθηγητής Χειρουργικής Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, τέως Κοσμήτωρ Ιατρικής Σχολής ΔΠΘ, τέως αιρετός Υπερνομάρχης Ροδόπης – Έβρου.
Ο κ Μηνόπουλος είναι Μέλος της ΕΕΥΕΔ και μας τιμά με τη συμμετοχή του, τη φιλία του και την αγάπη του. Θα αναπτύξει το θέμα “Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης – Από το Ελληνικό Εθνος στο Ελληνικό Κράτος”. Τον ευχαριστούμε θερμά.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης – Από το Ελληνικό Έθνος στο Ελληνικό Κράτος
Το Ελληνικό Έθνος έχει ιστορία μερικών χιλιάδων χρόνων με πολλούς και μεγάλους ιστορικούς σταθμούς και μεγάλη προσφορά στην Παγκόσμια ιστορία. Η Ελληνική Επανάσταση όμως, αγώνας των Ελλήνων, επικός και απελευθερωτικός συγχρόνως, είναι το μεγαλύτερο γεγονός της νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, καθώς πέτυχε την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους και συνεπώς την παρουσία της Ελλάδας στον πολιτικό χάρτη του κόσμου, ύστερα από έκλειψη αιώνων. Εξάλλου είναι σπουδαίο πολιτικό γεγονός για τα Βαλκάνια και την Ευρώπη, καθώς η τελική της επικράτηση ήταν περιφανής νίκη της ελευθερίας αλλά και της « αρχής των Εθνοτήτων », ενάντια μάλιστα στη θέληση της Ιεράς Συμμαχίας των πέντε Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής εκείνης.
Η περιφανής αυτή νίκη απ’ όλους αναγνωρίζεται σαν μια συνολική προσπάθεια όλων των Ελλήνων, των ραγιάδων της οθωμανικής αυτοκρατορίας και των Ελλήνων της διασποράς στις πολιτισμένες χώρες της Ευρώπης. Τα κύρια πολεμικά γεγονότα έγιναν στη Νότια Ελλάδα που τελικά απελευθερώθηκε και απετέλεσε τον πυρήνα του Ελληνικού Κράτους, η έναρξη όμως της Επανάστασης έγινε στην άλλη άκρη της βαλκανικής, στη Μολδαβία και τη Βλαχία.
Στον αμύητο που δεν γνωρίζει τις γεωφυσικές και κυρίως τις κοινωνικές, στρατιωτικές και πολιτικές καταστάσεις της εποχής εκείνης γεννώνται πολλά ερωτήματα, όχι μόνον αν ήταν σωστός ο τόπος έναρξης της επανάστασης, αλλά μήπως ήταν απλά ένα ρομαντικό ή και τελείως εξωπραγματικό σχέδιο, καταδικασμένο εξαρχής σε αποτυχία. Και ακόμη, ποιος ήταν ο ρόλος του Αλέξανδρου Υψηλάντη στην εξέγερση του Έθνους; Ήταν αρχηγικός, δηλαδή πολιτικός, στρατιωτικός και εν τέλει επαναστατικός ή απλά ήταν μια ουτοπία;
Τα παραπάνω ερωτήματα δεν είναι καινούρια. Στο παρελθόν απασχόλησαν πολλούς σήμερα όμως, ύστερα από την απόσταση των πολλών χρόνων που μας χωρίζουν από τα γεγονότα εκείνης της εποχής, κυρίως ύστερα από τη νέα κατάσταση πραγμάτων που υπάρχει στη βαλκανική και την εγγύς Ανατολή, ίσως είναι ευκαιρία να προβούμε σε νέα αποτίμησή τους.
Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΥΨΗΛΑΝΤΗΣ
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ήταν γόνος της μεγάλης φαναριώτικης οικογένειας των Υψηλάντηδων της οποίας οι ρίζες χάνονται στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντος. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και ανατράφηκε μέσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον έντονα πατριωτικό και υψηλά καλλιεργημένο, το οποίο πρωταγωνίστησε στα πολιτικά πράγματα της εποχής, αφού τόσο ο πατέρας του Κωνσταντίνος όσο και ο παππούς του Αλέξανδρος διετέλεσαν δραγουμάνοι (διερμηνείς) της Υψηλής Πύλης και ηγεμόνες τόσο της Μολδαβίας όσο και της Βλαχίας, με πολλές και μεγάλες υπηρεσίες στο υπόδουλο ελληνικό γένος. Ο ίδιος, νέος, έγινε δεκτός στο σώμα των Βασιλικών ακολούθων στην Πετρούπολη και διακρίθηκε τόσο στην κοινωνία της πρωτεύουσας της Ρωσίας όσο και στις μάχες εναντίον του Μεγάλου Ναπολέοντα, σε μια από τις οποίες απώλεσε το δεξί του άνω άκρο. Όπως πάλι χαρακτηριστικά γράφει ο ιστορικός Φιλήμων για τον Υψηλάντη “έκτοτε διέκρινον τούτον χαρακτήρ σοβαρός, βλέμμα ηρωικόν και πειστική ευγλωττία”. Τα προσόντα του κέρδισαν την εκτίμηση του Τσάρου Αλεξάνδρου και το 1817, σε ηλικία μόλις 25 ετών, έγινε υποστράτηγος και έλαβε την εμπιστευτική θέση του υπασπιστή του αυτοκράτορα.
Όλοι όμως οι τίτλοι και η εκτίμηση των αρχόντων και του κόσμου προς το πρόσωπό του καθόλου δεν τον απέτρεψαν από την αφοσίωσή του προς την πατρίδα και το υψηλό αίσθημα χρέους που έτρεφε προς αυτήν. Θεωρούσε τον εαυτό του στρατευμένο στην υπηρεσία της υψηλής αποστολής – την απελευθέρωση των Ελλήνων, με την πρώτη κατάλληλη ευκαιρία.
Η ευκαιρία του δόθηκε όταν του προσφέρθηκε η αρχηγία της φιλικής Εταιρείας το Μάρτιο του 1820. Δείχνοντας πολιτική ωριμότητα συμβουλεύθηκε πρώτα τον Καποδίστρια, υπουργό Εξωτερικών του Τσάρου από τον οποίο ενθαρρύνθηκε στην ανάληψη των καθηκόντων του, αφού πρώτα έγιναν δεκτοί οι όροι τους οποίους έθεσε. Ζήτησε ουσιαστικές και πλήρεις αρμοδιότητες ως ανώτατος αρχηγός, δείχνοντας έτσι ηγετικά προσόντα.
Πράγματι ο Αλέξανδρος Υψηλάντης παρουσιάζεται να είναι το πιο κατάλληλο πρόσωπο για την ανάληψη της Αρχηγίας της Επανάστασης. Γόνος μεγάλης ελληνικής οικογένειας, πρίγκιπας, με οικογενειακές ρίζες που χάνονται μέσα στη μακραίωνη ιστορία του ελληνικού έθνους, με ηγετικά προσόντα, πολιτική ευελιξία, στρατιωτική εμπειρία, αίσθημα χρέους και υψηλό φρόνημα ήταν ο πλέον κατάλληλος για Αρχηγός στον αγώνα του Γένους.
Με την ανάληψη της Αρχηγίας ξεπεράστηκε γρήγορα η κρίση εμπιστοσύνης για την άγνωστη “Αρχή” της Φιλικής Εταιρείας. Ξεπεράστηκαν οι αμφιβολίες, σταμάτησαν οι έριδες και οι τάσεις απειθαρχίας, αυξήθηκε το ηθικό και ο ενθουσιασμός των στελεχών και μυήθηκαν μέσα σε ένα χρόνο πολλά και σημαντικά στελέχη που μέχρι τότε τηρούσαν επιφυλακτική στάση.
Η γρήγορη αυτή εξέλιξη της Φιλικής Εταιρείας, η άνδρωση και η γιγάντωσή της, ήταν η πρώτη και πολλή σπουδαία υπηρεσία του Υψηλάντη στην προσπάθεια του έθνους για την απελευθέρωσή του.
Στην συνέχεια ο Υψηλάντης επεξεργάσθηκε εξαρχής και τελικά ενέκρινε το αποκαλούμενο “Σχέδιον Γενικόν” της Επανάστασης που είχαν συντάξει το Μάιο το 1820 στο Βουκουρέστι ο Παπαφλέσσας και ο Λεβέντης. Το σχέδιο αυτό στα κυριότερα σημεία του προέβλεπε:
α) να επιδιωχθεί η ταυτόχρονη εξέγερση των Σέρβων και Μαυροβουνίων, οι οποίοι ήδη από το 1815 είχαν δείξει τις επαναστατικές τους διαθέσεις,
β) να εκδηλωθεί επανάσταση στη Μολδοβλαχία με τον εμπειροπόλεμο Γεωργάκη Ολύμπιο, από τη συμμετοχή του, τα προηγούμενα χρόνια, στην Επανάσταση της Σερβίας. Συγχρόνως αυτός να συνεργασθεί με τον Θεόδωρο Βλαδιμηρέσκου και το Σάββα Φωκιανό,
γ) να γίνει στάση στην Κωνσταντινούπολη και να εμπρησθεί ο τουρκικός στόλος στο Nαύσταθμο και
δ) να αρχίσει η επανάσταση στην Ελλάδα, από την Πελοπόννησο, αφού προηγουμένως φτάσει σ’αυτήν ο ίδιος ο Υψηλάντης.
Επειδή υπήρχαν πληροφορίες ότι είχε προδοθεί η ύπαρξη της Φιλικής Εταιρείας ο Υψηλάντης επέσπευσε την έναρξη της Επανάστασης στη Μολδοβλαχία συμμετέχοντας ο ίδιος προσωπικά, με απώτερο σκοπό την κάθοδο του στη Νότια Ελλάδα.
Η απόφαση για την έναρξη της Επανάστασης και η υλοποίηση της ήταν η δεύτερη και μεγάλη υπηρεσία του Υψηλάντη προς το Έθνος για την απελευθέρωση του.
Ο Υψηλάντης διαθέτοντας πολιτικό αισθητήριο, πολύ έξυπνα, διάλεξε να αρχίσει η Επανάσταση από τη Μολδοβλαχία. Οι δύο χώρες, Μολδαβία και Βλαχία, από πολλά χρόνια ήταν αυτόνομες ηγεμονίες, ανάμεσα στη Ρωσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι ηγεμόνες, που πολλές φορές ήταν Έλληνες Φαναριώτες, είχαν δικαίωμα να διατηρούν μικρές στρατιωτικές φρουρές για προσωπική ασφάλεια. Δεν υπήρχε όμως μεγάλος τακτικός Στρατός και εγγυήτριες Δυνάμεις για την αυτονομία ήταν η Ρωσία και η Οθωμανική αυτοκρατορία.
Ο Υψηλάντης γνώριζε πολύ καλά ότι μια επανάσταση στην περιοχή θα οδηγούσε στη σύγκρουση των δύο εγγυητριών Δυνάμεων είτε γιατί οι Οθωμανοί θα εισέβαλαν για να την καταπνίξουν είτε γιατί οι Ρώσοι θα επενέβαιναν ως προστάτες των ομοθρήσκων τους ορθοδόξων λαών.
Τελικά βέβαια η σύγκρουση αυτή δεν έγινε το 1821, οι Τούρκοι όμως, πιστεύοντας ότι θα εκδηλωθεί Ρωσική επίθεση, απασχόλησαν μεγάλο αριθμό τακτικών στρατευμάτων στην περιοχή αφήνοντας έτσι την επανάσταση στην Πελοπόννησο να εδραιωθεί και να επικρατήσει.
Οι επιχειρήσεις κράτησαν μέχρι το Σεπτέμβριο του 1821 και σ’αυτές ο Υψηλάντης έδειξε τις στρατιωτικές του ικανότητες και εμπειρία.
Στις 22 Φεβρουάριου 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διαβαίνει τον ποταμό Προύθο, στην περιοχή της Μολδαβίας, και με τη συνοδεία 200 ιππέων εγκαθίσταται στη Μονή του Γαλατά, σε μικρή απόσταση από το Ιάσιο. (https://tomanifesto.gr/)
“Προέλασε αρχικά από το Ιάσιο μέχρι το Βουκουρέστι, στρατολογώντας εθελοντές. Όταν οι Τούρκοι πέρασαν το Δούναβη και εισέβαλαν με 30.000 τακτικού Στρατού έκανε « τακτική υποχώρηση » και οργάνωσε την άμυνα του σε ημιορεινή περιοχή έχοντας στα νώτα του την Αυστρία και με απώτερο σκοπό την κάθοδο του στην Ελλάδα. Η μάχη που δόθηκε στην περιοχή έγινε παρά τις δικές του διαταγές και η αυτοθυσία του Ιερού Λόχου έγινε από εμπλοκή των Ιερολοχιτών παρά τα στρατιωτικά του σχέδια.
Τελικά οι Τούρκοι επικράτησαν στην περιοχή και ο Τσάρος αποκήρυξε τον Υψηλάντη. Αυτό όμως που δεν έγινε στην αρχή έγινε επτά χρόνια αργότερα, το 1828, οπότε οι Ρώσοι έφτασαν έξω από την Κωνσταντινούπολη. Έτσι, έστω και αργά, η εμπλοκή των Ρώσων οδήγησε τις Μεγάλες Δυνάμεις και το Σουλτάνο στην αναγνώριση του ελεύθερου Ελληνικού Κράτους.
Μπορεί η Επανάσταση στη Μολδοβλαχία, όταν εξετάζεται σαν μεμονωμένο γεγονός να απέτυχε. Όμως η όλη επιχείρηση ήταν, όπως και προβλεπόταν στο ” Σχέδιον Γενικόν “, μια κίνηση αντιπερισπασμού που έδωσε όλο το χρόνο στην επανάσταση της Πελοποννήσου, όσο ακόμη ήταν ανίσχυρη, να εμπεδωθεί.
Η παραπλάνηση του Σουλτάνου να θεωρήσει τη Μολδοβλαχία σαν κύριο μέτωπο, ενώ ήταν δευτερεύον και την Πελοπόννησο σαν δευτερεύον ενώ ήταν κύριο, αποτελεί την τρίτη και μεγάλη υπηρεσία του Υψηλάντη προς το Ελληνικό Έθνος.
Υπάρχει όμως και τέταρτη μεγάλη υπηρεσία του Υψηλάντη Υπηρεσία προς το Έθνος. Αυτή είναι η εξασφάλιση της ουδετερότητας της Πενταπλής Συμμαχίας έναντι της επανάστασης του, την οποία επέτυχε με έξυπνους διπλωματικούς χειρισμούς, με τη συμβολή βέβαια και του Ιωάννη Καποδίστρια. Καταδικάστηκε ο Υψηλάντης από την Πενταπλή Συμμαχία όχι όμως και η Επανάσταση του, έτσι οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν επενέβησαν ενεργά για να την καταπνίξουν. Την ουδετερότητα αυτή επικαλέσθηκε αργότερα ο Τσάρος και ζήτησε και επέτυχε από τις άλλες Μεγάλες Δυνάμεις την ουδέτερη στάση τους και για την Επανάσταση της Πελοποννήσου, σαν ίσο μέτρο για ότι είχε προηγηθεί στη Μολδοβλαχία, περιοχή των ιδιαίτερων συμφερόντων του. Οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν επενέβησαν στρατιωτικά στην Πελοπόννησο για να καταπνίξουν την Επανάσταση που μόνο φραστικά καταδίκασαν.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης μόνο για ένα χρόνο ηγήθηκε των Ελλήνων. Στο χρόνο αυτό, από το Μάιο του 1820 μέχρι τις 15 Ιουνίου του 1821, κατάφερε να οργανώσει τους Έλληνες της Φιλικής Εταιρείας, να κυρήξει την Επανάσταση, να παραπλανήσει του Τούρκους και να κρατήσει σε απόσταση της Μεγάλες Δυνάμεις της Πενταπλής Συμμαχίας.
Το ταφικό μνημείο του Αλέξανδρου Υψηλάντη στο Πεδίο του Αρεως
Ο θάνατος του το 1828, ύστερα από επτά χρόνια φυλακής, μόνο σαν επισφράγισμα της μεγάλης του προσφοράς στη δημιουργία του σύγχρονου Ελληνικού Κράτους μπορεί να λογίζεται. Ευτύχησε μόνο, πριν ξεψυχήσει, να μάθει ότι ο Καποδίστριας πήρε το δρόμο προς την Ελλάδα, ως ο πρώτος Κυβερνήτης της.
ΑΠΟ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Και έτσι από το Ελληνικό Έθνος φθάνουμε στο Ελληνικό Κράτος. Ένα κράτος μικρό, αδύναμο, δύσκολα βιώσιμο, με πολλά και ανεκπλήρωτα όνειρα. Τίποτα όμως στον κόσμο δεν είναι πια το ίδιο. Όλα άλλαξαν για τους Έλληνες, για τα Βαλκάνια, για την Τουρκία, για την Ευρώπη. Έναντι των πολυεθνικών αυτοκρατοριών που κυριάρχησαν για χιλιετίες στον τότε γνωστό κόσμο, δημιουργήθηκε το πρώτο εθνικό κράτος. Μέσα στα επόμενα 100 χρόνια, μέχρι το 1922, όλα θα αλλάξουν στην περιοχή. Από την απέραντη οθωμανική αυτοκρατορία που καταρρέει, η Ελλάδα θα ολοκληρώσει σχεδόν τα σημερινά της σύνορα (τα Δωδεκάνησα προσαρτίστηκαν από την Ιταλία μόλις το 1947, σαν επισφράγισμα της συμβολής μας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο), θα δημιουργηθούν όμως πολλά άλλα εθνικά κράτη στη Βαλκανική, στην Αφρική, στη Μέση Ανατολή. Τελικά από την εξαφάνιση της οθωμανικής αυτοκρατορίας από τον χάρτη του κόσμου θα προκύψει, από τον κεντρικό της πυρήνα, και το εθνικό κράτος της Τουρκίας.
Έτσι φθάσαμε από το ελληνικό έθνος στο σημερινό ελληνικό κράτος. Αυτό όμως έγινε, θα λέγαμε, μέσα από πολλά ιστορικά παράδοξα.
Άλλαξε μια αντίληψη και μια αρχή διακυβέρνησης των λαών, η αρχή δηλαδή των πολυεθνικών αυτοκρατοριών ( του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των διαδόχων του, της ρωμαϊκής, της βυζαντινής, της οθωμανικής, του Καρλομάγνου, της Πολωνίας, της Σουηδίας, της Αυστροουγγαρίας, της Ρωσίας, του Μεγάλου Ναπολέοντα.). Προέβαλε μια άλλη αντίληψη, αυτή των εθνικών κρατών, των απαλλαγμένων από άλλες εθνότητες και άλλες μειονότητες.
Πρώτη πρακτική εφαρμογή το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος του 1830. Μικρό και αδύναμο που μέχρι τη σημερινή του ολοκλήρωση βρίσκεται πάντα στην πρωτοπορία των γεγονότων και όσο θα μεταλλάσεται από το αλύτρωτο έθνος στο ελεύθερο κράτος θα περάσει μέσα από συμληγάδες πέτρες.
Το έθνος έχει την πρωτεύουσα του, την Κωνσταντινούπολη. Το κράτος όμως αναζητά τη δική του. Ύστερα από έκλειψη χιλιετιών θα αναγεννηθεί η Αθήνα. Η οποία όσο θα μεγαλώνει και θα ολοκληρώνεται σαν μητρόπολη του ελληνισμού θα δρα ανταγωνιστικά προς την άλλη πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη. Όλα κρίνονται το 1922 όταν η Κωνσταντινούπολη θα χάσει τα μεγάλα ερείσματα της του ελληνισμού στη Μ. Ασία, στον Πόντο, στην ίδια τη Θράκη. Η χαριστική βολή θα δοθεί το Σεπτέμβριο του 1995, Θα μείνει ο καημός στους Έλληνες ότι μόνοι αυτοί, από όλους τους βαλκανικούς λαούς δεν απελευθέρωσαν την πρωτεύουσα τους, τη Βασιλεύουσα, που τόσα χρόνια κυριάρχησε στην Ελληνική και Παγκόσμια Ιστορία.
Άλλο πρόβλημα που θα προκύψει με τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους είναι η ονομασία, Εμείς, οι Έλληνες, διατηρούμε το όνομα Ελλάδα. Οι ξένοι όμως, οι Μεγάλες Δυνάμεις έχουν άλλα σχέδια. Για να περιορίσουν τα “επεκτατικά” μας, κατ’ αυτούς, σχέδια, τα απελευθερωτικά για μας όνειρα έναντι των υποδούλων αδελφών, μας αντιδιαστέλλουν από τους Ρωμιούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και μας βαπτίζουν “Γραικούς”. Εμείς μπορεί τα ονόματα Έλληνες και Γραικοί να τα θεωρούμε ισοδύναμα, για τις Μεγάλες Δυνάμεις, όμως και για την πολιτική τους είχαν άλλη έννοια και άλλη σημασία, θέλοντας έτσι να περιορίσουν τις φιλοδοξίες μας για την απελευθέρωση των Ρωμιών της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ως εάν επρόκειτο για άλλο φυλετικά λαό. Το παράδοξο συμπληρώνεται με την ονομασία που μας επέδωσαν οι Τούρκοι. Γιουνάνοι και Γιουνανιστάν, δηλαδή Ίωνες και Ιωνία.
Έτσι σήμερα, στη διεθνή κοινότητα φέρουμε τρία ονόματα, Έλληνες για εσωτερική κατανάλωση, Γραικοί (Greece, Greque, Crihenland, κ.λ.π.) για τις πρεσβείες μας στο εξωτερικό και Ίωνες (Γιουνάνι ) για όλο τον μουσουλμανικό κόσμο.
Η όποια σύγχυση και προσπάθεια αντιδιαστολής των Γραικών της κυρίως Ελλάδας προς τους Ρωμιούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, δηλαδή τους ορθοδόξους υπό τον Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης, θα επιδεινωθεί με την Βαυαρικής έμπνευσης ανακήρυξη της «Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος ».
Έτσι οι Έλληνες, μάλλον χωρίς να το αντιληφθούμε, χωριστήκαμε στους Ρωμιούς, δηλαδή τους Ορθόδοξους Χριστιανούς, που υπάγονται εκκλησιαστικά απ’ ευθείας στον Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης και στους αυτοδιοικούμενους Έλληνες Ορθοδόξους της Ελεύθερης Ελλάδας. Στην ελληνική συνείδηση και τη θρησκευτικότητα μας αυτό δεν είχε καμία συνέπεια, ίσως όμως ήταν αφορμή, κακό παράδειγμα, για τη δημιουργία αργότερα της Εξαρχίας της Βουλγαρίας, που οδήγησε στην αφύπνιση της εθνικής συνείδησης των Βουλγάρων. Βέβαια το πολιτικό παιχνίδι γίνεται πολύ πιο σύνθετο όταν η Ρωσία απομακρύνεται από το ρόλο του προστάτη των Ορθοδόξων και γίνεται προστάτιδα δύναμη των Σλάβων, διαβλέποντας στους Έλληνες αντίπαλο δέος στα σχέδια της για την κάθοδο στο Αιγαίο Πέλαγος.
Το πιο σοβαρό όμως πρόβλημα, για τα νέα εθνικά κράτη που γεννώνται, είναι η ομοιογένεια του πληθυσμού τους. Οι Έλληνες αυτό το επεδίωξαν με απελευθερωτικούς πολέμους προσπαθώντας να συμπεριλάβουν σε ένα ενιαίο κράτος όλους τους υπόδουλους αδελφούς. Δεν συνέβη όμως το ίδιο και με άλλα κράτη ή αυτοκρατορίες, πολυεθνικές στη δομή τους. Οι γενοκτονίες ήταν το μέσον αφανισμού των μειονοτήτων, οι ανταλλαγές πληθυσμών ακολούθησαν κυρίως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Σε ότι μας αφορά από τα κράτη της περιοχής μας, η Οθωμανική αυτοκρατορία αφού θα χάσει όλες τις κτήσεις της θα μεταμορφωθεί και αυτή σε εθνικό κράτος. Επιχειρεί την εθνική της κάθαρση με γενοκτονίες, των Αρμενίων πρώτα, των Ελλήνων αργότερα που πραγματοποιούνται λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η εποχή το επέτρεπε, αν δεν το επέβαλε, αφού θεωρείται ότι, η αρχική ιδέα τουλάχιστον, ήταν ξενοκίνητη (κάπου από την Κεντρική Ευρώπη).
Αργότερα, μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αλλάζουν οι αντιλήψεις και οι ενέργειες. Δημιουργούνται πολλά νέα μικρά κράτη. Με την προτροπή των Μεγάλων Δυνάμεων και με το πνεύμα υποτίθεται της “Κοινωνίας των Εθνών” η ομοιογεννοποίηση των πληθυσμών των κρατών αυτών επιχειρείται με ανταλλαγές των πληθυσμών των μειονοτήτων. Είναι φαινόμενο πανευρωπαϊκό, και όχι μόνο, και αφορά βέβαια και Έλληνες, Τούρκους και Βουλγάρους στη δική μας επικράτεια. Φεύγουν από την Ελλάδα πολλές χιλιάδες Τούρκων, λιγότερες Βουλγάρων, και έρχονται σ’αυτήν 1,5 εκατομμύριο Έλληνες.
Το προσφυγικό πρόβλημα είναι τεράστιο, οι πατρίδες χιλιετιών γίνονται αλησμόνητες, το πλήγμα της φυλής μεγάλο. Μέσα όμως από αντίξοες συνθήκες, δείχνοντας οι Έλληνες μια καταπληκτική δεξιότητα για προσαρμογή σε νέες καταστάσεις και συνθήκες, μέσα από πολέμους Παγκόσμιους ή και χειρότερα εμφύλιους, θα φθάσουν στο σημερινό κράτος με σχεδόν ανύπαρκτες πλυθυσμιακές μειονότητες μέσα σ’ αυτό. Μειονότητες που όμως είναι υπαρκτές και μεγάλες στη γείτονα Τουρκία.
Οι καιροί όμως αλλάζουν. Αφού περάσαμε από τις γενοκτονίες και τις ανταλλαγές των πληθυσμών, η σύγχρονη κοινότητα, τουλάχιστον τα σύγχρονα δημοκρατικά κράτη, εστιάζουν πλέον το ενδιαφέρον τους στα ανθρώπινα δικαιώματα των μειονοτήτων.
Και αν στην Ελλάδα μιλάμε για πρόβλημα μειονότητων στη Θράκη, τι πρέπει να λέμε για τη γείτονα Τουρκία; Η οποία δείχνει ότι ενδιαφέρεται για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε μειονότητες γειτονικών κρατών, όπως στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και στο Κοσσυφοπέδιο, καταπιέζει όμως σκληρά τους δικούς της πολίτες κάτω από το πνεύμα του Κεμαλισμού, του Κεμαλισμού ο οποίος διακηρύσσει την ενιαία φυλετική σύνθεση του λαού της Τουρκίας ως εάν τα προβλήματα των εθνοτήτων να λύνονται με στρατιωτικές εντολές”.
Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί Συνάδελφοι
Όταν ο Υψηλάντης άρχιζε την Επανάσταση από τη Μολδοβλαχία είχε κατά νούν τον ελληνισμό, ολόκληρο το Έθνος, όπως άλλωστε όλοι οι σύγχρονοι του και όσοι προηγήθηκαν απ’ αυτόν όπως για παράδειγμα ο Ρήγας Φεραίος.
Μετά από την Επανάσταση όμως του 1821 προέκυψε το Ελληνικό Κράτος. Μικρό και αδύναμο αρχικά, με εκατομμύρια αλύτρωτους αδελφούς. Μέσα από αγώνες, θυσίες, συμφορές αλλά και επικά κατορθώματα φθάσαμε στο σύγχρονο Ελληνικό Κράτος.
Μέσα στην Παγκόσμια Κοινότητα αυτό το κράτος μας φαίνεται πολλές φορές μικρό και αδύναμο. Από μια άποψη ίσως και να είναι έτσι, δεν μπορούμε όμως να αρνηθούμε το γεγονός ότι βρίσκεται και πάλι στην πρωτοπορία των κρατών της περιοχής.
Με την κατοχυρωμένη δημοκρατία μας λειτουργούμε και διεκδικούμε ισότιμη θέση στις χώρες της Ευρώπης μέσα στα πλαίσια της ONE. Είναι πλέον η σύγχρονη αντίληψη της στενής συνεργασίας των Εθνικών Κρατών που με δεσμούς οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και πολιτισμικούς τείνει να οδηγήσει στην Ομοσπονδοποίηση της Ευρώπης.
Η Ελλάδα καλείται και εδώ να παίξει το σύγχρονο της ρόλο.
5 Leicester Stanhope: Greece in 1823 and 1824 being a service of Letters and other documents on Greek Revolution, written during a visit to that country. London 1824. σελ. 131-132.
1 Harold Nocolson. Byron, The last Journey, April 1823-April 1824. London, 1824, σελ. 99.
2 Julius Millingen. Memoirs of the Affairs Grece etc. London 1831 σελ. 135-136.
3 Leicester Stanhope: Greece in 1823 and 1824 being a servies of Letters and other documents on Greek Revolution, written during a visit to that country. London 1824. σελ. 550.
Η προσαρμογή της μελέτης στην ιστοσελίδα ίσως αλλοίωσε το πρωτότυπο κείμενο. Θα παρακαλούσαμε τους μελετητές του να ανατρέξουν στην ηλεκτρονική μας βιβλιοθήκη για να δουν το αρχικό κείμενο σε μορφή pdf αρχείου.
O πρόλογος και οι φωτογραφίες προσετέθησαν στο παρόν άρθρο από την ΕΕΥΕΔ.
Η Επιστημονική Ένωση Υγειονομικών Ενόπλων Δυνάμεων συμμετέχουσα στον εορτασμό των 200 χρόνων από την Εθνική παλιγγενεσία του 1821,
προσκάλεσε τον εκλεκτό Συνάδελφο, Μέλος του ΔΣ της Ένωσης, τον τέως Πρύτανη του ΑΠΘ, Ταξίαρχο ΠΑ, Ιατρό καικαθηγητή κ. Αναστάσιο Μάνθο να “εκφωνήσει” τον Πανηγυρικό της ημέρας. Ο κ. Μάνθος απεδέχθη την πρόσκληση και έχουμε την τιμή να σας παρουσιάσουμε τον Πανηγυρικό του με θέμα : 1821-2021: Απόλυτο ή σχετικό χρονομέγεθος;
Ευχόμεθα στα Μέλη μας, σε όλους τους Έλληνες, καθώς και στην Πατρίδα μας :
Χρόνια Πολλά, αιώνια αειφορία του πνεύματος της Εθνικής Αξιοπρέπειας και Ιστορικής Ευθύνης.
1821-2021: Απόλυτο ή σχετικό χρονομέγεθος;
Αναστάσιος Μάνθος
Ταξίαρχος (ΥΙ) εα, Ομότιμος καθηγητής Ιατρικής, πρώην Πρύτανης ΑΠΘ.
1. Γενικό πλαίσιο: Πόσο μεγάλη ή μικρή σημασία μπορεί να έχουν διακόσια χρόνια στην συμπαντική πραγματικότητα, στο διεθνές σκηνικό, στο εθνικό περιβάλλον ή στην γενική ιστορική ροή;
Η συμπαντική ύπαρξη εξαφανίζει, ελαχιστοποιώντας, με τα δικά της σχετικά αντίστοιχα μεγέθη, τους δύο αιώνες, καταπίνοντάς τους στην κυριολεξία, μέσα στον άγνωστο αριθμό των δισεκατομμυρίων ετών της, ή και πριν από αυτούς (;).
Πόσο μεγάλη είναι η δις αιώνια διάρκεια στην παγκόσμια ιστορία και στην ροή της; Η εκτίμηση είναι ότι αποτελεί σχετικά ικανό χρόνο, εάν προσμετρηθούν μόνο τα ανθρώπινα μεγέθη και εξαιρεθούν όλα τα υπόλοιπα στοιχεία, τα οποία συνιστούν το κοσμογονικό, μαζί με το βιογονικό-βιολογικό του υπόβαθρο.
Στην διεθνή σκηνή ο δις αιώνας μπορεί να σχετισθεί, κλασματοποιούμενος, ως αριθμητής ενός κλάσματος, που έχει ως παρονομαστή του την συνολική ιστορική παρουσία και δράση ενός έθνους ή μιας συλλογικότητας. Για κράτη με δις αιώνια περίπου ηλικία, τα διακόσια χρόνια αποτελούν το σύνολο της ιστορικής τους διαδρομής, δηλαδή το 100%. Για παράδειγμα, οι ΗΠΑ γιόρτασαν στις 4 Ιουλίου του 1976 τo περίφημο bicentennial, δηλαδή την δισεκατονταετηρίδα της ιστορικής τους ύπαρξης (σήμερα βρίσκονται στους 2,5 περίπου αιώνες της ύπαρξής τους ως κρατική οντότητα). Επομένως το σύνολο των επιτευγμάτων και της σημερινής τους παγκόσμιας θέσης, δημιουργήθηκε σ’ αυτό το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, γεγονός που εμπεριέχει ένα σοβαρό κριτήριο για το πόσο μεγάλη ή μικρή είναι η δημιουργικότητά τους και η εξέλιξή τους. Είναι προφανές ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση τα διακόσια χρόνια ήταν εξαιρετικά δημιουργικά και παραγωγικά, σε πολλούς τομείς, ίσως λιγότερο σε άλλους τομείς, ανάλογα με τα κριτήρια δημιουργικότητας και αποτελεσματικότητας που έχει ο καθένας.
Στο δικό μας ιστορικό περιβάλλον τι αποτελούν οι δύο αιώνες ως χρονική διάρκεια; Πώς μπορεί να τους αξιολογήσει κανείς από πλευράς επιτευγμάτων και δημιουργικότητας; Με τι μπορούν να συγκριθούν; Υπάρχει σχετική περίοδος με την οποία μπορεί να παραβληθεί ή να αντιπαρατεθεί; Θα πρέπει με απόλυτες τιμές να γίνει αποκλειστικά και μόνο σύγκριση με την τότε κατάσταση που επικρατούσε, ώστε να εξαχθούν τα ανάλογα συμπεράσματα, ή θα πρέπει απαραιτήτως να γίνει με το σύνολο της ιστορικής μας διαδρομής;
Θεωρώ ότι η απάντηση στα ερωτήματα αυτά μπορεί να δημιουργήσει ένα πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα είχε κανείς την δυνατότητα να κινηθεί με ασφάλεια, ως προς την ισορροπία και την αναλογικότητα, επιχειρώντας μια συγκριτική αξιολόγηση, αλλά και εκμαιεύοντας την συναγωγή κάποιων συμπερασμάτων, σχετικά με την απόλυτη (και όχι σχετική) καταγραφή κάποιων επιτευγμάτων, που καθορίζονται από τις συνεχώς και διαχρονικά αυξανόμενες δυνατότητες των επιστημών και της τεχνολογίας.
2. Σχετικό κλάσμα ιστορικότητας: Είναι πολύ δύσκολο, όπως λένε οι επαΐοντες, να καθορισθεί επακριβώς η απαρχή της κοινής αντίληψης της συλλογικότητας στον ελλαδικό χώρο. Σε κάθε περίπτωση, με προσωπική μου επιλογή, (που είναι πολύ μαχητή και αμφισβητήσιμη, αλλά όχι πολύ εκτός πραγματικότητας) θεωρώ ότι η τρίτη χιλιετία π.Χ., είναι μια μέση χρονική τιμή, σχετικά αποδέξιμη. Επομένως το σήμερα απέχει χρονικά από τότε περίπου 5.000 χρόνια. Κατ’ ακολουθίαν, το κλάσμα σχετικής χρονικής ιστορικότητας είναι 200/5.000. Δηλαδή τα διακόσια χρόνια, αποτελούν ως χρονική διάρκεια, το 4% του συνόλου της αδρής ιστορικής μας διαδρομής. Μόνο το 4%. Η συγκριτική αξιολόγηση του χρονικού αυτού διαστήματος των διακοσίων ετών, είναι ασύμμετρα ανέφικτη με το σύνολο της διαδρομής, διότι οι διάφορες περίοδοι της διαδρομής μας είχαν εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις και συνθήκες ζωής. Επομένως, προκύπτει ότι δεν είναι συγκρίσιμα μεγέθη το σύνολο της ιστορικότητας με την χρονική περίοδο των δύο αιώνων.
3. Εισηγητική θεματογράφηση ιστορικών περιόδων: Η κάθε χρονική περίοδος της ιστορικότητάς μας έχει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία θα μπορούσαν ίσως να τεθούν σε συγκριτική βάσανο, αλλά αυτό αποτελεί αντικείμενο βαθιάς και πολύχρονης μελέτης. Αυτό όμως που μπορεί να γίνει, κατά τον γράφοντα, είναι να αποδοθεί κάποιος ευρύς χαρακτηρισμός στην αλληλουχία των διαφόρων χρονικών περιόδων της συλλογικής ιστορικής μας διαδρομής, οι οποίες τερματίζουν στην βραχεία συγκριτικά περίοδο των επετειακών 200 ετών.
Μέχρι και την Μυκηναϊκή εποχή, μπορεί να υπάρξει ο χαρακτηρισμός της πρώιμης και αρχέγονης δημιουργίας συμβατών μορφών οργανωμένης κοινωνίας, αρχαϊκού πολιτισμού και προσπάθειας κατανόησης του κόσμου, με εντυπωσιακή διείσδυση στα ανθρώπινα και στα κοσμικά-θεϊκά, που δημιούργησε πρωτόγνωρο και πρωτοπόρο πολιτισμό.
Στους προκλασικούς και κλασικούς χρόνους, σηματοδοτείται κυρίως η δημοκρατική θεώρηση της ζωής και οι αξεπέραστες μέχρι σήμερα εκφάνσεις πολιτισμού, τόσο από πλευράς φιλοσοφίας και γνώσης, όσο και από πλευράς τέχνης και αισθητικής.
Η περίοδος των ελληνιστικών χρόνων χαρακτηρίζεται από την διεύρυνση της επήρειας και της επιρροής της ελληνικής αντίληψης στην τότε παγκοσμιότητα και το αποτέλεσμά τους. Δηλαδή, η ιστορική αυτή περίοδος δεν δημιουργεί κατά κύριο λόγο, αλλά επηρεάζει, κατά το μείζον.
Στην καταλυτική και τελικά καθοριστική επίδραση ανήκει και η περίοδος της Ρωμαϊκής επέκτασης, με απόληξη την συγχώνευσή της ή και την κατά θέματα πλήρη χώνευσή της, που οδήγησε στην Χριστιανική Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Βυζαντινή). Εμβληματικά θα μπορούσε κανείς να συμπυκνώσει το ιστορικό αποτέλεσμά της στο γεγονός ότι, κατά τη διάρκειά της, έγινε τελικά η μετατροπή του Ρωμαίου σε Ρωμιό.
Η σχεδόν μισής χιλιετίας διάρκεια της τουρκοκρατίας, για το σύνολο του ελληνισμού, αποτελεί μια περίοδο σκοτεινή, υφέρπουσα, μη δημιουργική και κατά το μείζον εντροπιακή. Όμως η περίοδος αυτή δεν είναι δημιουργικά και ιστορικά νεκρή. Η εμμονική και προσηλωτική διατήρηση της συλλογικής μνήμης και της συνειδητής μας υπαρκτότητας, μέσα από την οποία ξεπήδησαν η αυτογνωσία και η ταυτοτική βεβαιότητα, μαζί με το αυταπαρνητικό σθένος για τον απο-οθωμανισμό και την από-βαρβαροποίηση (με την αρχαϊκή σημασία του όρου), αποτελούν μοναδικό ιστορικό φαινόμενο. Κατά τη διάρκεια αυτού του ερεβώδους και παμφάγου χρονικού διαστήματος, για τα ανθρώπινα δεδομένα, υπάρχει εκπληκτική και τεράστια δημιουργία, κατά την διάρκεια αυτής της μαύρης περιόδου, η οποία προκύπτει από την καταλυτική ακλόνητη αντίσταση στην καταβρόχθιση και τελικά στην εξαφάνιση της ελληνικής ιδέας. Αυτό το διάστημα στιγμάτισε έντονα και ανυπόφορα πολλές εκφάνσεις της λειτουργίας της κοινωνίας μας, τις οποίες κουβαλάμε για ένα μεγάλο μέρος της περιόδου των 200 ετών, μετά το 1821, και για ορισμένους μέχρι σήμερα.
Η παραπάνω πραγματικότητα αποτελεί και την χειρότερη ίσως κληρονομιά που επιβλήθηκε και εντάχθηκε μέσα στα 200 χρόνια από την επανάσταση του 21. Νοοτροπίες και αντιλήψεις, που καθόλου ή λίγο σχετίζονται με την ελληνική θεώρηση της ζωής και της πολιτείας, παγιώθηκαν στην χαοτική και τυφλή μισή χιλιετία. Η αποτίναξη των αντιλήψεων αυτών αποτέλεσε αντικείμενο πολύ δύσκολης προσπάθειας, που θεωρείται ότι αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της περιόδου αυτής.
Τι χαρακτηρίζει τελικώς την τελευταία αυτή δισεκατονταετή θεματική περίοδο, που είναι κλασματικά ελάχιστη σε σχέση με την διαχρονικότητα της συλλογικότητάς μας; Θα τολμούσε να πει κανείς ότι ο ελλαδικός και ο παγκόσμιος (φιλ)ελληνισμός, με πολλές δυσκολίες και πισωγυρίσματα, σ’ αυτά τα διακόσια χρόνια, κατόρθωσε να εδραιώσει ένα πλήρως σύγχρονο δημοκρατικό κράτος δικαίου, αναδεικνύοντας την ιστορικότητα και την κληρονομιά του, όντας ενταγμένο σε ισχυρούς υπερεθνικούς και παγκόσμιους θεσμούς, με μεγάλο απόθεμα κύρους, λειτουργίας και αποτελεσματικότητας.
4. Μείζονες «αποκλίσεις»: Τελειώσαμε; Όχι βέβαια. Τα αναφερθέντα είναι πολύ θετικά. Ευτυχώς που καταγράφονται και θεωρούνται αποδεκτά, εξυπηρετώντας μια δύσκολη ισορροπία, έναντι των αρνητικών. Μα, θα αναρωτηθεί κανείς, με τα αρνητικά θα ασχοληθούμε και όχι με τα θετικά; Τα αρνητικά μπορεί να αποδειχθούν περισσότερο χρήσιμα, διότι συμβάλλουν στην αυτογνωσία, δημιουργούν αντιστάσεις για την επανάληψή τους και διδάσκουν επιλογές, όταν κυριαρχούν οι κρίσιμες στιγμές, οπότε και τα διλήμματα είναι αδυσώπητα.
Τα αρνητικά της περιόδου των 200 ετών είναι εξαιρετικά ζοφερά. Για τον λόγο αυτό θα πρέπει να αναφέρονται λεπτομερειακά ή έστω και επιγραφικά, ώστε να είναι γνωστές οι αβελτηρίες έως και αθλιότητες που έγιναν στην διάρκεια της τελευταίας αυτής ιστορικής περιόδου της συλλογικής μας ύπαρξης. Θα αναφέρω μόνο μερικά ερανίσματα, πολύ χαρακτηριστικά κατά την άποψή μου, από το «πάνθεον των αποκλίσεων», πολλές από τις οποίες στοίχισαν δραματικώς καταλυτικά εναντίον της προσπάθειας δημιουργίας και βελτίωσης του κράτους δικαίου, που ξεκινήσαμε πριν από 200 χρόνια.
α. Εμφύλιοι πόλεμοι: Καταλυτική επίδραση είχαν οι δύο εμφύλιοι πόλεμοι, που προηγήθηκαν της μεγάλης εισβολής του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Έγιναν σε χρονική συνέχεια, καλύπτοντας όλο το έτος 1824 και τις αρχές του έτους 1825, οπότε σταμάτησαν (εξ ανάγκης και όχι εκ συναίνεσης), διότι έγινε η μεγάλη εισβολή του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, τον Φεβρουάριο του 1825. Αυτή διήρκεσε μέχρι τον Μάϊο του ιδίου έτους και ισοπέδωσε ό,τι είχε απομείνει από τους δύο σπαρακτικούς εμφυλίους πολέμους. Οι εμφύλιοι πόλεμοι δημιούργησαν τραγικό εθνικό διχασμό, απόλυτη οικονομική καταστροφή και ανήκουστες βαρβαρότητες, με σφαγές και λεηλασίες Ελλήνων προς Έλληνες. Αντιλαμβάνεται κανείς πόσο εύκολη και απολύτως προβλέψιμη ήταν η επιχείρηση του Ιμπραήμ, η οποία θα είχε σίγουρα άλλη απόληξη εάν εύρισκε την εθνική δύναμη συνεκτική, με υψηλό ηθικό και πίστη, όντας ετοιμοπόλεμη και αποφασιστική. Αντ΄ αυτού βρήκε διαλυμένα στρατιωτικά σώματα, πεινασμένα, κατατρεγμένα, με τους αρχηγούς τους φυλακισμένους (Κολοκοτρώνης κ.λ.π.) ή και δολοφονημένους (Οδυσσέας Ανδρούτσος). Η ηρωική τραγωδία και ολοκληρωτική καταστροφή του Μεσολογγίου, με την εμβληματική έξοδο, ήταν άμεσο και ιστορικά αποδεδειγμένο αποτέλεσμα του εμφύλιου σπαραγμού (έλλειψη χρημάτων για να μεταβεί ο Μιαούλης με τον στόλο του στο Μεσολόγγι, ενώ το 1824 και το 1825 ελήφθησαν ως δάνεια αντίστοιχα 800.000 και δύο εκατομμύρια λίρες Αγγλίας, που καταβροχθίσθηκαν στον εμφύλιο για την αυτοκαταστροφή μας).
Αιτία του εμφυλίου; Ποιος θα κυβερνά ένα κράτος, το οποίο όμως ακόμη δεν είχε απελευθερωθεί! Δεν είχε καν δημιουργηθεί!
Ένας δεύτερος εμφύλιος πόλεμος, μετά την λυτρωτική νίκη των συμμαχικών δυνάμεων (και της Ελλάδας) κατά του άξονα, στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος έκρυβε μέσα του μια ανείπωτη τραγικότητα. Αντί η Ελλάδα, ως νικήτρια, να σταθεί περήφανα, δημιουργικά και με αξιοπρέπεια, ώστε να αναστηθεί, αποκαθιστώντας τις τραγικές συνθήκες ζωής, συνέχισε αυτόν τον τραγικό και παρανοϊκό πόλεμο, με έναν δεύτερο πόλεμο, πιο σπαρακτικό, ο οποίος είχε τραγικές απώλειες σε ζωές, συνέθλιψε την οικονομία και παρεμπόδισε για πολλά χρόνια την ανάταξη των ολικών καταστροφών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της κατοχής, προκαλώντας βαθύ εθνικό διχασμό (το σπουδαιότερο), τον οποίον ακόμη, με την μία ή με την άλλη μορφή, η Ελλάδα καθημερινά τον κουβαλά στους ώμους της, ως ένα επαχθέστατο και αποπροσανατολιστικό φορτίο.
Αιτία; Ποιος θα κυβερνά ένα ερειπωμένο και ως την ρίζα του κατεστραμμένο κράτος.
β. Ιωάννης Καποδίστριας: Ήταν εξαιρετική η συγκυρία του ομόφωνου διορισμού (με επταετή θητεία) του Ιωάννη Καποδίστρια στη θέση του πρώτου Κυβερνήτη της ελεύθερης Ελλάδας, στις 30 Μαρτίου 1827, από την Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας. Η επιλογή του θεωρήθηκε (εσφαλμένα) ως ήττα της Αγγλικής και της Γαλλικής εξωτερικής πολιτικής και μεγάλη νίκη της Ρωσίας. Πέραν των αποδεδειγμένων ικανοτήτων του στη διεθνή σκηνή (ως εκτελεστικός Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, με μεγάλες επιτυχίες) το ήθος και η ακεραιότητα της προσωπικότητάς του ήταν εμβληματικά για το ξεκίνημα του ελληνικού κράτους. Η Ελλάδα επέζησε και εξελίχθηκε χάρη και στην συμβολή του, αλλά το έργο του έμεινε μόνο στο ξεκίνημα της ιδρύσεως του κράτους, επειδή σύντομα δολοφονήθηκε, οπότε σταμάτησαν οριστικά να υπηρετούνται οι σκοποί του και οι αρχές του.
Για λόγους σημειολογικούς θα αναφερθεί μια αδρή οριοθέτηση της κρατούσας κατάστασης, όταν ανέλαβε την θέση του Κυβερνήτη, η οποία χαρακτηριζόταν από τα ακόλουθα: Απουσία κοινής έννοιας περί κράτους. Ανέλεγκτοι τοπικοί άρχοντες (προύχοντες, οπλαρχηγοί, πλοιοκτήτες, τοπάρχες). Πλήρης απουσία οποιουδήποτε μηχανισμού διοίκησης (ουδείς υπάλληλος!). Ισχυρή αντίδραση στην ιδέα κεντρικής δημόσιας διοίκησης. Οικονομικό χάος με παντελώς άδεια ταμεία. Απουσία κρατικού στρατού η κρατικών ενόπλων δυνάμεων. Ελληνικό «υπο-Κρατίδιο» (κράτος ήταν οι «προστάτιδες» μεγάλες δυνάμεις).
Αισθάνομαι την ανάγκη να αναφέρω ελάχιστα από τα πολλά που επιτεύχθηκαν και έβαλαν τις βάσεις για την δημιουργία ενός κρατικού μηχανισμού και τελικά την ύπαρξη ενός κράτους. Αυτά είναι: η εξάλειψη της πειρατείας στο αιγαίο πέλαγος διά του Ανδρέα Μιαούλη, η δημιουργία τακτικού στρατού από άτακτους στρατιώτες, η δημιουργία κρατικού στόλου, η ίδρυση της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων, του Εθνικού Νομισματοκοπείου (φοίνικας αντί γρόσια), η εκπαίδευση με βάση την παιδεία (αλληλοδιδακτική μάθηση από παλιούς μαθητές), η ίδρυση του Ορφανοτροφείου Αίγινας (τα ορφανά ήταν τότε περισσότερα από τα παιδιά με οικογένεια), της Εκκλησιαστικής Σχολής Πόρου, του Πανεπιστημίου Αθηνών, του Αρχαιολογικού Μουσείου, η δημιουργία των Ναυπηγείων του Πόρου και του Ναυπλίου, η ίδρυση της Γεωργικής Σχολής Τίρυνθας (υιοθέτηση της καλλιέργειας της πατάτας για τον πεινασμένο λαό), του Ελληνικού και Γαλλικού Τυπογραφείου Αίγινας και πολλά περισσότερα άλλα.
Τότε, γιατί δολοφονήθηκε; Ο λόγος της δολοφονίας του είναι η επιτομή της ελληνικής αβελτηρίας που φθάνει στην αυτοκαταστροφή. Με δεδομένη την καχυποψία της Αγγλίας και της Γαλλίας έναντι του οιονεί ρωσόφιλου Καποδίστρια, καθώς και την πρόσκρουση της δημιουργίας κράτους στα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα των «αρχόντων», οι οποίοι συνομιλούσαν με τις προστάτιδες δυνάμεις, είναι εξηγήσιμη, αν και αποτρόπαια, η ανταρσία του Τζανή Μαυρομιχάλη στη Μάνη το 1830, με λάφυρο τη συνέχιση της κατακρατήσεως των τελωνειακών εσόδων της Μάνης, από την ευρύτερη οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων, αντί του αυτονόητου. Δηλαδή, τα έσοδα αυτά από τα τελωνεία να κατατίθενται στο άδειο ταμείο του υπό διαμόρφωση Ελληνικού Κράτους. Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, μέλος της οικογένειας που στασίασε στην Μάνη, φυλακίζεται με εντολή του Καποδίστρια. Την επόμενη ημέρα, ο Καποδίστριας, δολοφονείται από τον Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη, αδελφό του Πετρόμπεη, ο οποίος έδρασε μαζί με τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη, γιο του Πετρόμπεη. Έτσι απλά, τραγικά και άδικα για τον ίδιο και για την Ελλάδα.
Ο Καποδίστριας ουδέποτε έλαβε μισθό. Αντίθετα ξόδεψε όλη του την μεγάλη περιουσία καλύπτοντας ελλείμματα του υπό διαμόρφωση Ελληνικού Κράτους. Αρνήθηκε και δεν έλαβε την δικαιούμενη χρηματική αποζημίωση που του έδωσε ο Τσάρος, για τις υπηρεσίες του προς την Ρωσία. Επέδειξε αγνή φιλοπατρία και αγαθές προθέσεις, σε συνδυασμό με φρενήρη εργατικότητα, της οποίας τα χαρακτηριστικά στοιχεία ήταν η ανιδιοτέλεια και η αυταπάρνηση. Εύστοχα επέδειξε ιδιαίτερη ευαισθησία και έδωσε ξεχωριστή προτεραιότητα στην Παιδεία, την εκπαίδευση και την καινοτόμα αυτοεκπαίδευση.
Ίσως άξιο αναφοράς, ως γεγονός που συνέβη στη διάρκεια της δισεκατονταετηρίδας μας, είναι ότι η Ελβετία τίμησε τον Καποδίστρια, τοποθετώντας την προτομή του σε κεντρικό σημείο της Λωζάνης, αναγνωρίζοντας την προσφορά και την πολύτιμη συμβολή του στην συγγραφή του συντάγματος της Ελβετίας και της αποδοχής του συντάγματος αυτού από όλες τις πλευρές, καθώς και για την έκτοτε εφαρμογή του. Ανδριάντας του κοσμεί και πόλη του ακρωτηρίου της Ίστριας (Capo d’ Istria), στην Κροατία, από όπου προέρχεται αυτός και η οικογένειά του, και από το οποίο σχηματίσθηκε το όνομά του.
Υπόθεση: Εάν δεν είχε δολοφονηθεί;
γ. Μαύρο 97 (ο ατυχής πόλεμος); Ο πόλεμος του 1897 εναντίον των Οθωμανών, κατά την γνώμη μου, κρίνεται αποκλειστικά και μόνο ως συνέχεια της ελληνικής χρεωκοπίας το 1894 και της καταρρακωμένης εσωτερικής κατάστασης του κράτους. Ευτυχώς κατέληξε, όχι από εμάς, αλλά χάρη στις τότε μεγάλες δυνάμεις, σε θετικό αποτέλεσμα, δεδομένου ότι δεν υπήρξε απώλεια ελληνικών εδαφών, αλλά κυρίως διότι τελικά ιδρύθηκε η Αυτόνομη Κρητική Πολιτεία, έστω και υπό την Οθωμανική επικυριαρχία. Τελικώς παρά τις έντονες προσπάθειες αυτό-ακρωτηριασμού εκ μέρους της Ελλάδας, τελικώς αυτός δεν έγινε κατορθωτός και η Ελλάδα δεν ακρωτηριάσθηκε, χάρη στις μεγάλες δυνάμεις.
δ. Μικρασιατική καταστροφή: Αυτοχειρία μέσω εσωτερικής κατάρρευσης, με αποτέλεσμα όχι την νίκη των Τούρκων, αλλά την επιλογή της ήττας εκ μέρους των Ελλήνων. Εδώ την κατάσταση καθόρισε το σύνδρομο του κάθε Έλληνα, το οποίο έχει ως κοινό παρονομαστή την πεποίθηση της παντογνωσίας και ότι είναι θέμα ωρών η επίλυση του κάθε προβλήματος, εάν αυτός είχε την εξουσία. Ήταν αποτέλεσμα της καταπληξιακής αδυναμίας να αναγνωσθεί και να καταγραφεί η απλή και ηχηρή πραγματικότητα, μαζί με τα δεδομένα της, ώστε να ληφθούν ανάλογες αποφάσεις.
ε. Βόρεια ΄Ηπειρος – Κύπρος: Η συνθήκη του Λονδίνου, τον Μάιο του 1913, και το πρωτόκολλο της Φλωρεντίας, τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, καθόρισε αντίστοιχα τη σύσταση της Αλβανικού κράτους και τα σύνορά του, περιλαμβάνοντας σ’ αυτά και την Βόρεια Ήπειρο. Διαχρονικά, παρά το γεγονός ότι τρεις φορές ο Ελληνικός Στρατός εισήλθε και κατίσχυσε, καταβάλλοντας πολύ αίμα, το τελικό αποτέλεσμα παραμένει μέχρι σήμερα το ίδιο.
Μετά το ενοχικά ζοφερό για τον Ελληνισμό 1974, η Κύπρος συνεχίζει να παραμένει αιχμάλωτη και ακρωτηριασμένη, κατά παράβαση των διεθνών συνθηκών και αποφάσεων.
4. Μείζονες «συγκλίσεις». Υπάρχουν μείζονες συγκλίσεις που κατέληξαν σε μεγάλα εθνικά επιτεύγματα. Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να αναλυθούν όλες οι θετικές συγκλίσεις, ως μια μορφή εξισορρόπησης των αρνητικών συγκλίσεων. Η επίγνωση των αρνητικών αποκλίσεων έχουν μεγαλύτερη δύναμη προς αυτογνωσία και κριτική αξιολόγηση, σε σχέση με τις θετικές, οι οποίες και επαναπαύουν, δίνοντας ένα αίσθημα ψευδούς ασφάλειας και πληρότητας. Ονομαστικά και μόνο θα αναφερθούν μερικά αποτελέσματα συγκλίσεων, με συμβολικό αλλά και ουσιαστικό χαρακτήρα, που επιβεβαιώνει από την αντίθετη πλευρά, ότι δηλαδή ενώ η μη σύγκλιση καταστρέφει, η σύγκλιση όχι μόνο αποτρέπει την ισοπέδωση, αλλά δημιουργεί συνθήκες επιτυχιών.
Η Ελλάδα ξεκίνησε με πρώτο κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια, έχοντας ως εδάφη της την Πελοπόννησο και μέρος της Στερεάς Ελλάδας. Η πρώτη «αυτόματη» εδαφική ανάκτηση ήταν τα νησιά του Ιονίου, τα οποία ενσωματώθηκαν χωρίς πόλεμο, με απόφαση των τριών μεγάλων δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία). Το 1864, το Ιόνιο Κοινοβούλιο κήρυξε την ένωση με την Ελλάδα. Το 1881 προστέθηκε η Θεσσαλία (εκτός από την περιοχή της Ελασσόνας) και η επαρχία της Άρτας. Το 1913, με την συνθήκη του Λονδίνου, ενσωματώθηκε στον εθνικό κορμό η Ήπειρος, η Μακεδονία και η Κρήτη. Το 1920 προστέθηκε για λίγο η Ανατολική Θράκη και η περιοχή της Σμύρνης, που επέστρεψαν όμως στην Οθωμανική κυριαρχία, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Στην Ελλάδα προστέθηκε η δυτική Θράκη το 1920. Ως επινίκια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, παραχωρήθηκαν το 1947, τα Δωδεκάνησα. Σήμερα, με την επιλογή ένταξής μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ελλάδα ανήκει στην Ευρωπαϊκή οικογένεια, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
5. Επιμύθιο. Η τρίτη Ελληνική Δημοκρατία, από το 1974 μέχρι σήμερα, συνεχίζει ενδυναμούμενη. Με εφαλτήριο το σήμερα προσβλέπει βασίμως και με αυτοπεποίθηση στη συνεχή διεύρυνσή της, επ’ ωφελεία του κάθε πολίτη της. Δεν είναι ευρέως γνωστό ότι ως δεύτερη Ελληνική Δημοκρατία θεωρείται η πολιτική κατάσταση της Ελλάδας, από το 1924 έως το 1935. Ως πρώτη περίοδος της Ελληνικής Δημοκρατίας προσμετρούνται τα χρόνια της Επανάστασης του 1821 και μετά, μέχρι την εγκαθίδρυση της Βασιλείας του Όθωνα, το 1832. Δηλαδή σε αδρές γραμμές, από τα 200 εορταζόμενα χρόνια, οι τρεις περίοδοι της Ελληνικής Δημοκρατίας καλύπτουν περίπου 66 χρόνια, που αποτελεί το 1/3 της συνολικής χρονικής διάρκειας των δυο αιώνων.
Το μείζον και αισιόδοξο, ως κατάκτηση, είναι ότι η τελευταία Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία είναι η μακροβιότερη, η δημιουργικότερη και γίνεται με συνθήκες εξωτερικής στήριξης και συνεργασίας (Ευρωπαϊκή Ένωση). Η Δημοκρατία μας είναι ενταγμένη στον σκληρό οικονομικό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θεωρείται πλέον ως μία ισότιμη και ισάξια χώρα, σε σχέση με τις θεωρούμενες ως πρωτοπόρες χώρες της ΕΕ. Ίσως αυτό αποτελεί και το σπουδαιότερο τελικό και σύγχρονο επίτευγμά μας, που δικαιώνει και την πορεία των δύο αιώνων.
Εάν ως μέτρο σύγκρισης θεωρήσουμε την Ελλάδα του 1821, η σημερινή Ελλάδα παρουσιάζει διαστημικά μεγέθη και κατατάσσεται με αντικειμενικά κριτήρια και έγκυρες μετρήσεις στον αναπτυγμένο κόσμο, με υψηλό επίπεδο ζωής και με κράτος δικαίου. Ίσως για τον λόγο αυτόν θα πρέπει να επικεντρώνουμε κυρίως στις αρνητικές «αποκλίσεις» μας, ώστε να προσαρμοζόμαστε ταχύτερα, μαζικότερα και αποτελεσματικότερα στις ιστορικές προκλήσεις.
Η αύρα που αφήνουν αυτοί οι δύο τελευταίοι αιώνες της ιστορίας της Ελλάδας, ως διαχρονική αξία, ως αιτούμενο, αλλά κυρίως, ως παρακαταθήκη, είναι ότι η αναγνώριση της ιστορικής πραγματικότητας και αλήθειας είναι υποχρέωση ηθική και επιστημονική όλων των σκεπτόμενων ανθρώπων. Επιτυγχάνεται μέσω της αυτογνωσίας και της αυτοκριτικής (προσωπικής και συλλογικής).
Τα ιστορικά γεγονότα δεν πρέπει να αποτελούν βάση και εφαλτήριο φανατισμού, αλλά να είναι τα μέσα και τα εργαλεία για την κατανόηση της πραγματικότητας και για τη δόμηση στερεών βάσεων συν-εννόησης και συν-δημιουργίας.
Η ομόνοια ανθρώπων και λαών οφείλει να βασίζεται στις ιστορικές αλήθειες και στην παρρησία των ιστορικών ή και των προσωπικών γεγονότων.
Ομιλία του Αριστογείτονα Γ. Χαραλαμπάκη, αντιστρατήγου ε.α. – καρδιολόγου στο Μεσολόγγι, την 6η Ιουνίου 2015
(Λόγω αδυναμίας του συγγραφέως να παραστεί, την ομιλία παρουσίασε αντ’ αυτού ο κ. Χρήστος Παπαδογεωργόπουλος, αντιστράτηγος ε.α., στην φωτογραφία)
Η ηρωική αντίσταση των υπερασπιστών του Μεσολογγίου και η αξιοθαύμαστη γενναία έξοδός τους αποτελεί την κορύφωση του αγώνα για την Ελευθερία και συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα γεγονότα της Παγκόσμιας Στρατιωτικής ιστορίας. Η αυταπάρνηση, ο ηρωισμός και η Θυσία των Μεσολογγιτών συγκλόνισαν την Ελλάδα, τη διεθνή κοινή γνώμη και τις τότε κυβερνήσεις των Ευρωπαϊκών κρατών. Αλλά και οι καλλιτέχνες – κυρίως ζωγράφοι και λογοτέχνες-απαθανάτισαν στα έργα τους την ηρωική έξοδο και ύμνησαν τους ασυμβίβαστους εκείνους ανθρώπους που επιλέγουν την ελευθερία και την αξιοπρέπεια, με τίμημα το θάνατο, μπροστά στην ταπεινωτική υποδούλωση και υποταγή.
Η ποιητική μούσα ύμνησε το Μεσολόγγι σαν κορυφαίο σύμβολο ηρωισμού. Θα αναφερθώ σε τρεις ποιητές μας, τον Μιλτιάδη Μαλακάση, τον Κωστή Παλαμά, και του Διονύσιο Σολωμό των οποίων οι εμπνευσμένες ποιητικές συνθέσεις ασκούν ιδιαίτερη απήχηση στην ψυχή μας, από τα σχολικά χρόνια ακόμα.
Αλλά πριν περάσω στην ποιητική δημιουργία που «γέννησε» το Μεσολόγγι με τους τιτάνιους αγώνες των υπερασπιστών του, θα ήταν παράλειψη εάν δεν αναφερόμουν και στα εμπνευσμένα δημοτικά τραγούδια που σχετίζονται με την πολιορκία. Η λαϊκή μούσα και οι άνθρωποι που έζησαν τα γεγονότα ύμνησαν με αριστοτεχνικό και άμεσο τρόπο τα κατορθώματα των αγωνιστών και τη μεγαλειώδη αντίστασή τους. Ποιητικά αριστουργήματα – όπως άλλωστε όλα τα δημοτικά τραγούδια που δημιούργησε η ψυχή του λαού μας– μιλούν τόσο εύγλωττα και τόσο δραματικά για τα ιστορικά γεγονότα και τους πρωταγωνιστές τους. Πέρασαν τα σύνορα και τα περισσότερα έγιναν γνωστά και τραγουδήθηκαν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, κοντολογίς έγιναν κτήμα όλων.
Θα αναφερθώ σε τρία δημοτικά τραγούδια :
Το πρώτο έχει τίτλο :
« ΜΙΣΟΛΟΓΓΙ»
Να ‘μουν πουλί να πέταγα, να πήγαινα τ’ αψήλου
ν΄ αγνάντευα τη Ρούμελη, το έρμο Μεσολόγγι,
πώς πολεμά με την Τουρκιά, με τέσσερους πασάδες.
Πέφτουν κανόνια στη στεριά και μπόμπες τον πελάγου,
πέφτουν τα λιανοντούφεκα σαν άμμος της θαλάσσης.
Και ο Μακρής τούς φώναξε και ο Μακρής φωνάζει :
Παιδιά, βαστάτε τ΄ άρματα και τα βαριά ντουφέκια
και το μιντάτ΄ μας έρχεται στεριάς και του πελάγου,
ο Καραϊσκάκης της στεριάς κ΄ Υδραίοι του πελάγου.
Μήτε μεντάτι έφτασε μήτε βοήθεια φτάνει
και οι κλεισμένοι ξώρμησαν με τα σπαθιά στα χέρια
κι οι Τούρκοι τους εσταύρωσαν και τους διαμοιράζουν.
Πήραν κεφάλια αμέτρητα και ζωντανούς αμέτρους
και λίγοι ξεγλυτώσανε πλέοντας μες στο αίμα.
Το δεύτερο έχει τίτλο :
«ΤΙ ΕΧΟΥΝ ΤΑ ΔΟΛΙΑ ΤΑ ΒΟΥΝΑ»
Τι έχουν τα δόλια τα βουνά, τι έχουν κι αναστενάζουν;
τί έχεις, καημένη Ρούμελη και βαριαναστενάζεις;
Το τι καλό ΄χω να χαρώ, να μην αναστενάζω;
Εφτά χρόνους τώρα πολεμώ, με τον Σουλτάν Μαχμούτη,
χάνω παιδιά στον πόλεμο, αρματωλούς και κλέφτες,
κάστρα πολλά μου παίρνουνε, ένα κοντά απ΄ τ΄ άλλο.
Ενα μονάχα μου ΄μεινε, το δόλιο Μεσολόγγι
και τώρα μου το κλείσανε, γυρεύουν να το πάρουν.
Το τρίτο δημοτικό ποίημα τιτλοφορείται «Η Πολιορκία του Μεσολογγίου» και εξιστορεί πολύ ζωντανά την οικτρή κατάσταση και την θανατερή αγωνία των πολιορκημένων υπερασπιστών, ιδιαίτερα όταν έγινε ο πλήρης αποκλεισμός από στεριά και θάλασσα :
Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ
Σάββατο μέρα πέρασαν από το Μεσολόγγι
την Κυριακή ήταν των Βαγιών, Σάββατο του Λαζάρου
κι άκουσα μέσα κλάματα, δάκρυα και μοιρολόγια.
Δεν έκλαιγαν του σκοτωμό κι ούτε για τα κουφάρια,
μον’ έκλαιγαν για το ψωμί οπού ‘λειψε τ’ αλεύρι.
Κι ένας παπάς εχούγιαξεν από την εκκλησία :
Παιδιά, μεγάλοι και μικροί, εδώ στον Αϊ Νικόλα
την ύστατη μεταλαβιά ελάτε για να βρείτε.
Κι ο Μπότσαρης εχούγιαξεν από το μετερίζι :
Ποιος είν’ άξιος και γρήγορος και άξιο παλικάρι
να πάει με γράμμα στα νησιά, στην Υδρα και στις Σπέτσες
για να μας φέρουν ζαϊρέ να διώξουμε την πείνα.
Να διώξουμε τς’ Αράπηδες, το σκύλο το Μπραϊμη.
Πού πας, μωρέ Μπραϊμ-πασά με τους παλιαραπάδες!
Εδώ το λένε Κάρλελι, το λένε Μεσολόγγι,
όπου πολεμάν οι Ελληνες σαν άξια παλικάρια.
Στις εκκλησιές μαζώχτηκαν, όλοι μικροί μεγάλοι
κι ένας στον άλλον έλεγε κι ένας στον άλλο λέει :
Αδέρφια, τι θα κάνουμε στο χάλι που μας βρήκε;
Δυο μήνες τώρα πέρασαν που ο ζαϊρές εσώθη,
φάγαμ’ ακάθαρτα σκυλιά και γάτες και ποντίκια.
Το Βασιλάδι έπεσε, το Αντελικό εχάθη
ήρθαν και τα καράβια μας και πάλι πίσω πάνε.
Θανάσης Κότσικας φώναξε, Θανάσης Κότσικας λέει :
Αδέρφια ας πολεμήσουμε τους Τούρκους σα λιοντάρια
και το γιουρούσ’ ας κάνουμε για να διαβούμε πέρα,
μπροστά θα βγούνε οε γέροι, στη μέση οι γυναίκες.
Εγίνηκε το τσάκισμα μες στου Μακρή τη ντάπια
και το γιοφύρι εχάλασαν και τα παιδιά τα πνίξαν.
Άρρωστοι μέσα μείνανε μαζί με το Δεσπότη.
Φωτιά στο κάστρο βάλανε, κανένας δεν εσώθη.
Λίγα λόγια τώρα για τον ποιητή Μιλτιάδη Μαλακάση, προτού περάσω στους κορυφαίους Παλαμά και Σολωμό. Ποιητής από τους σημαντικότερους του νεοελληνικού λυρισμού, γεννήθηκε στο Μεσολόγγι το 1869, καταγόμενος από οικογένεια αγωνιστών του Εικοσιένα και πέθανε στην Αθήνα το 1943. Η ποίησή του γίνεται πιο ρωμαλέα όταν εμπνέεται από το Μεσολόγγι. Στα ποιήματα αυτά φανερή είναι η νοσταλγία και το όραμα ενός κόσμου που έχει χαθεί. Ο αφηγηματικός τόνος που κυριαρχεί στα ποιήματα θυμίζει δημοτικό τραγούδι.
Θα σας διαβάσω ένα χαρακτηριστικό ποίημά του με τίτλο “Μεσολόγγι” :
ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ
Εσένα θύμησή μου, εσέν’ άνθος θανάτου,
Αθανασίας ρόδο, εσέ κρατώ,
Μοσχοβολιά και χάϊδεμα του αναβλεμμάτου
Κι αγκάθι αιματοστάλαχτο φριχτό.
Οταν, ώ παιδική καρδιά! Η αρμύρα
Της λιμνοθάλασσας ανήλεη, λατρευτή,
Με χρώματα σε μέθαε και με μύρα,
Τότε γιατί να μην πεθάνεις; Ώ γιατί;
Στις ροδοδάφνες, μες στην αίγλη του εικοσιένα,
Εσύ λουλούδι υστερογέννητον, ώ πώς
Πέφτουν τα φύλλα σου ένα-ένα σκεβρωμένα,
Και μεσ’ στα βάλτα ο σκορπισμένος σου καρπός ;
Σε τόσες μέσα ανατολές, δύσες, σκοτάδια
Μέσα σε τόσες μουσικές, ποίησες, ωδές,
Νερών και δένδρων τα βουητά, σείσματα, χάδια,
Χαμένος ψίθυρος της λύρας μου οι χορδές…
Ώ Μεσολόγγι, ιερέ βωμέ, αιματοβαμένε,
μεγάλου βάρδου η δόξα και η θανή,
του Χρήστου του Καψάλη εσύ, πυρσέ αναμένε
και της εξόδου η νύχτα, ώ ουρανοί !
Τώρα, κι αν μου ξεδένετε φρένα και γλώσσα
θ’ αγροικηθεί της ταπεινότης μου ο ψαλμός,
μέσα στους ύμνους και στα τρόπαια τα τόσα
που σου έχει στήσει όλου του κόσμου ο θαυμασμός.
Και τώρα ήρθε η ώρα να αφήσουμε την ποιητική μούσα που ενέπνευσε τον κορυφαίο μας ποιητή ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ, να μας μεταφέρει με ξεχωριστό τρόπο στο Μεσολόγγι της εποχής εκείνης.
Ο Κωστής Παλαμάς γεννήθηκε στην Πάτρα στις 13 Ιανουαρίου 1859 από γονείς που καταγόταν από το Μεσολόγγι. Πέθανε στις 27 Φεβρουαρίου 1943, σε ηλικία 83 ετών. Η κηδεία του έμεινε ιστορική, καθώς μπροστά σε έκπληκτους Γερμανούς κατακτητές, χιλιάδες κόσμου τον συνόδευσαν στην τελευταία του κατοικία, στο Α’ νεκροταφείο Αθηνών ψάλλοντας του Εθνικό ‘Υμνο.
Ο πατέρας του ήταν από οικογένεια λογίων. Ο προπάππος του Παναγιώτης Παλαμάς είχε ιδρύσει στο Μεσολόγγι την περίφημη «Παλαμιαία Σχολή». Οταν ο ποιητής ήταν 6 χρονών έχασε και τους δύο γονείς του σε διάστημα 40 ημερών. Τον ανέλαβε ο θείος του Δημήτριος Παλαμάς, που κατοικούσε στο Μεσολόγγι, όπου και έζησε για οκτώ χρόνια σε ατμόσφαιρα μάλλον δυσάρεστη και καταθλιπτική. Το πρώτο του ποίημα το έγραψε σε ηλικία 9 χρονών.
Δημοσίευσε συνολικά 40 ποιητικές συλλογές, καθώς και θεατρικά έργα, κριτικά και ιστορικά δοκίμια, συγκριτικές μελέτες και βιβλιοκριτικές. Αν και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ‘Ελληνες ποιητές, είναι γεγονός ότι το ενδιαφέρον για το έργο του μειώθηκε στη μεταπολεμική Ελλάδα, όταν αφ’ ενός μεν επεκράτησαν διαφορετικά αισθητικά ρεύματα και αφ’ ετέρου υποχώρησε γενικότερα το ενδιαφέρον για την ποίηση.
Θα αναφερθώ σε τρία ποιήματά του που έχουν σχέση με το Μεσολόγγι :
Το πρώτο με τον τίτλο « Μεσολόγγι» είναι το δεύτερο από τα δώδεκα σονέτα που έχουν το γενικό τίτλο Πατρίδες και περιλαμβάνονται στη συλλογή “Ασάλευτη ζωή”. Στο ποίημα αυτό ο ποιητής πλέκει τις φυσικές καλλονές του Μεσολογγίου με στενόχωρες αναμνήσεις από την σκληρή ορφάνια που μικρό παιδάκι τον έριξε σ’ αυτόν τον τόπο.
ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ
Στη νησόσπαρτη λίμνη που το μαϊστράλι
από θαλασσινή δυναμωμένο αρμύρα
ταράζει πέρα το φυκόστρωτο ακρογιάλι,
μ’ έριξ’ εκεί πεντάρφανο παιδάκι η Μοίρα.
Εκεί ο Βοριάς με τη Νοτιά, εκεί η πλημμύρα
σε μάχη με τη ρήχη βρίσκεται μεγάλη,
μακριά, μες στου πελάγου τον καταποτήρα
του ήλιου χάνεται το υπέρλαμπρο κοράλλι.
Εκεί από της τρίκορφης Βαράσοβας τα ύψη,
σαν από πύργου δώμα, δέσποινα η Σελήνη
στα ολόστρωτα νερά την όψη της θα σκύψει
μα την αθώα εκεί παιδιάστικην ειρήνη
και πουθενά δεν γνώρισα – μόνο τη θλίψη
και τη σπίθα του νου που μια φωτιά έχει γίνει.
Το δεύτερο ποίημα στο οποίο θα αναφερθώ έχει τίτλο «Δόξα στο Μεσολόγγι». Απαγγέλθηκε από του ίδιο τον Παλαμά στον ιερό χώρο του κάστρου το 1926, στον εορτασμό της 100ης επετείου από την’Εξοδο :
ΔΟΞΑ ΣΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ
Γη, τούς ξάστερους πάντοτε ουρανούς μου
Κάθε λογής κόσμοι αστρικοί πλουμίζουν
Άστρα που σβήνουν και που πέφτουν, άστρα
Που τρεμοφέγγουν.
Πλανήτες, φωτοσύγνεφα, κομήτες,
Φώτα χλωμά και φώτα θάμπωμα, ήλιοι.
Πες τα μαργαριτάρια και χρυσάφια,
Πες τα διαμάντια.
Μα εσύ, ρουμπίνι απ’ τούς αχνούς δεμένο
Μαρτυρικών και ηρωικών αιμάτων
Στον ουρανό της πλάσης, καθώς είναι του πόλου το άστρο,
Του πόλου το άστρο εσύ στους ουρανούς μου
Της Δόξας, δόξα, ώ Γη! Το Μισολόγγι :
Κι` οι με ονόματα μύρια γνωρισμένοι
Κόσμο μου που είναι
Κι’ οι από σπαθιού καταχτητές, και οι δάφνες
Των πολεμάρχων οι αιματοβαμμένες.
Κι’ οι Αλέξαντροι
Κι’ οι Εφτάλοφες και οι Νίκες
Και οι Σαλαμίνες,
Και με τις ιστορίες οι πολιτείες
Και στόματα χρυσά και οι Κυβερνήτες
Κι οι Ηράκλειτοι του Λόγου και της Τέχνης
Παντού κι’ οι Αισχήλοι.
Ανήμποροι όπως κι αν σταθούν μπροστά σου,
Και σε μιας τρίχας ήσκιο – να θολώσουν
Την ξεκομμένη απ` του Κυρίου την όψη
Φεγγοβολιά σου.
Μισολόγγι. Χαρά της ιστορίας,
Γη επαγγελμένη. Πάνε εκατό χρόνια!
Κι ας πάνε. Η θύμηση άχρονη μπροστά σου
Θα γονατίζει.
Το τρίτο ποίημα, έχει τίτλο «Μια Πίκρα». Αναφέρεται στη λιμνοθάλασσα και το βρήκα πολύ τρυφερό, νοσταλγικό αλλά και πικραμένο από τα σκληρά παιδικά χρόνια της ορφάνιας του κορυφαίου ποιητή μας. ‘Εχει μάλιστα μελοποιηθεί από τον Φοίβο Δεληβοριά:
ΜΙΑ ΠΙΚΡΑ
Τα πρώτα μου χρόνια τ’ αξέχαστα τα ‘ζησα /κοντά στ’ ακρογιάλι,
στη θάλασσα εκεί τη ρηχή και την ήρεμη, /πλατιά και μεγάλη.
Και κάθε φορά που μπροστά μου πρωτάνθιστη / ζωούλα προβάλλει,
στενάζεις καρδιά μου το ίδιο αναστέναγμα : / Να ζούσα και πάλι.
Μια μέρα είναι η μοίρα μου, μια μέρα είν’ η χάρη μου, / δεν γνώρισα κι άλλη :
Μια θάλασσα μέσα μου σα λίμνη γλυκόστρωτη / γλυκιά και μεγάλη.
Και να! μεσ’ στον ύπνο μου την έφερε τ’ όνειρο / κοντά μου και πάλι
τη θάλασσα εκεί τη ρηχή και την ήρεμη, /πλατιά και μεγάλη.
Κι εμέ, τρισαλίμονο ! μια πίκρα με πίκραινε, / μια πίκρα μεγάλη,
και δε μου τη γλύκαινες/ της πρώτης λαχτάρας μου, καλό μου ακρογιάλι ! Ποια τάχα φουρτούνα φουρτούνιαζε μέσα μου / και πια ανεμοζάλη,
που δε μου την κοίμιζες και δεν την ανάπαυες, /καλό μου ακρογιάλι.
Μια πίκρα είν’ αμίλητη, μια πίκρα είν’ αξήγητη /μια πίκρα μεγάλη,
η πίκρα που είν’ άσβηστη και μεσ’ στον παράδεισο
των πρώτων μας χρόνων – κοντά στ’ ακρογιάλι.
Άφησα τελευταίο τον ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΣΟΛΩΜΟ.
Σκόπιμα κρατήθηκε τελευταίος στη σειρά ο εθνικός μας ποιητής, παρόλο που χρονολογικά βρίσκεται κοντά στα γεγονότα. Κι αυτό όχι μόνο γιατί βίωσε ο ίδιος και έζησε στην ίδια μεγαλειώδη εποχή των πολιορκιών και της εξόδου του Μεσολογγίου, αλλά κυρίως, γιατί με το ποιητικό του έργο κορύφωσε τη θυσία τους και την ανέβασε σε ύψη δυσθεώρητα με την ποιητική δεινότητα, την αξεπέραστη.
Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο στις 8 Απριλίου 1798 και πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου 1857 σε ηλικία 58 ετών. Ουδέποτε μετακινήθηκε προς την κεντρική Ελλάδα. Γονείς του ήταν ο κόντες Νικόλαος Σολωμός και η υπηρέτριά του Αγγελική Νίκλη με την οποία διατηρούσε δεσμό, όντας παντρεμένος με την Μαρνέττα Κάκνη. Σπούδασε στην Ιταλία, αρχικά σε Λύκειο της Βενετίας και στη συνέχεια στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Πάδουας.
Τα πρώτα σημαντικά του ποιήματα γράφτηκαν στην Ιταλική γλώσσα. Οταν επέστρεψε στη Ζάκυνθο, του ήταν πολύ δύσκολο να γράψει στα Ελληνικά γιατί δεν κατείχε καλά την Ελληνική γλώσσα. Για να μπει στο κλίμα της Ελληνικής Λογοτεχνίας μελέτησε εντατικά δημοτική κυρίως ποίηση. Σε αυτό το δύσκολο όντως εγχείρημα τον βοήθησε τα μέγιστα η συνάντησή του με τον Σπυρίδωνα Τρικούπη ο οποίος του εξήρε το μεγάλο ποιητικό του ταλέντο και τον προέτρεψε σθεναρά υα στραφεί πλέον προς την Ελληνική ποίηση.
Ο Σολωμός σε όλο το έργο του κήρυξε με ιερή εμμονή τις αθάνατες αξίες της ζωής : Δικαιοσύνη, Ελευθερία, Αλήθεια, Πίστη, Αγάπη, Χρέος.
«Μήγαρις έχω άλλο στο μυαλό μου,
πάρεξ ελευθερία και γλώσσα.»
Ο Εθνικός μας ποιητής, συνεπαρμένος από του αγώνα των επαναστατημένων Ελλήνων, εμπνεύστηκε και τα τρία μεγαλειώδη ποιήματά του : Τον «Υμνο εις την Ελευθερίαν», την «Ωδή για τον Λόρδο Μπάυρον» και τους « Ελεύθερους Πολιορκημένους».
Ο Σολωμός στον «Υμνο εις την Ελευθερίαν» που γράφτηκε τον Μάη του 1823, μέσα σ’ ένα μήνα, και αποτελείται από 158 τετράστιχες στροφές, αφιερώνει 34 στροφές, από 88 μέχρι και 122, αποκλειστικά στο Μεσολόγγι. Το απόσπασμα αυτό αναφέρεται στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου και συγκεκριμένα στην αποτυχημένη τουρκική επίθεση την ημέρα των Χριστουγέννων του 1822. Συνθέτοντας τον «Υμνο» ο ποιητής, είναι βέβαιο πως βρισκότανε σε μιαν υπέρτατη αυτοσυνειδησία, σαν ‘Ελληνας και σαν άνθρωπος. Ώριμος – όντας μόλις 25 χρονών.
Στις στροφές 88-96 η μεγάλη νίκη των Ελλήνων θα αποδοθεί στην ιερή σύμπραξη Ελευθερίας και θρησκείας. Η Ελευθερία, έννοια ταυτόσημη στον «Υμνο» με τον Ελληνισμό, θα παρουσιαστεί σε μια θεία επικοινωνία με τον Χριστιανισμό. Από το Θεό, που δικό του θέλημα είναι να μην πέσει το Μεσολόγγι, θα πάρει προτροπή – προσταγή να σταθεί στον κάμπο του Μεσολογγίου και να το προστατέψει :
88.Πήγες εις το Μεσολόγγι / την ημέρα του Χριστού
μέρα που άνθισαν οι λόγγοι / για το τέκνο του Θεού
89.Σούλθε εμπρός λαμποκοπώντας / η θρησκεία μ’ ένα σταυρό
και το δάκτυλο κινώντας / όπου ανεί τον ουρανό,
90.σ ‘αυτό, εφώναξε, το χώμα / στάσου ολόρθη, Ελευθεριά
και φιλώντας σου το στόμα / μπαίνει μες στην εκκλησιά.
91.Εις την τράπεζα σιμώνει, / και το σύγνεφο το αχνό
γύρω γύρω της πυκνώνει / που σκορπάει το θυμιατό.
92.Αγρικάει την ψαλμωδία / οπού εδίδαξεν αυτή
βλέπει τη φωταγωγία / στους Αγίους μπροστά χυτή.
93.Ποιοι ειν’ αυτοί που πλησιάζουν / με πολλή ποδοβολή
κι άρματ’, άρματα ταράζουν ; / Επετάχτηκες εσύ.
94.Α! το φως που σε στολίζει, / σαν ηλίου φεγγοβολή
και μακρόθεν σπινθηρίζει / δεν είναι, όχι, από τη γη.
95.Λάμψιν έχει όλη φλογώδη /χείλος, μέτωπο, οφθαλμός
φως στο χέρι, φως στο πόδι / κι όλα γύρω σου είναι φως.
96.Το σπαθί σου αντισηκώνεις, / τρία πατήματα πατάς,
σαν τον πύργο μεγαλώνεις / και εις το τέταρτο κτυπάς.
Μέσα στις πολυδύναμες αυτές στροφές από τις καλύτερες του «Υμνου» δίνεται μια δυναμική παράσταση της Ελευθερίας. ‘Ενα τέλειο ποιητικό όραμα, όπου ο θαυμασμός κι ο ενθουσιασμός του ποιητή συλλαμβάνει τη λευτεριά σαν έκρηξη του φωτός. ‘Εχει συντεθεί σε μια στρωτή, κατασταλαγμένη και καλοδουλεμένη νεοελληνική γλώσσα. Οπωσδήποτε ο λεκτικός πλούτος του «Υμνου» εντυπωσιάζει αυτόν που γνωρίζει το πόσο περιορισμένη ήταν ακόμα η παράδοση της δημοτικής στο γραφτό ελληνικό λόγο.
Το δεύτερο εξόχως λυρικό ποίημα που θα αναφερθώ είναι το αφιερωμένο στο μεγάλο φιλέλληνα ΛΟΡΔΟ ΜΠΑΫΡΟΝ. Γράφτηκε το 1824, αμέσως μετά το θάνατο του Βύρωνα. Είναι μακροσκελές, αποτελείται από 166 τετράστιχες στροφές (λίγο μεγαλύτερο από τον «Ύμνο»), διαπνέεται από συγκίνηση και έντονο ενθουσιασμό για την ηρωική αυτή μορφή και θεωρείται η συνέχεια του “Υμνου εις την Ελευθερίαν”. Σας διαβάζω τις έξι πρώτες στροφές :
1.Λευτεριά για λίγο πάψε / να χτυπάς με το σπαθί.
Τώρα σίμωσε και κλάψε / εις του Μπάυρον το κορμί.
2.και κατόπι ας ακλοθούνε / όσοι επράξανε λαμπρά
αποπάνω του ας χτυπούνε / μόνο σrήθια ηρωικά.
3.Πρώτοι ας έλθουνε οι Σουλιώτες, / και απ’ το Λείψανον αυτό
ας μακραίνουνε οι προδότες / και απ’ τα λόγια οπού θα πω.
4.Φλάμπουρα, όπλα τιμημένα, / ας γυρθούν κατά τη γη,
καθώς ήτανε γερμένα / εις του Μπάυρον τη θανή,
5.που βαστούσε το μαχαίρι, / όταν του ‘λειψε η ζωή,
μεσ’ το ανδρόφονο το χέρι / και δεν τ’ άφηνε να βγει.
6.Αναθράφrηκε ο γενναίος / στων αρμάτων την κλαγγή
τούτον έμπνευσε, όντας νέος, / μία θ εά μελωδική.
Το τρίτο ποίημα, οι «ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ» είναι το έργο της ζωής του Σολωμού. Το δούλευε για τριάντα ολόκληρα χρόνια, χωρίς να το ολοκληρώσει σα σύνθεση. Είναι έργο εθνικό, υψηλής έμπνευσης. Τα βάσανα των Μεσολογγιτών και η μεγαλειώδης πτώση τους συγκίνησαν τον ποιητή, που θέλησε να τους κάνει σύμβολα της αλύγιστης και αδούλωτης ψυχής. Καθώς αντίκριζε απ’ το νησί του, τη Ζάκυνθο, το φλεγόμενο Μεσολόγγι άρχισε να γράφει στα 1826, αμέσως μετά την πτώση, το πρώτο Σχεδίασμα με 7 αποσπάσματα.
Η ασίγαστη όμως δίψα του Σολωμού για την τελειότητα μορφής δεν του αφήνει ήσυχο. Ξαναδουλεύει το έργο σε Β΄ Σχεδίασμα επί 11 χρόνια (1833 – 1844) στην Κέρκυρα με 61 αποσπάσματα. Το Γ΄ Σχεδίασμα με 15 αποσπάσματα το επεξεργάστηκε ως το τέλος της ζωής του.
Το ποίημα άλλαξε τέσσερες φορές τίτλο. Το οξύμωρο του τελευταίου τίτλου «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» αποδίδει όλη την τραγικότητα της θέσης των Μεσολογγιτών και περικλείνει όλη τη δύναμη της θέλησής τους.
Παραθέτω το γνωστό σε όλους από το Β΄ Σχεδίασμα, απόσπασμα 1, όπου με την επιβλητικότητα επιγράμματος ο ποιητής αποδίδει λιτά αλλά δραματικά αυτό που συμβαίνει μέσα στο «μικρό αλωνάκι», όπως αλλού ονομάζει α Σολωμός του κάμπο του Μεσολογγιού.
Άκρα του τάφου σιωπή στο κάμπο βασιλεύει
Λαλεί πουλί παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε. Στα μάτια η μάνα μνέει.
στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει :
έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ’ έχω εγώ στο χέρι ;
οπού σύ μού ‘γινες βαρύ κι ο Αγαρινός το ξέρει.
Κύριο θέμα στους έξι στίχους είναι η πείνα. Για να την εκφράσει ο ποιητής θα χρησιμοποιήσει δύο διαφορετικές εικόνες : τη μάνα και τον Σουλιώτη, μια γυναίκα κι έναν άντρα. Ο στενός αποκλεισμός τούς έχει αναγκάσει σε φρικτή πείνα, τέτοια που να κάνει έναν άνθρωπο να ζηλεύει την τροφή ενός πουλιού. Η πείνα είναι το πρώτο στη σειρά των εμποδίων που έχουν να αντιπαλέψουν οι πολιορκημένοι. Και πρέπει να το υπερνικήσουν, για να αποδείξουν την υπεροχή του πνεύματος πάνω στην ύλη.
Η ένδεια έχει φτάσει στο τελευταίο της όριο, ώστε το σπυρί του πουλιού να κινεί την τόσο συναισθηματική αντίδραση της Μεσολογγίτισσας : «Τα μάτια η πείνα εμαύρισε, στα μάτια η μάνα μνέει». Ορκίζεται – στα μάτια του παιδιού της «μνέει». Ξέρει τα μητρικά της καθήκοντα, μα το ηθικό χρέος υψώνεται πάνω από αυτά – τα περιλαμβάνει και τα καθορίζει. Τραγικό το δίλημμά της.
Ετσι η γυναίκα υψώνεται σε ηρωική μορφή ισοδύναμη με τον άντρα : «Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει». Ο Σουλιώτης κλαίει από περηφάνεια και φιλότιμο. Ο πολεμιστής, που νιώθει να ζει πραγματικά και να καταξιώνεται μόνο μέσα στον πόλεμο και στη νίκη, έχει φτάσει από την πείνα στο σημείο να μην μπορεί να σηκώσει ούτε το τουφέκι του. Στιγμή μεγάλης τραγικής διαπίστωσης, που επιτείνεται από τη γνώση πως ο εχθρός ξέρει τούτη την αδυναμία, την περιγελά και περιμένει καρτερικά την παράδοσή του.
Μέσα από τον αναβαθμό των δυσκολιών, όπου η πείνα είναι το πρώτο και ανυπέρβλητο εμπόδιο, ο Σολωμός αποδίδει με τρόπο αριστουργηματικό το ψυχικό μεγαλείο που μπορεί να κρύβει η ψυχή του ανθρώπου.
Το Μεσολόγγι έπεσε την άνοιξη. Ο ποιητής παριστάνει τη φύση, στη στιγμή που είναι ωραιότερη, ως μια δύναμη η οποία με όλα τ’ άλλα και υλικά και ηθικά ενάντια, προσπαθεί να δειλιάσει τους πολιορκημένους.
Θα κλείσω την ομιλία μου με το σχετικό απόσπασμα που αναφέρεται σ’ αυτή την αντίθεση. Από τη μια με τη μαγεία της άνοιξης κι από την άλλη με την απειλή ενός ηρωικού θανάτου, συνθέτει ο Σολωμός τη μεγάλη του έμπνευση :
Ο Απρίλης με τον ‘Ερωτα χορεύουν και γελούνε
κι όσ’ άνθια βγαίνουν και καρποί τόσ’ άρματα σε κλειούνε.
…………………………………………………..
Λευκό βουνάκι πρόβατα κινούμενο βελάζει,
και μες στη θάλασσα βαθιά ξαναπετιέται πάλι,
π’ ολονυχτίς εσύσμιξε με τ’ ουρανού τα κάλλη.
Και μες στης λίμνης τα νερά, όπ’ έφθασε μ` ασπρούδα,
έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα,
που ευώδιασε τον ύπνο της μέσα στον άγριο κρίνο.
Το σκουληκάκι βρίσκεται σ` ώρα γλυκειά κι εκείνο.
Μάγεμα η φύσις κι όνειρο στην ομορφιά και χάρη,
η μαύρη πέτρα ολόχρυση και το χλωρό χορτάρι.
Με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κρένει :
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΑΙΩΝ» στις 13 Νοεμβρίου 1838 με το ακόλουθο χρονικό:
«Κατά την 7 Οκτωβρίου ο στρατηγός Θ. Κολοκοτρώνης, σύμβουλος εν ενεργεία, επισκεφθείς το Ελληνικόν Γυμνάσιον της καθέδρας ηκροάσθη μίαν και ημίσειαν ώραν τον πεπαιδευμένον γυμνασιάρχην κ. Γεννάδιον παραδίδοντα. Ενθουσιασθείς και από την παράδοσιν και από την θέαν τοσούτων μαθητών είπε προς τον Γεννάδιον, την οποίαν συνέλαβεν επιθυμίαν του να ομιλήση, ει δυνατόν, και ο ίδιος προς τους νέους μαθητάς. Την πρότασίν του αυτήν απεδέχθη ο κ. Γυμνασιάρχης με την μεγαλυτέραν ευχαρίστησαν και προσδιόρισε την 10ην ώραν της επιούσης ως ημέρας εορτασίμου. Αλλά το πλήθος των μαθητών και η στενότης του Γυμνασίου παρεκίνησε τους διδασκάλους να εξέλθωσιν εις την Πνύκα, ως μέρος ευρύχωρον και μεμακρυσμένον οπωσούν. Την επαύριον, δυο απεσταλμένοι μαθηταί επροσκάλεσαν από της οικίας του τον στρατηγόν Κολοκοτρώνην εις την Πνύκα. Οι κάτοικοι των Αθηνών ηγνόουν μέχρις εκείνης της στιγμής την περίστασιν ταύτην. Μα ή φήμη διεδόθη, συνέρρευσε πλήθος διαφόρων επαγγελμάτων και τάξεων άνθρωποι. Ο δε στρατηγός Κολοκοτρώνης, περιτριγυρισμένος και από τους μαθητάς και από τούτους επί του βήματος της Πνυκός ομίλησε τον ακόλουθον λόγον, του οποίου εγγυώμεθα το ακριβές, καθ’ όσον δυνάμεθα να ενθυμηθώμεν».
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης απηύθυνε στην Πνύκα, τον πιο κάτω λόγο προς τους νέους του Α΄ Γυμνασίου της Αθήνας:
Παιδιά μου!
Εις τον τόπο τούτο, οπού εγώ πατώ σήμερα, επατούσαν και εδημηγορούσαν τον παλαιό καιρό άνδρες σοφοί, και άνδρες με τους οποίους δεν είμαι άξιος να συγκριθώ και ούτε να φθάσω τα ίχνη των. Εγώ επιθυμούσα να σας ιδώ, παιδιά μου, εις την μεγάλη δόξα των προπατόρων μας, και έρχομαι να σας ειπώ, όσα εις τον καιρό του αγώνος και προ αυτού και ύστερα απ’ αυτόν ο ίδιος επαρατήρησα, και απ’ αυτά να κάμωμε συμπερασμούς και δια την μέλλουσαν ευτυχίαν σας, μολονότι ο Θεός μόνος ηξεύρει τα μέλλοντα. Και δια τους παλαιούς Έλληνας, οποίας γνώσεις είχαν και ποία δόξα και τιμήν έχαιραν κοντά εις τα άλλα έθνη του καιρού των, οποίους ήρωας, στρατηγούς, πολιτικούς είχαν, δια ταύτα σας λέγουν καθ’ ημέραν οι διδάσκαλοί σας και οι πεπαιδευμένοι μας. Εγώ δεν είμαι αρκετός. Σας λέγω μόνον πως ήταν σοφοί, και από εδώ επήραν και εδανείσθησαν τα άλλα έθνη την σοφίαν των.
Εις τον τόπον, τον οποίον κατοικούμε, εκατοικούσαν οι παλαιοί Έλληνες, από τους οποίους και ημείς καταγόμεθα και ελάβαμε το όνομα τούτο. Αυτοί διέφεραν από ημάς εις την θρησκείαν, διότι επροσκυνούσαν τες πέτρες και τα ξύλα. Αφού ύστερα ήλθε στον κόσμο ο Χριστός, οι λαοί όλοι επίστευσαν εις το Ευαγγέλιό του, και έπαυσαν να λατρεύουν τα είδωλα. Δεν επήρε μαζί του ούτε σοφούς ούτε προκομμένους, αλλ’ απλούς ανθρώπους, χωρικούς καί ψαράδες, και με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος έμαθαν όλες τες γλώσσες του κόσμου, οι οποίοι, μολονότι όπου και αν έβρισκαν εναντιότητες και οι βασιλείς και οι τύραννοι τους κατέτρεχαν, δεν ημπόρεσε κανένας να τους κάμη τίποτα. Αυτοί εστερέωσαν την πίστιν.
Οι παλαιοί Έλληνες, οι πρόγονοί μας, έπεσαν εις την διχόνοια και ετρώγονταν μεταξύ τους, και έτσι έλαβαν καιρό πρώτα οι Ρωμαίοι, έπειτα άλλοι βάρβαροι καί τους υπόταξαν. Ύστερα ήλθαν οι Μουσουλμάνοι και έκαμαν ό,τι ημπορούσαν, δια να αλλάξη ο λαός την πίστιν του. Έκοψαν γλώσσες εις πολλούς ανθρώπους, αλλ’ εστάθη αδύνατο να το κατορθώσουν. Τον ένα έκοπταν, ο άλλος το σταυρό του έκαμε. Σαν είδε τούτο ο σουλτάνος, διόρισε ένα βιτσερέ [αντιβασιλέα], έναν πατριάρχη, καί του έδωσε την εξουσία της εκκλησίας. Αυτός και ο λοιπός κλήρος έκαμαν ό,τι τους έλεγε ο σουλτάνος. Ύστερον έγιναν οι κοτζαμπάσηδες [προεστοί] εις όλα τα μέρη. Η τρίτη τάξη, οι έμποροι και οι προκομμένοι, το καλύτερο μέρος των πολιτών, μην υποφέρνοντες τον ζυγό έφευγαν, και οι γραμματισμένοι επήραν και έφευγαν από την Ελλάδα, την πατρίδα των, και έτσι ο λαός, όστις στερημένος από τα μέσα της προκοπής, εκατήντησεν εις αθλίαν κατάσταση, και αυτή αύξαινε κάθε ήμερα χειρότερα· διότι, αν ευρίσκετο μεταξύ του λαού κανείς με ολίγην μάθηση, τον ελάμβανε ο κλήρος, όστις έχαιρε προνόμια, ή εσύρετο από τον έμπορο της Ευρώπης ως βοηθός του ή εγίνετο γραμματικός του προεστού. Και μερικοί μην υποφέροντες την τυραννίαν του Τούρκου και βλέποντας τες δόξες και τες ηδονές οπού ανελάμβαναν αυτοί, άφηναν την πίστη τους και εγίνοντο Μουσουλμάνοι. Καί τοιουτοτρόπως κάθε ήμερα ο λαός ελίγνευε καί επτώχαινε.
Εις αυτήν την δυστυχισμένη κατάσταση μερικοί από τους φυγάδες γραμματισμένους εμετάφραζαν και έστελναν εις την Ελλάδα βιβλία, και εις αυτούς πρέπει να χρωστούμε ευγνωμοσύνη, διότι ευθύς οπού κανένας άνθρωπος από το λαό εμάνθανε τα κοινά γράμματα, εδιάβαζεν αυτά τα βιβλία και έβλεπε ποίους είχαμε προγόνους, τι έκαμεν ο Θεμιστοκλής, ο Αριστείδης και άλλοι πολλοί παλαιοί μας, και εβλέπαμε και εις ποίαν κατάσταση ευρισκόμεθα τότε. Όθεν μας ήλθεν εις το νου να τους μιμηθούμε και να γίνουμε ευτυχέστεροι. Και έτσι έγινε και επροόδευσεν η Εταιρεία.
Όταν αποφασίσαμε να κάμωμε την Επανάσταση, δεν εσυλλογισθήκαμε ούτε πόσοι είμεθα ούτε πως δεν έχομε άρματα ούτε ότι οι Τούρκοι εβαστούσαν τα κάστρα και τας πόλεις ούτε κανένας φρόνιμος μας είπε «πού πάτε εδώ να πολεμήσετε με σιταροκάραβα βατσέλα», αλλά ως μία βροχή έπεσε εις όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας, και όλοι, και ο κλήρος μας και οι προεστοί και οι καπεταναίοι και οι πεπαιδευμένοι και οι έμποροι, μικροί και μεγάλοι, όλοι εσυμφωνήσαμε εις αυτό το σκοπό και εκάμαμε την Επανάσταση.
Εις τον πρώτο χρόνο της Επαναστάσεως είχαμε μεγάλη ομόνοια και όλοι ετρέχαμε σύμφωνοι. Ο ένας επήγεν εις τον πόλεμο, ο αδελφός του έφερνε ξύλα, η γυναίκα του εζύμωνε, το παιδί του εκουβαλούσε ψωμί και μπαρουτόβολα εις το στρατόπεδον και εάν αυτή η ομόνοια εβαστούσε ακόμη δύο χρόνους, ηθέλαμε κυριεύσει και την Θεσσαλία και την Μακεδονία, και ίσως εφθάναμε και έως την Κωνσταντινούπολη. Τόσον τρομάξαμε τους Τούρκους, οπού άκουγαν Έλληνα και έφευγαν χίλια μίλια μακρά. Εκατόν Έλληνες έβαζαν πέντε χιλιάδες εμπρός, και ένα καράβι μιαν άρμάδα. Άλλά δεν εβάσταξε!.
Ήλθαν μερικοί και ηθέλησαν να γένουν μπαρμπέρηδες εις του κασίδη το κεφάλι. Μας πονούσε το μπαρμπέρισμά τους. Μα τι να κάμομε; Είχαμε και αυτουνών την ανάγκη. Από τότε ήρχισεν η διχόνοια και εχάθη η πρώτη προθυμία και ομόνοια. Και όταν έλεγες τον Κώστα να δώσει χρήματα διά τας ανάγκας του έθνους ή να υπάγει εις τον πόλεμο, τούτος επρόβαλλε τον Γιάννη. Και μ’ αυτόν τον τρόπο κανείς δεν ήθελε ούτε να συνδράμει ούτε να πολεμήσει. Και τούτο εγίνετο, επειδή δεν είχαμε ένα αρχηγό και μίαν κεφαλή. Άλλά ένας έμπαινε πρόεδρος έξι μήνες, εσηκώνετο ο άλλος και τον έριχνε και εκάθετο αυτός άλλους τόσους, και έτσι ο ένας ήθελε τούτο και ο άλλος το άλλο. Ισως όλοι ηθέλαμε το καλό, πλην καθένας κατά την γνώμη του. Όταν προστάζουνε πολλοί, ποτέ το σπίτι δεν χτίζεται ούτε τελειώνει. Ο ένας λέγει ότι η πόρτα πρέπει να βλέπει εις το ανατολικό μέρος, ο άλλος εις το αντικρινό και ο άλλος εις τον Βορέα, σαν να ήτον το σπίτι εις τον αραμπά και να γυρίζει, καθώς λέγει ο καθένας. Με τούτο τον τρόπο δεν κτίζεται ποτέ το σπίτι, αλλά πρέπει να είναι ένας αρχιτέκτων, οπού να προστάζει πως θα γενεί. Παρομοίως και ημείς εχρειαζόμεθα έναν αρχηγό και έναν αρχιτέκτονα, όστις να προστάζει και οι άλλοι να υπακούουν και να ακολουθούν. Αλλ’ επειδή είμεθα εις τέτοια κατάσταση, εξ αιτίας της διχόνοιας, μας έπεσε η Τουρκιά επάνω μας και κοντέψαμε να χαθούμε, και εις τους στερνούς επτά χρόνους δεν κατορθώσαμε μεγάλα πράγματα.
Εις αυτή την κατάσταση έρχεται ο βασιλεύς, τα πράγματα ησυχάζουν και το εμπόριο και ή γεωργία και οι τέχνες αρχίζουν να προοδεύουν και μάλιστα ή παιδεία. Αυτή η μάθησις θα μας αυξήσει και θα μας ευτυχήσει. Αλλά διά να αυξήσομεν, χρειάζεται και η στερέωσις της πολιτείας μας, η όποία γίνεται με την καλλιέργεια και με την υποστήριξη του Θρόνου. Ο βασιλεύς μας είναι νέος και συμμορφώνεται με τον τόπο μας, δεν είναι προσωρινός, αλλ’ η βασιλεία του είναι διαδοχική και θα περάσει εις τα παιδιά των παιδιών του, και με αυτόν κι εσείς και τα παιδιά σας θα ζήσετε. Πρέπει να φυλάξετε την πίστη σας και να την στερεώσετε, διότι, όταν επιάσαμε τα άρματα είπαμε πρώτα υπέρ πίστεως και έπειτα υπέρ πατρίδος. Όλα τα έθνη του κόσμου έχουν και φυλάττουν μια Θρησκεία. Και αυτοί, οι Εβραίοι, οι όποίοι κατατρέχοντο και μισούντο και από όλα τα έθνη, μένουν σταθεροί εις την πίστη τους.
Εγώ, παιδιά μου, κατά κακή μου τύχη, εξ αιτίας των περιστάσεων, έμεινα αγράμματος και δια τούτο σας ζητώ συγχώρηση, διότι δεν ομιλώ καθώς οι δάσκαλοι σας. Σας είπα όσα ο ίδιος είδα, ήκουσα και εγνώρισα, δια να ωφεληθήτε από τα απερασμένα και από τα κακά αποτελέσματα της διχονοίας, την οποίαν να αποστρέφεσθε, και να έχετε ομόνοια. Εμάς μη μας τηράτε πλέον. Το έργο μας και ο καιρός μας επέρασε. Και αι ημέραι της γενεάς, η οποία σας άνοιξε το δρόμο, θέλουν μετ’ ολίγον περάσει. Την ημέρα της ζωής μας θέλει διαδεχθή η νύκτα του θανάτου μας, καθώς την ημέραν των Αγίων Ασωμάτων θέλει διαδεχθή η νύκτα και η αυριανή ήμερα. Εις εσάς μένει να ισάσετε και να στολίσετε τον τόπο, οπού ημείς ελευθερώσαμε· και, δια να γίνη τούτο, πρέπει να έχετε ως θεμέλια της πολιτείας την ομόνοια, την θρησκεία, την καλλιέργεια του Θρόνου και την φρόνιμον ελευθερία.
Τελειώνω το λόγο μου.
Ζήτω ο Βασιλεύς μας Όθων! Ζήτω οι σοφοί διδάσκαλοι! Ζήτω η Ελληνική Νεολαία!
