– Η Ιατρική στη Σύγχρονη Ιατρική Ιστορία (Δ’ Τόμος)
ΕΧΟΥΝ ΓΡΑΦΕΙ ΠΟΛΛΑ για τη διαφωνία του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Βασιλέως Κωνσταντίνου σχετικά με την πορεία που θα ακολουθούσε ο ελληνικός στρατός κατά τον Α΄ Βαλκανικό πόλεμο και την πιθανότητα κατάληψης της Θεσσαλονίκης από τους Βουλγάρους. Αυτό που δεν είναι ευρέως γνωστό είναι ο ακριβής ρόλος που διαδραμάτισε στα γεγονότα του Οκτωβρίου 1912 ένας Έλληνας γιατρός, ο Φίλιππος Νίκογλου.
Ο Φίλιππος Νίκογλου γεννήθηκε στη Στενήμαχο της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1871. Φοίτησε στα περίφημα Ζαρίφεια Εκπαιδευτήρια της Φιλιππούπολης και σπούδασε ιατρική στη Γερμανία. Εγκαταστάθηκε στη Σόφια, όπου άσκησε την ιατρική ως χειρουργός. Το 1885 η πατρίδα του, η Ανατολική Ρωμυλία, προσαρτήθηκε από τη Βουλγαρία, ενώ από το 1908 οι κάτοικοί της έγιναν και τυπικά Βούλγαροι, ανεξαρτήτως εθνικού φρονήματος
Φίλιππος Νίκογλου (1871-1953)
Κατά την επιστράτευση του βουλγαρικού στρατού στις 7 Σεπτεμβρίου 1912, ο Βούλγαρος υπήκοος Φίλιππος Νίκογλου παρουσιάστηκε ως έφεδρος υπίατρος στο Σαμακόβιον, όπου συγκροτήθηκε το κινητό χειρουργείο της VII βουλγαρικής μεραρχίας. Σε αυτό υπηρετούσαν 8 γιατροί, με διευθυντή τον Εβραίο αρχίατρο Αλκαλάη. Στις 5 Οκτωβρίου 1912 το Μαυροβούνιο, η Σερβία, η Βουλγαρία και η Ελλάδα κήρυξαν τον πόλεμο κατά της Τουρκίας. Από τις πρώτες ημέρες των εχθροπραξιών ο Νίκογλου περιγράφει ως σοβαρά προβλήματα τη χολέρα που μεταδόθηκε στους Βούλγαρους από τους Τούρκους και τη δυσχέρεια στη μετακίνηση. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι τα χειρουργεία διέθεταν 18-20 άμαξες για τη μεταφορά των τραυματιών και 40-50 τραυματιοφορείς στρατιώτες, αλλά δυσκολεύονταν να ακολουθήσουν την ταχύτατη προέλαση των μαχομένων τμημάτων, η οποία υπαγορευόταν από στρατηγικούς και διπλωματικούς λόγους.
Η προηγηθείσα ελληνοβουλγαρική συνθήκη του Μαΐου του 1912 δεν προέβλεπε διανομή εδαφών μεταξύ των συμμάχων, οπότε ίσχυε η αρχή του τετελεσμένου γεγονότος. Στις 20 Οκτωβρίου λοιπόν ο ελληνικός στρατός απελευθέρωνε τα Γιαννιτσά, οπότε η VII βουλγαρική μεραρχία προσπάθησε με κάθε τρόπο να φτάσει πρώτη στη Θεσσαλονίκη. Αλλεπάλληλα τηλεγραφήματα του πρωθυπουργού Βενιζέλου και του υπουργού των Εξωτερικών Λάμπρου Κορομηλά επέσπευσαν την πορεία του ελληνικού στρατού προς την Θεσσαλονίκη, με αποτέλεσμα την απελευθέρωσή της στις 26 Οκτωβρίου, ημέρα εορτής του πολιούχου της Αγίου Δημητρίου. Οι πληροφορίες της κυβερνήσεως προέρχονταν από τον πρεσβευτή μας στη Σόφια Δημήτριο Πανά
Αθανάσιο Σουλιώτης (Ψευδόνυμο-Νικολαΐδης)
Προκύπτει λοιπόν το ερώτημα ποιά ήταν η πηγή των πολύτιμων αυτών πληροφοριών του Πανά. Ο Κορομηλάς είχε επιφορτίσει τον τότε λοχαγό Αθανάσιο Σουλιώτη-Νικολαΐδη να παρακολουθεί την VII βουλγαρική μεραρχία του στρατηγού Θεοδορώφ. Ο Σουλιώτης είχε προηγουμένως διακριθεί για τη δράση του στην Οργάνωση Θεσσαλονίκης κατά τον Μακεδονικό Αγώνα και αργότερα στην Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως. Ο Σουλιώτης λοιπόν διορίσθηκε στρατιωτικός σύνδεσμος με τον σερβικό στρατό και εφοδιασμένος με τα κατάλληλα έγγραφα κατέφθασε στις 19 Οκτωβρίου στο Κιουστεντήλ, όπου στρατοπέδευε η σερβική μεραρχία του Στεφάνοβιτς, αλλά και η βουλγαρική του Θεοδορώφ. Μετά από συνεννοήσεις με Σέρβους και Βουλγάρους αξιωματικούς ο Σουλιώτης μετέβη στην Ανω Τζουμαγιά με σκοπό να συναντήσει τον εκεί ευρισκόμενο Θεοδορώφ, δεν κατόρθωσε όμως να συναντήσει τον Βούλγαρο στρατηγό.
«Εξερχόμενος του Φρουραρχείου», γράφει ο Σουλιώστης, «συνήντησα τον ιατρόν Νίκογλου, Ελληνα, υπηρετούντα ως έφεδρον παρά τω Βουλγαρικώ στρατώ. Ούτως προθυμότατα πλησιάσας με, μοί είπεν ότι από της αρχής του πολέμου όλαι αι εμπιστευτικαί διαταγαί συνίστων να καταβληθεί πάσα προσπάθεια, όπως οι μακεδονικαί πόλεις και προπάντων η Θεσσαλονίκη καταληφθώσι προ της καταλήψεως αυτών υπό των Ελληνικών στρατευμάτων. Μοί επεβεβαίωσεν ότι ο Βόρις μετά του στρατηγού Ράτζο Πετρώφ και του πρεσβευτού Στάντσεφ διήλθον εξ Ανω Τζουμαγιάς, προξενοδοχείον, όπου είχε καταλύσει, και στρατιώτας της βασιλικής φρουράς, οδηγούντας βασιλικήν άμαξαν, προωρισμένην δια την επίσημον είσοδον του διαδόχου της Βουλγαρίας εις Θεσσαλονίκην».
Ο Σουλιώτης προσπαθεί να τηλεγραφήσει κρυπτογραφημένες τις πολύτιμες πληροφορίες στην πρεσβεία μας στη Σόφια και στο Υπουργείο Εξωτερικών στην Αθήνα, φοβούμενος όμως τη βουλγαρική λογοκρισία και καθώς δεν λαμβάνει απάντηση, υποκρίνεται τον ασθενή. Ο Νίκογλου πιστοποιεί την ασθένεια και προτείνει επιστροφή του ασθενούς στη Σόφια.
Ο Βούλγαρος Φρούραρχος πείθεται εύκολα να ξεφορτωθεί τον ανεπιθύμητο Ελληνα αξιωματικό, και ο Σουλιώτης διασχίζει τα χιονισμένα βουνά, φτάνει στον πλησιέστερο σιδηροδρομικό σταθμό, παίρνει το πρώτο τραίνο για Σόφια και παρουσιάζεται στον πρεσβευτή της χώρας μας, στον οποίο εκθέτει τη διαμορφωθείσα κατάσταση. Ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας ταγματάρχης Αμβρόσιος Φραντζής τηλεγραφεί τις πληροφορίες με τους κώδικες κρυπτογράφησης στο Υπουργείο Εξωτερικών, και ο υπουργός Λάμπρος Κορομηλάς, πρώην Γενικός Πρόξενος της Ελλάδος στη Θεσσαλονίκη, ενημερώνει τον Βενιζέλο. Αξίζει να σημειωθεί πως όλα αυτά κατεγράφησαν από τον Σουλιώτη στις 27 Απριλίου 1931 σε σημείωμά του προς δημοσιογράφο, «ώστε η ιστορική αλήθεια να μη νοθεύεται». Ο Νίκογλου εξηγεί την εμπιστοσύνη του στον Ελληνα αξιωματικό, σημειώνοντας πως τον είχε συναντήσει παλαιότερα στη Σόφια, όπου ο Σουλιώτης γνώρισε τα μέλη της ελληνικής παροικίας, καλύπτοντας την εθνική του δράση εμφανιζόμενος ως ζωέμπορος.
Ο στρατηγός Βίκτωρ Δούσμανης υπηρετούσε κατά τους Βαλκανικούς πολέμους στο Γενικό Στρατηγείο δίπλα στον Διάδοχο-αρχιστράτηγο και είχε πλήρη ενημέρωση για τα τεκταινόμενα. Στα Απομνημονεύματά του επιβεβαιώνει τα γραφόμενα του Σουλιώτη-Νικολαΐδη.
Στρατηγοί Βίκτωρ Δουσμάνης (1862-1949) και Θεόδωρος Πάγκαλος (1878-1952)
Ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος στα Απομνημονεύματά του επιβεβαιώνει και αυτός την δράση του Νίκογλου: «Είναι ανάγκη να εκτεθή δια ολίγων, πως ο Βενιζέλος έσχε την πληροφορίαν περί της προελάσεως των Βουλγάρων εις Θεσσαλονίκην. Εις τον βουλγαρικόν στρατόν είχε στρατευθεί κατά τον πόλεμον ο Βούλγαρος υπήκοος, αλλ’ ακραιφνής Ελλην ιατρός Φ. Νίκογλου. Ενεκα τυχαίας ακριτομυθίας Βουλγάρου επιτελούς εις Κότσανα, ο Νίκογλου ήκουσεν ότι ο στρατηγός Θεοδορώφ διετάχθη να βαδίση με την μεραρχίαν του δρομαίως προς Θεσσαλονίκην, όπως την καταλάβη πριν φθάση αυτόθι ο Ελληνικός στρατός. Ο Νίκογλου ειδοποίησεν αμέσως τον εν Βουλγαρία λοχαγόν Σουλιώτη-Νικολαΐδην, σύνδεσμον ημών, όστις ετηλεγράφησεν αμέσως προς τον υπουργόν των Εξωτερικών Κορομηλάν, να πληροφορήση επειγόντως τον Διάδοχον περί των ανωτέρω». Αξιοσημείωτη είναι η αναφορά του στρατηγού στην άμεση πληροφόρησή του (για το γεγονός αυτό) από τον Βενιζέλο.
Ο Ιάσων Δημητριάδης τονίζει πώς, ενώ η διήγηση του Δούσμανη περί Νίκογλου είναι αληθής, αφήνεται να εννοηθεί από τον στρατηγό ότι η πληροφορία ελήφθη δέκα ημέρες νωρίτερα από την πραγματική ημερομηνία, προκειμένου ο Δούσμανης να δικαιολογήσει τις επιλογές του Επιτελείου. Για τον ρόλο του Νίκογλου, όπως προκύπτει από τις πηγές, γίνεται λόγος και από τους σύγχρονους ερευνητές, που ασχολήθηκαν με τον Μακεδονικό αγώνα και τους Βαλκανικούς πολέμους, όπως ο Μελάς, ο Ανεστόπουλος, ο Παπαγιαννόπουλος, ο Μέρτζος, ο Σερεπίσος, η Τζινίκου και ο Κουζινόπουλος.
Μετά την συνάντησή του με τον Σουλιώτη στην Ανω Τζουμαγιά ο Νίκογλου βρέθηκε στο Σιδηρόκαστρο, όπου, αφού εξασφάλισε διαμονή σε σπίτια για τους λοιπούς γιατρούς του χειρουργείου, ο ίδιος φιλοξενήθηκε στη Μητρόπολη. Εκεί πληροφορήθηκε από τον Ελληνα Μητροπολίτη την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Ελληνες. Κατά τη διαμονή του στη Μητρόπολη γράφει ότι θαύμασε την αξιοπρεπή και θαρραλέα στάση του Μητροπολίτη, ο οποίος αρνήθηκε να εγκαινιάσει χριστιανικό ναό σε ένα από τα τζαμιά της πόλης παρά την απειλητική απαίτηση Βουλγάρου κτηνιάτρου αξιωματικού. Σύμφωνα με τον Μητροπολίτη οι χριστιανικές Βαλκανικές χώρες ελευθέρωσαν τον τόπο για να είναι όλοι, και οι Μουσουλμάνοι δηλαδή, ελεύθεροι.
Το χειρουργείο, ακολουθώντας τη μεραρχία, όδευσε προς Θεσσαλονίκη και στρατοπέδευσε κοντά στον Λαγκαδά. Οι γιατροί εξασφάλισαν άδεια να εισέρχονται στην απελευθερωμένη από τους Ελληνες πόλη. Συχνά επισκέπτονταν το εστιατόριο «Ολυμπος-Παλάς», όπου μια μέρα ο Φιλιππουπολίτης διπλωματικός υπάλληλος Χήσης Χατζηβασιλείου αναγνώρισε τον Νίκογλου. Κατόπιν υποδείξεως του αξιωματικού Κωνσταντίνου Μαζαράκη, του θρυλικού Κεπετάν-Ακρίτα του Μακεδονικού αγώνα, ο Χατζηβασιλείου προσκάλεσε τον Νίκογλου σε γεύμα της οικογεγείας του ιατρού Δημητρίου Ζάννα, του γνωστού «ντοκτόρ-μπέη» της τουρκοκρατούμενης Θεσσαλονίκης. Στην οικία Ζάννα, πλησίον του Λευκού Πύργου, κατέλυαν, εκτός του Μαζαράκη, πολλοί Έλληνες αξιωματικοί, οι οποίοι ήσαν γνωστοί της οικογενείας από τα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα. Μάλιστα, για λόγους ασφαλείας, έξω από την οικία υπήρχε φρουρός ένας από τους προσκόπους-αντάρτες Μακεδονομάχους, που είχε συγκροτήσει σε σώμα ο Μαζαράκης, και βοήθησαν σημαντικά τον Ελληνικό στρατό. Με ιδιαίτερη χαρά ο Νίκογλου αναγνώρισε στο πρόσωπο του αντάρτη-σκοπού τον συμπατριώτη του Τζουρίλα. Στο πλούσιο τραπέζι οι Ελληνες αξιωματικοί άντλησαν από τον Νίκογλου πολλές πληροφορίες για την οργάνωση και το ηθικό του βουλγαρικού στρατού και κυρίως των αξιωματικών, καθώς ήταν εμφανής στον ορίζοντα η επικείμενη ελληνο- βουλγαρική σύρραξη.
Κάποια από τα βουλγαρικά τμήματα, που κατέλυαν στη Θεσσαλονίκη, τελικώς μεταφέρθηκαν από τον ελληνικό στόλο στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) για να συμμετάσχουν στις εκεί εχθροπραξίες. Ο Νίκογλου στο λιμάνι της Αλεξανδρούπολης επιβιβάσθηκε στο θωρηκτό «Αβέρωφ». Τα πλήρωμα, μόλις συνειδητοποίησε πως ο αξιωματικός του βουλγαρικού στρατού ήταν Ελληνας, τον περιποιήθηκε ιδιαιτέρως, οι δε αξιωματικοί τοι πλοίου δεν παρέλειψαν να πάρουν και αυτοί με τη σειρά τους πληροφορίες για τον βουλγαρικό στρατό. Ο κυβερνήτης Σοφοκλής Δούσμανης σημειώνει στο ημερολόγιό του: «Πέμπτη, 15 Νοεμβρίου 1912. Ηρθαν να μας επι σκεφθούν και δύο αξιωματικοί του βουλγαρικού στρατού, ιατροί και οι δύο, εξ Αγχιάλου, ακραιφνείς πατριώται, βαρέως φέροντες ότι υπηρετούν υπό τους Βουλγάρους». Είναι βέβαιο πως, παρά τον αρχικό ενθουσιασμό για την ήττα των Τούρκων οι Ανατολικο-ρωμυλιώτες δεν μπορούσαν να διαγράψουν την απάνθρωπη συμπεριφορά των Βουλγάρων απέναντι στις άλλες εθνότητες και πρωτίστως απέναντι στους Έλληνες. Οι σφαγές και οι καταστροφές της Ανατολικής Ρωμυλίας του 1906 ήταν ακόμη νωπές.
Στο Θρακικό μέτωπο ο Νίκογλου συνάντησε τον συμπατριώτη του Απόστολο Δοξιάδη, ιατρό, έφεδρο και αυτόν στον βουλγαρικό στρατό. Ο Γ. Βεντήρης” αναφέρει ότι και ο Δοξιάδης μετέδωσε πληροφορίες για τις κινήσεις των βουλγαρικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη. Μετά την αποστράτευση ο Νίκογλου επέστρεψε στη Σόφια, όπου όμως έγινε γνωστή η δράση του, και το βουλγαρομακεδονικό κομιτάτο αποφάσισε την εξόντωσή του. Ενας Βούλγαρος γιατρός και καλός του φίλος τον ενημέρωσε για την προγραφή του από το κομιτάτο. Στις 20 Σεπτεμβρίου 1913 ο Νίκογλου κατέφυγε στη Θεσσαλονίκη και από εκεί στην Αθήνα. Συναντήθηκε πάλι με τον Σουλιώτη, ο οποίος ανέφερε τα συμβάντα στην Ανω Τζουμαγιά στον βασιλέα Κωνσταντίνο. Ο τελευταίος εξέφρασε την επιθυμία να γνωρίσει προσωπικά τον Νίκογλου, προσέθεσε μάλιστα ότι επεβάλλετο η απονομή σ’ αυτόν παρασήμου για τις προσφερθείσες υπηρεσίες του στην πατρίδα. Το ελληνικό κράτος δια χειρός βασιλέως Παύλου παρασημοφόρησε τον Νίκογλου το 1950! «Κάλλιο αργά παρά ποτέ», σχολιάζει ο Πάγκαλος”.
Η πόλη της Θεσσαλονίκης τίμησε τον Νίκογλου με την μετονομασία της οδού Ανακτόρων, στο ύψος της νέας παραλίας, σε οδό Φιλίππου Νίκογλου. Σήμερα, στην οδό Νίκογλου, στην έπαυλη του Ισραηλίτη τραπεζίτη Γιακώβ Μοδιάνο, που χρησιμοποιήθηκε και ως ανάκτορο από τον βασιλέα Κωνσταντίνο, στεγάζεται το Εθνικό και Λαογραφικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης. Οι γειτονικοί δρόμοι Ιατρού Ζάννα και Αθανασίου Σουλιώτη-Νικολαΐδη συμπληρώνουν τον ιστορικό συνειρμό.
Το 1953 ο Στενημαχίτης χειρουργός πέθανε πλήρης ημερών στην Αθήνα. Από τον τύπο παρομοιάστηκε με τον Γιάννη Γούναρη, τον κυνηγό του Ομέρ Βρυώνη, που στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου ειδοποίησε τους πολιορκημένους για την επικείμενη έφοδο των Τούρκων κατά τις ώρες της Χριστουγεννιάτικης ακολουθίας, με επακόλουθο την αποτυχία της εφόδου και τη λύση της πολιορκίας.
Αναμφισβήτητα, ο Φίλιππος Νίκογλου είναι ένας από τους ανθρώπους, στους οποίους η Ελλάδα και ιδιαίτερα η πόλη της Θεσσαλονίκης οφείλει ευγνωμοσύνη για τη στάση τους εκείνες τις κρίσιμες για το μέλλον της ιστορικές στιγμές. Και η μεγαλύτερη τιμή στην προκειμένη περίπτωση είναι η διατήρηση της μνήμης του ιατρού Φιλίππου Νίκογλου από την Ανατολική Ρωμυλία.
Δέλτος 23 (2002)29-32.
Οι φωτογραφίες (πλην του Φ.Νίκογλου) προστέθηκαν από την ΕΕΥΕΔ
Τον Μάιο του 1940 η Μεγάλη Βρετανία ξαφνικά βρέθηκε αντιμέτωπη με την πιθανότητα γερμανικής εισβολής. Για να υποστηριχθεί ο αποδυναμωμένος αγγλικός στρατός, δημιουργήθηκε η Εθελοντική Στρατιά, «Home Guard», με στόχο να συμβάλει στην καλύτερη άμυνα σε περίπτωση εισβολής.
H ιδέα για τη δημιουργία της Εθελοντικής Στρατιάς ανήκε και στον υπουργό Εξωτερικών Άντονι Ίντεν και προωθήθηκε μέσω του BBC. Λίγες ημέρες μετά την αρχική έκκληση είχαν ήδη συγκεντρωθεί 250.000 εθελοντές. Μέχρι το καλοκαίρι είχαν εγγραφεί ένα εκατομμύριο Βρετανοί. Οι μονάδες της Εθελοντικής Στρατιάς απο τελούνταν από άντρες από 17 ώς 65 ετών, ενώ τον «πυρήνα» σχημάτιζαν βετεράνοι του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο νέο σώμα έπεσε γρήγορα θύμα χλευασμού των κυνικών Βρετανών.
Η εικόνα των εκπαιδευόμενων, ανδρών όλων των ηλικιών και όλων των κοινωνικών τάξεων, χωρίς όπλο ή στολή, που προσπαθούσαν με τα χίλια ζόρια να ολοκληρώσουν τη βασική εκπαίδευση, πράγματι δεν ήταν και τόσο καθησυχαστική. Ο Τύπος ειρωνικά αναφερόταν στους εκπαιδευόμενους ως «Στρατιά των Μπαμπάδων».
Παρά τις προσπάθειες των φωτορεπόρτερ η πραγματική εικόνα των εθελοντικών μονάδων δεν είδε το φως της δημοσιότητας επειδή κάτι τέτοιο απαγορεύτηκε για «εθνικούς» λόγους.
Σταδιακά όμως, καθώς οι επιδόσεις των εθελοντών βελτιώνονταν, άλλαξε και η εικόνα που ο κόσμος είχε γι’ αυτούς. Χάρη σε μία δωρεά του αμερικανικού στρατού που αποτελούνταν από μισό εκατομμύριο όπλα και στολές από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι εθελοντές απέκτησαν πιο «αυθεντική», στρατιωτική εμφάνιση.
Μέτρα για την κατασκοπία
Οι Βρετανοί ανησυχούσαν πολύ για την πιθανότητα ρίψης Γερμανών αλεξιπτωτιστών, μια τακτική που όπως αποδείχθηκε αργότερα αποτελούσε μέρος του σχεδίου της γερμανικής εισβολής στη Μεγάλη Βρετανία. Παράλληλα φοβούνταν την πιθανότητα ύπαρξης μιας «Πέμπτης Φάλαγγος» Άγγλων προδοτών. Μετά την εισβολή των ναζί στη Νορβηγία, κυκλοφόρησαν φήμες για τη συνεργασία ντόπιων με τους κατακτητές. Η πιθανότητα μιας αντίστοιχης ομάδας προδοτών στην Αγγλία πανικόβαλε τη βρετανική κοινή γνώμη. Για να αποτρέψουν τους κατασκόπους να πετύχουν το στόχο τους, πολίτες σε κάθε γωνιά της χώρας αποφάσισαν να αφαιρέσουν τις πινακίδες από τους δρόμους, τους σιδηροδρομικούς σταθμούς και τις στάσεις των λεωφορείων, ενώ τοποθέτησαν εμπόδια στα χωράφια τους για να αποτρέψουν την προσγείωση εχθρικών αεροπλάνων. Φυσικά το μόνο που κατάφεραν ήταν να μπερδέψουν τους ανυποψίαστους ταξιδιώτες.
Μετά τη Μάχη της Αγγλίας, όταν η απειλή επικείμενης γερμανικής εισβολής άρχισε να μειώνεται, πολλοί εθελοντές άρχισαν να θεωρούν τη «θητεία» τους άσκοπη, και οι λιποταξίες γρήγορα αυξήθηκαν. Έτσι τον Νοέμβριο του 1941 η Εθελοντική Στρατιά απέκτησε πραγματική στρατιωτική υποδομή. Όποιος ήθελε μπορούσε να αποχωρήσει, αλλά όποιος έμενε θα υπηρετούσε με βάση τους στρατιωτικούς κανονισμούς και θα αναγκαζόταν να φύγει, αν δεν ήταν αποδεικνυόταν ικανός. Έτσι η Εθελοντική Στρατιά έγινε πολύ πιο αποτελεσματική και επιπλέον δόθηκε η ευκαιρία σε μέλη της να συμμετάσχουν σε πιο ειδικευμένες αποστολές.
Πηγή : “Ο Πολεμικός Τύπος”
Από την υποσημείωση της Έκδοσης
“Ο Πολεμικός Τύπος” είναι μία ανεξάρτητη έκδοση .Ευχαριστούμε τις εφημερίδες για τη συνεργασία τους, τον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη για την χρήση υλικού από την ψηφιακή Αρχειακή του Βιβλιοθήκη, την ΕΙΗΕΑ, την ΕΣΗΕΑ, τη Bιβλιοθήκη της Βουλής, το Πολεμικό Μουσείο, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, το ΕΛΙΑ, το Μουσείο Μπενάκη και το Αρχείο Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Αρχισυντάκτρια Ελέντα Λαμπροπουλου. Δημιουργικό : Λουκία Αλαβάνου, Φω/ση αρχειακού υλικού: Κώστας Μανώλης, Διόρθωση : Μαρία Μαυρομμάτη. Σύμβουλοι έκδοσης: Γ. Μαργαρίτης, Χ. Φλάισερ. Εκδότης και υπεύθυνος κατά το νόμο: Peter McGee. Πολεμικός Τύπος Τ.Θ. 13853, 167 10 το Ελληνικό @2002 Albertas Limited, London”
«Πριν 78 χρόνια , τέτοια μέρα έφυγαν οι Γερμανοί από την Αθήνα και έληξε επισήμως η Γερμανική Κατοχή»
( η «Κατοχή» όπως μονολεκτικά καθιερώθηκε να αναφέρεται παραλείποντας το εθνικό πρόσημο του κατακτητή , μάλλον πονηρά !).
Αυτά για τα επίσημα ή τα ημιεπίσημα κείμενα ή ακόμη για όσους δεν θέλουν ή δεν μπορούν να δουν αλλιώς τα πράγματα ! Άλλωστε για πολλά χρόνια ήταν ξεχασμένη επέτειος . Όχι ακριβώς ξεχασμένη , αλλά καθώς αντιμετωπιζόταν με την μέθοδο της παράλειψης το γεγονός άφηνε πάντα ερωτηματικά. Ο χρόνος όμως, μη αλλάζοντας την κυκλική διαδρομή του και οι άνθρωποι μη εγκαταλείποντες την «ιδιοκτησία» της μνήμης τους κάνουν διαφορετική ανάγνωση του ημερολόγιου, του βιβλίου των επετείων. Μου έχει γίνει πεποίθηση από καιρό, ότι σ’αυτήν αλλά και σε ανάλογες περιπτώσεις γίνεται προσπάθεια, πετυχημένη δυστυχώς προσπάθεια, να αναφερθούν «κομψά» οι παντός είδους συμμετέχοντες στα γεγονότα, οι ένοχοι δηλαδή . Ακούσαμε για το ΟΧΙ του ’40 , για την Εθνική Αντίσταση , για τις ολέθριες εμφύλιες διαμάχες και στο τέλος ακροθιγώς για «αποχώρηση» των γερμανών. Δηλαδή ήρθαν κάποτε και στις 12 Οκτωβρίου φύγανε, έτσι απλά; Σίγουρα κάτι συμβαίνει, κάτι που μυρίζει κάτι που δεν θέλω να το αναλύσω τώρα . Ίσως και να μην χρειάζεται να μπω στον κόπο για τον απλό λόγο ότι όλοι ζούμε στην «ίδια γειτονιά» και γνωριζόμαστε .
Στις 9:15 π.μ. η γερμανική φρουρά της Ακρόπολης προχώρησε στην υποστολή της ναζιστικής σημαίας έπειτα από συνολικά 1.624 μέρες κατοχής. (www.schooltime.gr)
Θα επιχειρήσω την δική μου ανάγνωση για την επέτειο, με προσλαμβάνουσες προσωπικές, έξω από κάθε άμεση ή έμμεση εξάρτηση και δέσμευση, που ποτέ δεν είχα και πολύ περισσότερο τώρα στην ηλικία μου και την θέση μου!
Το βραδάκι της μέρας της Απελευθέρωσης η μητέρα μου με πήγε ένα μικρό περίπατο στο Σύνταγμα. Ήταν ο συνηθισμένος τόπος που έπαιζα εκείνο τον καιρό. Αυτή την φορά όμως πήραμε άλλη κατεύθυνση. Είχε σουρουπώσει και περάσαμε στην οδό Σταδίου από την Κολοκοτρώνη . Εκεί με περίμενε η έκπληξη, εκεί μαζί με όλους όσοι βρέθηκαν εκείνη την ώρα κοντά μας , είδα τον δρόμο φωτισμένο από τα εκατοντάδες λαμπιόνια του Δήμου στις φωτεινές αψίδες της Σταδίου. Το τετράχρονο αγοράκι που σε όλη την Κατοχή δεν χώνεψε ποτέ τα σκοτάδια της συσκότισης που επιβάλανε οι κατακτητές , ρώτησε την μητέρα του : Αυτό είναι η Απελευθέρωση μαμά ; θα έχουμε πια φως ; Η απάντηση που δεν πήρα αλλά και η χαρά που πήρα περπατώντας στην φωτισμένη Σταδίου με ακολουθούν 78 χρόνια , μέχρι σήμερα . Δεν έπαψε να με ακολουθεί ακόμη, η ανακούφιση που ένιωσα όταν λίγο αργότερα συνειδητοποίησα πως δεν θα ξανακούσω εκείνα τα τρομακτικά , τα γεμάτα βάρβαρους ήχους γερμανικά εμβατήρια, που ξεφώνιζαν οι γερμανοί φαντάροι που περνούσαν κάτω από το σπίτι της οδού Ευαγγελιστρίας βροντολογώντας τα πέταλα τους. Οι ήχοι των γεμάτων σύμφωνα γερμανικών λέξεων ενόχλησαν τόσο την αισθητική της ακοής μου που μέχρι σήμερα τους θεωρώ ό,τι πιο αποκρουστικό. Για μένα ήταν οι «για-για-γιάδες» στην παιδική μου διάλεκτο, από τα επαναλαμβανόμενα για, για, των φράσεων τους ! Οι στερήσεις που επέβαλλε το γερμανικό σχέδιο σχέδιο εξόντωσης των Ελλήνων, άγγιξαν και το δικό μου σπίτι, αν και οι γονείς μου τα κατάφεραν να μην επηρεασθεί το παιδί τους . Ένα δυνατό αγόρι υποδέχθηκε με τον δικό του τρόπο την Απελευθέρωση !
www.alexpolisonline.com
*Δυό λόγια για το γερμανικό σχέδιο εξόντωσης του Ελληνικού πληθυσμού .
Από τα αρχεία του Αμερικανικού Πενταγώνου αλιεύτηκε σχετικά πρόσφατα και μεταξύ άλλων, γερμανικό κείμενο γραμμένο μάλιστα στην Γοτθική γερμανική «καθαρεύουσα», γεγονός που δυσκόλεψε την ανάγνωση του. Πρόκειται για λεπτομερές σχέδιο, εξαίρετα τεκμηριωμένο οργανωτικά, που αναφέρεται στην εξόντωση μεγάλου μέρους του Ελληνικού πληθυσμού με όπλο τον υποσιτισμό και την ΠΕΙΝΑ! Πρόκειται προφανώς για «μεταρρυθμίσεις του επισιτιστικού μοντέλου», όπως θα έλεγαν σήμερα κομψά οι σύγχρονοι γερμανοί «άρχοντες» της Ευρώπης και οι εγχώριοι παρατρεχάμενοι τους ! Δεν μας διαφεύγει βέβαια η διαχρονική εμμονή τους στον όρο «μεταρρύθμιση», αντί του πραγματικού «σαδιστική τιμωρία και κακία» και στην απαίτηση από τα θύματα τους αλλά και τους εκάστοτε εγκαθέκτους τους να αποδέχονται την «ιδιοκτησία» των «μεταρρυθμίσεων». Με σχολαστική αναφορά σε θερμίδες ανά μονάδα τροφίμου και άλλα θαυμαστά , και με δολοφονική σκληρότητα που ξεχείλιζε αρρωστημένα από παντού, εξόντωσαν κάποιες εκατοντάδες χιλιάδες καλών Ελλήνων. Δεν τους αφαίρεσαν απλά την ζωή, τους οδήγησαν στον θάνατο μέσα από την πιο εξευτελιστική για τον άνθρωπο διαδικασία…. την ΠΕΙΝΑ. Πέρασαν έτσι το μήνυμα του παντοδύναμου Γερμανισμού και το διάνθισαν με τις φρικαλεότητες στα Καλάβρυτα, στο Κομμένο, στην Μέρλιν, στο Χαϊδάρι, στην Κάνδανο , στην εξόντωση των Εβραίων συμπολιτών μας και όπου αλλού τους οδηγούσε ο αρρωστημένος σαδισμός τους .
Σε όλη την διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, η ομάδα των μηχανικών και πολεοδόμων του Υπουργείου Δημοσίων Έργων , η ομάδα Δοξιάδη με τον Σκέπερς επικεφαλής, δούλεψε κάτω από απίστευτα δύσκολές συνθήκες. Κατέγραφε, αξιολογούσε και αποδελτίωνε όλα όσα έκαναν στην χώρα και τον λαό της οι γερμανοί κατακτητές. Επιστήμονες υψηλής κατάρτισης και αξίας δούλευαν σαν πεισμωμένα μυρμήγκια, κάτω από τις πιο αντίξοες συνθήκες και αμέσως, το εννοώ…αμέσως, παρουσίασαν το έργο τους . Είναι ο τόμος που γραμμένος σε τέσσερις γλώσσες, Ελληνικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Ρωσσικά (και βέβαια όχι γερμανικά …..δεν χρειαζόταν, αυτοί που τα έκαναν τα ήξεραν καλά και είχε τον τίτλο :
*(«συμβολικά» χρησιμοποιείται πεζό στοιχείο «γ» για τις λέξεις που αναφέρονται σε «γερμανία και γερμανούς» εκείνης της εποχής)
«Αι θυσίαι της Ελλάδος στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο»
Ήταν ένα από τα «διαπιστευτήρια» της Ελλάδας για την είσοδο της στον ΟΗΕ , στην διάσκεψη του Σαν Φραντσίσκο. Το έργο εκτύπωσε άψογα η «Ασπιώτης – Έλκα» το 1945 σε συνθήκες σίγουρα απερίγραπτες !Δεν ξέρω γιατί το κειμήλιο αυτό είναι άγνωστο στους περισσότερους και ακόμη γιατί δεν αποτέλεσε βασική σχολική ιστορική ύλη . Μήπως γιατί τα λέει ΟΛΑ ! Ποιοι άραγε θέλουν να μην γνωρίζουμε ;
**Πρίν λίγα χρόνια κυκλοφόρησε σε ανατύπωση μικροτέρου σχήματος ως ένθετο εφημερίδας .
Από την χαρά της γιορτής της Απελευθέρωσης εκείνη την ημέρα , έλλειπαν αρκετοί από όσους πάλεψαν με τα τέρατα που είχαν σκλαβώσει την χώρα. Ήταν όσοι έδωσαν την ζωή τους , όσοι έπεσαν πολεμώντας ο καθένας στο πόστο του . Έλειπαν οι νεκροί νικητές της Αλβανίας, της γραμμής Μεταξά, της Μάχης της Κρήτης, όλων των μαχών του πολέμου. Έλειπαν και όσοι έπεσαν πολεμώντας με κάθε τρόπο τον κατακτητή , οι Έλληνες που δεν συνθηκολόγησαν , που αγωνίστηκαν στα βουνά και στις πολιτείες, στις θάλασσες και στην έρημο , οι καταδρομείς του Ιερού Λόχου που εκείνες τις ώρες απελευθέρωναν ένα-ένα τα νησιά μας .
Από την γιορτή της Αθήνας έλειπε η Λέλα Καραγιάννη , ο Κώστας Περρίκος , η Ιουλία Μπίμπα και οι σύντροφοι τους της ΠΕΑΝ, έλειπε ο Αντώνης Μυτιληναίος (αυτός είχε δραπετεύσει τρεις φορές από τους γερμανούς και τους Ιταλούς), που με τους δυναμίτες του δεν επέτρεψε την στρατολόγηση από τους Ναζί ΟΥΤΕ ΕΝΟΣ Έλληνα για το Ανατ. Μέτωπο .
…. Και να λέει τότε απορημένος ο αρμόδιος Σοβιετικός Στρατηγός (Γιάκοβλεφ λεγόταν νομίζω), πως είδε στους αιχμαλώτους του γερμανικού Στρατού μετά την ήττα τους, ξένους μαχητές από όλες, μα όλες τις εθνικότητες της Ευρώπης, εκτός από Έλληνες . Δεν υπήρχε ούτε ένας τέτοιος είπε χαρακτηριστικά !
Έλλειπε ο Γιάννης Τσιγάντες που προδομένος αντιστάθηκε μέχρι την τελευταία του σφαίρα χωρίς να αποχωρισθεί το μονόκλ του ! Για λίγες ώρες δεν πρόλαβε την γιορτή και η Ήβη Αθανασιάδου, που η αθλιότητα της ρηχής συνείδησης του Γερμανού Στρ. γιατρού, της έκοψε το νήμα της ζωής στα 16 της χρόνια, στην γωνία του δρόμου του σπιτιού μου. Ήταν εκείνο ακριβώς το πρωϊ που η κοπελίτσα και οι συμμαθήτριες της χαιρόντουσαν και γελούσαν βλέποντας τους τελευταίους γερμανούς να φεύγουν από την παραλιακή του Φαλήρου! Δεν άντεξε ο γερμανός φονιάς την χαρά των κοριτσιών και με μια ριπή σκότωσε το χαμόγελο της κοπελίτσας.
Ήταν πολλές οι ψυχές , πάρα πολλές που χάρηκαν και γιόρτασαν μαζί με τους ζωντανούς. Δεν είναι δυνατόν να τους αναφέρουμε έναν-έναν. Δεν χρειάζεται άλλωστε δεν μας παρεξηγούν , εδώ έδωσαν την ζωή τους και δεν λογάριασαν τίποτε, είναι δυνατόν να κουβεντιάσουν για εγωϊσμούς και πρωτοκαθεδρίες . Οι ήρωες μας, οι δικοί μας άνθρωποι μάλλον γελούν με τέτοια καμώματα εκεί στην γειτονιά των Αγγέλων που βρέθηκαν όλοι μαζί.
Οι ψυχές που χάρηκαν και γιόρτασαν μαζί με τους ζωντανούς την μεγάλη ημέρα τότε , σήμερα όμως μου φαίνεται πως θέλουν κάτι να μας πουν . Μάλλον θέλουν να μας θυμίσουν πως σε κάποιες σκοτεινές γωνιές βρυκολακιάζουν οι ανάπηρες από την κακία και την μοχθηρία τους σκιές αυτών που γλύτωσαν από την οργή των Ευμενίδων , αυτών που κρύφτηκαν , αυτών που κλωσούνε τα αυγά των φιδιών .
Ο σοφός Σαμάνος της στέπας έλεγε : «Δεν ακούστηκε ποτέ από φίδι να γεννηθεί αηδόνι , πάλι φίδι γεννιέται !»
Ας προσέχουμε λοιπόν, άς έχουμε φυλαχτό την ευχή όσων θυσιάστηκαν για να είμαστε σήμερα ελεύθεροι (ή περίπου ελεύθεροι για τους απαισιόδοξους !!!) και να μην τους ξεχνάμε , ήταν οι δικοί μας άνθρωποι !
Ας μην μείνουμε μόνο στα κορίτσια του Λυκείου των Ελληνίδων που κάθε τέτοια μέρα αναβιώνουν την μεταφορά του πέπλου της Παλλάδας στα Μεγάλα Παναθήναια, φέρνοντας την Γαλανόλευκη για να την υψώσουν στον Ιερό βράχο.
Πρέπει να μην ξεχάσουμε ποτέ την αντιπαθητική φιγούρα του του λιπόσαρκου ( η αθλιότητα της Γκαιμπελικής Γερμανίας ήταν να εμφανίσουν αδύνατο Γερμανό στην πεινασμένη Αθήνα!). Αυτός λοιπόν βιαστικά, κατέβαινε τον δρόμο των Προπυλαίων κρατώντας την Σβάστικα που μόλις είχε υποστείλει αγκαλιά, φορώντας ο μασκαράς ένα σεμνό τάχα δίκωχο!
Ας μην ξεχάσουμε τα παιδιά που με μανία μάδησαν αμέσως το στεφάνι, που δήθεν από σεβασμό κατέθεσαν οι κατακτητές (μία ακόμη σιχαμένη υποκριτική τους χειρονομία) στον Άγνωστο.
Ας μην ξεχάσουμε αυτούς που κρυφά η φανερά δεν ήθελαν την Απελευθέρωση, τους έπεφτε βαριά η Ελευθερία. Δωσίλογους τους έλεγαν και τους λένε. Αυτοί και οι κλώνοι τους ντρόπιασαν το Γένος. Κανόνισαν οι άθλιοι, κάποιοι απ’ αυτούς να τιμωρηθούν κάπως, να «κατακάτσει ο κουρνιαχτός» που έλεγε ο γιός της Καλόγριας, (την ευχή του να’χουμε) και μετά αυτοί και οι κλώνοι τους που λέγαμε, καλοκάθησαν πάλι στον σβέρκο μας. Το «αεί στασιάζειν οι Έλληνες», η διχόνοια και η παραδοσιακή όμως φαγωμάρα στοίχειωσαν τότε την Πατρίδα που μόλις είχε ελευθερωθεί. Η Κοινωνία ξέπνοη, τραυματισμένη, η Δημοκρατία λαχανιασμένη. Χρειάστηκαν νέοι αγώνες, καινούριες θυσίες για να σταθεί η Πατρίδα στα πόδια της.
Μην ξεχνάμε τον ποιητή στο «Κατά Σαδδουκαίων» να παραπονιέται πως :
«…ελευθερία ανάπηρη πάλι μας τάξαν…»
…και να μας παραγγέλνει:
«…μην αμελήσετε
Πάρτε μαζί σας νερό
Το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία».
….και ο Μανώλης Αναγνωστάκης, μετά τον Μιχάλη Κατσαρόκλείνει το φετεινό επετειακό…..
«..ο μύθος της διαρκούς προόδου, —- ( προειδοποιώντας μας όμως για…
«…την τόση κακότητα εν ονόματι του ανθρωπισμού ….»( που φέρνει )
«…..στην απόφαση της ήττας!
Το παραπάνω άρθρο είναι μέρος του κειμένου που μας απέστειλε ο κ. Βαζαίος με τίτλο 12 Οκτωβρίου…οι δύο επέτειοι. Περιλάμβανε αναφορά στην Τάξη ΣΙΣ που κατατάχθηκε στις 12.10.1959 και δεύτερο το άρθρο που αφορά την επέτειο της Απελεθέρωσης των Αθηνών στις 12.101944.
Η Προσαρμογή, προσθήκη φωτογραφιών και ανάρτηση στην Ιστοσελίδα πραγματοποιήθηκε από Γ. Γραμματέα ΕΕΥΕΔ Τασιόπουλο Αργύρη.
Το πρωτότυπο κείμενο της επιστολής του κ. Βαζαίου Λ. είναι εδώ.
Μια ματιά σε επιλεγμένα άρθρα εφημερίδων πριν από 80 περίπου χρόνια, αποτελούν ένα στιγμιότυπο πίσω στο χρόνο. Ασφαλώς σήμερα έχουμε μια καλύτερη γνώση των γεγονότων της εποχής εκείνης, ωστόσο είναι πολύτιμη μια ματιά στην καθημερινότητά της μέσα από τις σελίδες των εφημερίδων της εποχής.
Παρουσιάζουμε σήμερα επιλεγμένα άρθρα από την Εφημερίδα “ΑΘΗΝΑΙΚΑ ΝΕΑ” αριθμός Φύλλου 4431 6/6/1944. Σημειωτέον ότι η Εφημερίδα ήταν υπό την λογοκρισία του Γερμανού Κατακτητή και είναι φυσικό να προβάλει ανακοινώσεις και άρθρα του κατακτητή, (η Αθήνα απελευθερώθηκε την 12/10/1944).
ΗΡΧΙΣΕ ΤΗΝ ΠΡΩΙΑΝ Η ΕΙΣΒΟΛΗ ΤΩΝ ΑΓΓΛΟΑΜΕΡΙΚΑΝΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΑΛΛΙΑΝ
Αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην, κυρία μου. ἐσὺ μὲ τὸ παιδάκι σου μέσα στο τραμ, τῆς ὁποίας παρακολούθησα ένα θαυμάσιο μάθημα ἀνατροφῆς στον νεαρό βλαστό σου κι’ ομολογώ πως έμεινα κατάπληκτος μὲ τὴν σοφὴ καὶ φιλόστοργη εκπαιδευτική σου τακτική. Να πάρουν ἀπὸ σένα μαθήματα καί ὅλες οἱ μητέρες τῆς Ἑλλάδος νὰ ἀναθρέψουν ἔτσι τὰ παιδιά τους ώστε, εἰ δυνατόν, ὕστερα ἀπὸ κάμποσα χρόνια να φτάσωμε στις ανώτερες σφαίρες του πολιτιμοῦ τῆς ζούγκλας.
Η κυρία, φίλτατε, ήταν μᾶλλον κομψή. Σαρανταπεντάρα, Καὶ τὸ παιδάκι ὀχτὼ ἡ ἐνιά Καθόταν λοιπόν στρωμένη στό διπλά κάθισμα ἐδῶ ἐκείνη, πλαῖ τὸ παιδάκι της. Σε μια στιγμή πληράζει ένας γέρὸς ἑβδομήντα ἡ ογδόντα. Ἀπὸ ἔμφυτη ευγένεια σηκώκεται το παιδί να παραχωρήσῃ τὴ θέση του στὸν γέρο. Καὶ τότε η μαμά ἁρπάζει τὰ μωρὸ ἀπὸ τὸ χέρι.
– Κάτσε κάτω!
– Να κάτση ὁ γέρος μαμά.
– Κάτσε βλάκα!
Καὶ ἀφοῦ ὑπεχρέωσε τὸ παιδὶ νὰ καθίσῃ τρίζοντας τα δόντια της, τοῦ ἐτράβηξε τὰ αὐτὶ γιὰ νὰ συμπληρώσῃ τὸ θαυμάσιο καὶ μοναδικό μάθημα ανατροφῆς που σίγουρα θὰ πῆρε κι’ ἡ ἴδια απ’ τοὺς γονείς της.
– Νὰ κάτσῃ ὅπου θέλει ο γέρος. Τὴ θέση σοῦ τὴν πλήρωσα
Καὶ το μὲν παιδάκι κατέβασε κατακόκκινο τὸ κεφαλάκι του κι’ ἔμεινε στη θέση του. Ο γέρος ἔμεινε όρθός. Ὁ δὲ παρακολουθήσας την σκηνή εχαιρέτησε μὲ συγκίνηση ἀπὸ μέσα του την ανατολή τῶν νέων μας ἠθῶν ποὺ δὲν φτάνει ὅτι μᾶς ἔχουν ζουγκλοποιήσῃ πέρα-πέρα, ἀλλὰ καὶ διοχετεύονται από παρόμοιες λαμπρές μητέρες καὶ στὴν νέα γενιά. Ω, να ήξερα τὸ ονομά σου, κυρία μου, να το γράψω μὲ χρυσά γράμματα να τα θαυμάζῃ τὰ πανελλήνιον….
Κάτω ἀπὸ τὸ παράθυρο πολυπαθούς συμπολίτου ὡρύετο ὁ ὑπαίθριος πωλητής και – Καὶ τὸν μπακαλιάρο ἀγοράζω! Καὶ τις κονσέρβες ἀγοράζω. Καὶ τίς κούτες τοῦ μπακάλη αγοράζω. και συνώψισε την αγοραστική προθυμία του σὲ κραυγή γενικεύσεως:
Οτιδήποτε ἀγοράζω!
Οτιδήποτε ἀγοράζω! Καὶ δός του
‘Οτιδήποτε ἀγοράζω.
Από τις πέντε τὰ πρωί ἀρχιζε αυτό τὸ βάσανο καὶ συνεχίζονταν ὡς τὸ βράδυ. Όπου έσπευσε ο άνθρωπος καὶ βγῆκε ένα πρωΐ έξαλλος στο παράθυρο του.
– Γροθιές αγοράζεις, βρέ;
Καὶ ὁ ἀγοράζων τὰ πάντα πωλητής, ψύχραιμος – Πουλάω!
Απόσπασμα από τo άρθρο που Δημοσιεύτηκε στο Βιβλίο “Ιατρική στη Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία”. Εκδοση από Εταιρία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας *.
{……} Ηταν ένα σύστημα μοναδικό στον πολιτισμένο κόσμο για την εποχή του, που λειτουργούσε με χριστιανικές αρχές και ανθρωπιστικές αρετές, με Ιπποκρατικά αξιώματα και με όλους τους κανόνες της ιατρικής δεοντολογίας. Αυτό το σύστημα θεωρήθηκε χρήσιμο να περιγραφεί σ’ αυτό το άρθρο.
Στη Σμύρνη, στις αρχές του αιώνα μας υπήρχαν 350.000 κάτοικοι. Οι μισοί εξ αυτών ήσαν χριστιανοί (ορθόδοξοι) ελληνικής εθνικότητας, αλλά Τούρκοι υπήκοοι. Αλλοι 10.000 ήσαν χριστιανοί, αλλά Ελληνες υπήκοοι, οι οποίοι διέμεναν εκεί με άδειες των τουρκικών προξενικών αρχών απα σχολούμενοι σε διάφορες εργασίες. Οι υπόλοιποι ήσαν διαφόρων εθνικοτήτων (Τούρκοι, Αγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί, Ολλανδοί, οι περισσότεροι Καθολικοί το θρήσκευμα, Εβραίοι και Αρμένιοι).
Η ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης, ευρισκόμενη υπό τουρκικόν ζυγόν επί αιώνες, ήταν υποβαθμισμένη σε κοινωνικές παροχές, αλλά η πλούσια σε παραγωγή περιοχή άρχισε να προσελκύει τους Ευρωπαίους για την εκ μετάλλευση πλουτοπαραγωγικών πηγών. Τους τελευταίους αιώνες δημιουργήθηκαν στην πόλη της Σμύρνης εστίες από κατοίκους διαφόρων Ευρωπαϊκών κρατών που οργανώθηκαν σε κοινότητες η κάθε μία από τις οποίες αριθμούσε μερικές χιλιάδες μέλη.
Παράλληλα με την ανάπτυξη των κοινοτήτων αυτών άρχισε να αναπτύσσεται το εμπόριο και το λιμάνι της Σμύρνης έγινε μεγάλο κέντρο δια κινήσεως αγαθών. Η πυκνή επικοινωνία της Σμύρνης και των κατοίκων της με άλλα λιμάνια ήταν και η αιτία μεταδόσεως σ’ αυτήν μεγάλων επιδημιών, οι οποίες αποδεκάτιζαν τους κατοίκους της. Ολ’ αυτά έκαναν επιτακτική την ανάγκη δημιουργίας νοσοκομείων και οργανώσεως υποτυπωδών μέσων παροχής ιατρικών υπηρεσιών. Ετσι άρχισαν να δημιουργούνται νοσοκομεία από τις ευρωπαϊκές κοινότητες, η κάθε μία των οποίων αποκτούσε το δικό της νοσηλευτικό ίδρυμα. Ταυτοχρόνως με τις εθνικές κοινότητες και οι θρησκευτικές άρχισαν να δημιουργούν τα δικά τους νοσοκομεία. Η παροχή ιατρικών υπηρεσιών στο λαό άρχισε να οργανώνεται με βάση την ιδιωτική πρωτοβουλία κατά τρόπο ιδιόμορφο και μοναδικό. Αποτέλεσμα, στις αρχές του αιώνα μας στη Σμύρνη να υπάρχουν 9 νοσοκομεία που περιλαμβάνονται στον παρατιθέμενο πίνακα.
Νοσοκομεία
Ετος ιδρύσεως
Αριθμός Κλινών
Το Ολλανδικό
1675
30
Το Καθολικό (Αγ. Αντωνίου)
1710
60
Το Γραικικό (Αγ. Χαραλάμπους)
1723
400
Το Αρμένικο(Αγ. Γρηγορίου)
1801
70
Το Οθωμανικό
1838
100
Το Εβραϊκό
1842
30
Το Αγγλικό (Αγ. Ρόκου)
1842
30
Το Στρατιωτικό
200
Πηγή: Η Σμύρνη πριν από την καταστροφή. Ενας “Οδηγός” του 1920. Εκδ. “Ποντίκι”, Αθήνας 1992.
Εκτός από την ανάπτυξη των νοσοκομείων, η παρουσία των ευρωπαϊκών κοινοτήτων έδινε μια ζηλευτή εικόνα στη Σμύρνη με προεξάρχουσα την ορθόδοξη ελληνική κοινότητα, η οποία όχι μόνο κυριαρχούσε σε πληθυσμό, αλλά συγκέντρωνε στα χέρια της το εμπόριο και την οικονομική ζωή της πόλεως. Ηταν λοιπόν επόμενο το Γραικικό Νοσοκομείο να είναι το μεγαλύτερο και το πλέον σύγχρονα.
Η τουρκική διοίκηση συντηρούσε μόνο το Οθωμανικό Νοσοκομείο, ενώ όλα τα άλλα λειτουργούσαν με οικονομική επιχορήγηση από την εθνική και θρησκευτική κοινότητα που εξυπηρετούσαν. Η υπεροχή του ελληνικού νο σοκομείου δεν φαίνεται μόνο από το μεγάλο αριθμό κλινών που διέθετε, αλλά εκ του γεγονότος ότι σε αυτό ενοσηλεύοντο και αλλοεθνείς άλλων χριστιανικών δογμάτων ακόμη και μη χριστιανοί. Το σύστημα παροχής υπηρεσιών υγείας, εβασίζετο στο τρίπτυχο Νοσοκομείο-Φαρμακείο-Ιατρός, επί καθαρώς ιδιωτικής βάσεως και ιδιωτικής πρωτοβουλίας.
Το Γραικικό Νοσοκομείο ήταν δυνάμεως 400 κλινών. Τα πρώτα χρήματα για την ίδρυσή του εδόθησαν από τον μεγάλο Ελληνα ευεργέτη Παντελή Σεβαστόπουλο, ο οποίος και μετέπειτα έδωσε και άλλα ποσά για την επέκτασή του. Μεγάλες δωρεές όμως προσέφεραν κατά καιρούς όλοι οι Ελληνες φιλάνθρωποι και ευεργέτες, οι πλούσιοι, αλλά και οι φτωχοί που έδιναν από το υστέρημά τους. Στην ανάπτυξη του νοσοκομείου και στη συντήρησή του συνέβαλε η ελληνική κοινότητα, προεξαρχούσης της εκκλησίας, η οποία με την τοποθέτηση ως προέδρου της εφορείας του νοσοκομείου του εκάστοτε μητροπολίτη Σμύρνης, όχι μόνο διέθετε τεράστια ποσά, αλλά με την καλλιέργεια καθαρώς της χριστιανικής αγάπης προς τον πλησίον επετύγχανε τόσο τη συντήρηση όσο και τη βελτίωση των παρεχομένων υπηρεσιών.
Το Νοσοκομείο εδέχετο ασθενείς κάθε εθνικότητας και κάθε θρησκείας. Κατά το διάστημα 1887-1889 ενοσηλεύθησαν 6.038 άτομα (4.997 άνδρες και 1.041 γυναίκες). Εκ των ασθενών οι 212 ήσαν Τούρκοι, 17 Ευρωπαίοι, 41 Αρμένιοι, 17 Ιουδαίοι, οι υπόλοιποι Ελληνες και άλλων εθνικοτήτων, προερχόμενοι από τα νησιά της Ελλάδος, την Βουλγαρία, Σερβία, Πολωνία, Αυστρία, Μαυροβούνιον, Ιταλία κ.ά. Πολλοί Ευρωπαίοι και Τούρκοι θαυμάζοντας την άρτια οργάνωση του νοσοκομείου προτιμούσαν να νοσηλευτούν σ’ αυτό παρά στα καλώς επίσης λειτουργούντα δικά τους.
Η αποστολή του νοσοκομείου συνοψίζεται στην επιγραφή ύπερθεν της κυρίας εισόδου του «ΚΡΟΥΕΤΕ ΚΑΙ ΑΝΟΙΓΉΣΕΤΑΙ ΥMIN» (Ματθ. ζ’, 7). Αυτή η Ευαγγελική ρήση, που συμβολίζει όλο το μεγαλείο της χριστιανικής αγάπης και ευποιΐας, χαρακτηρίζει και την κοινωνική αποστολή του Γραικικού Νοσοκομείου. «Δεν ερωτώ ποιός είσαι, κηρύττει ο χαράξας το ρητόν τούτο, δεν θέλω να μάθω εάν είσαι, πλούσιος ή πένης, ομόθρησκος ή αλλόθρησκος. Δεν εξετάζω εάν είσαι Σμυρναίος ή ξένος, εάν έχεις γονείς, οίτινες σε εγκατέλειπον και πατρίδα, ήτις σε απεδίωξε, συ όστις πάσχεις και έχεις ανάγκην περιθάλψεως, κρούσε αφόβως την θύραν και είσελθε».
Εύποροι ή πτωχοί, ασφαλισμένοι ή μη, με τη σημερινή αντίληψη, ενοσηλεύοντο δωρεάν. Μόνον οι πλούσιοι πλήρωναν νοσήλεια. Ο προϋπολογισμός του Γραικικού Νοσοκομείου κατά το τελευταίο έτος λειτουργίας του (1921-1922) ανήρχετο σε 60.000 τουρκικές λίρες. Οι οικονομικοί πόροι του νοσοκομείου ήσαν τακτικοί και μόνιμοι, καθώς και έκτακτες προσφορές. Εκτός από τη δαπάνη νοσηλείας υπήρχε και η δαπάνη για τα φάρμακα, που εδίδοντο δωρεάν όχι μόνο στους εσωτερικούς ασθενείς αλλά και στους ασθενείς των εξωτερικών ιατρείων. Μόνον στην τριετία 1900-1903 εδόθη σαν φάρμακα δωρεάν σε 49.941 εξωτερικούς ασθενείς. Η εφορεία του Noσοκομείου αντιμετώπιζε τις συνεχώς αυξανόμενες δαπάνες του νοσοκομείου με την κινητοποίηση των εμπόρων Ελλήνων, οι οποίοι με την σειρά τους κινητοποιούσαν τις επαγγελματικές συντεχνίες των χριστιανών Ελλήνων για τη συλλογή χρημάτων. Παράδειγμα τέτοιας αντιμετώπισης έχουμε το 1903, όταν μετά την εκδήλωση επιδημίας ευλογιάς και της ανάγκης να νοσηλευθούν πολλοί Σμυρναίοι το «Γραικικό Νοσοκομείο» πέρασε μεγάλη οικονομική κρίση.
Τον Μάϊο του 1907 ανακαινίζεται η βόρεια πτέρυξ που χρησιμοποιείται για Αστυκλινική (εξωτερικά ιατρεία). Το 1909 ανεγείρεται νέα μεγάλη πτέρυξ. Με δωρεά της αδελφότητος «Η Ορθοδοξία» το 1912 ανεγείρεται πτέρυξ και στεγάζεται η γυναικολογική κλινική. Μία από τις χειρουργικές κλινικές ανηγέρθη με δωρεά του μεγάλου Σμυρναίου τραπεζίτη και ιδρυτή της Τραπέζης Αθηνών Ιωαν. Πεσματζόγλου.
Στην τελική του ανάπτυξη το Γραικικό Νοσοκομείο περιελάμβανε χειρουργείο ανδρών με δύο αίθουσες εγχειρήσεων, μιας αποστειρώσεως και οκτώ θαλάμους ασθενών. Χειρουργείο γυναικών με ένα θάλαμο ασθενών. Δυό παθολογικές κλινικές, με δύο θαλάμους ανδρών και ένα γυναικείο. Μαιευτική κλινική, Οφθαλμολογική κλινική με δύο θαλάμους ανδρών και ένα γυναικῶν, Κλινική μεταδοτικών νοσημάτων με 50 κλίνες. Γηροκομείο ανδρών και γυναικών και για 50 απόρους. Φρενοκομείο για 120 ψυχοπαθεῖς, Ακτινοδιαγνωστικό καθώς και ειδικά Αστυκλινικά Τμήματα. Τα εργαστήρια και οι χειρουργικές αίθουσες ήσαν άρτιες και η καθαριότητα υποδειγματική.
Επειδή εν τούτοις οι πόροι ήσαν ανεπαρκείς και τα έξοδα συνεχώς αυξάνονταν άρχισαν να περιορίζουν τον αριθμό των ασθενών που ζητούσαν άσυλο και θεραπεία. Ετσι άρχισε να περιορίζεται η εισαγωγή μόνο στους πτωχούς, για τους οποίους εξέδιδε αφειδώς πιστοποιητικά η Μητρόπολη, όταν μάλιστα η σύσταση προερχόταν από σωματείο που συνεισέφερε στο νοσοκομείο τακτικώς. Η επιλογή των ασθενών ήταν ένα λεπτό σημείο. Η προτίμηση για την εισαγωγή των γεννηθέντων στη Σμύρνη ήταν άδικη όταν δεν εισήγετο ο από 20ετίας ζων στη Σμύρνη και καταγόμενος από νήσον του Αιγαίου. Γεγονός είναι ότι άρχισαν να επιβάλλοναι περιορισμοί, όχι μόνο διότι δεν επαρκούσαν τα κρεββάτια, αλλά και διότι οι δαπάνες αυξάνοντο αλματωδώς. Η απόφαση του περιορισμού των εισαγωγών προκαλούσε συνεχείς αντεγκλήσεις, καθημερινούς διαπληκτισμούς, πικρίες και συνεχείς επιθέσεις και κατηγορίες.
Η νοσηλευτική των ασθενών παρείχετο από εθελοντική προσφορά υπηρεσιών κυριών και δεσποινίδων από όλες ανεξαιρέτως τις Ελληνίδες, οι οποίες εκινούντο με αίσθημα χριστιανικής αγάπης σαν καλές Σαμαρείτιασες. Ετσι ήσαν λίγοι αυτοί οι οποίοι εμισθοδοτούντο. Το προσωπικό του νοσοκομείου αποτελούσαν 60 πρόσωπα. Ως ανώτερο προσωπικό ήταν ο υποδιευθυντής, ένας εσωτερικός ιατρός, ο λογιστής, ο γραμματέας και ο αποθηκάριος. Στο νοσηλευτικό προσωπικό ανήκαν 16 νοσοκόμες και 17 νοσοκόμοι. Από το λοιπό προσωπικό: 16 άτομα υπηρετούσαν σε διάφορες υπηρεσίες και 6 στο ναό του Αγίου Χαραλάμπους.
Οι δωρεές προς το νοσοκομείο των πιστών χριστιανών είναι συγκινητικές. Από τους ισολογισμούς του νοσοκομείου βλέπει κανείς και θαυμάζει την καθολική προσφορά σε χρηματικές προσφορές, σε χρηματικά κληροδοτήματα αλλά και σε προσφορές με τρόφιμα (κρέατα, πουλερικά, λαχανικά, δημητριακά και πλήθος άλλων κηπευτικών και αγροτικών προϊόντων) και αναλώσιμα αγαθά. Και οι πλέον φτωχοί έδιναν για το νοσοκομείο από το υστέρημά τους, έδιναν ακόμη και τη στάχτη (αχηλιά) από τις φωτιές τους στο νοσοκομείο, την οποίαν χρησιμοποιούσαν ως λευκαντικό στο πλύσιμο του λευκού ιματισμού του ιδρύματος αλλά ως αντισηπτικό, όταν έπλεναν τις πλάκες των δαπέδων. Μεταξύ των τακτικών εσόδων αναφέρονται: Οι εισπράξεις από τους ναούς του προφήτου Ηλιού και της Μεταμορφώσεως, Οι εισπράξεις από τον ετήσιο χορό της Ελληνικής Λέσχης, που απέδιδε 700-800 χρυσές λίρες το χρόνο. Οι εισπράξεις από μισθώματα μεγάλου αριθμού ακινήτων που ανήκαν στο νοσοκομείο. Ενα άλλο έσοδο προέρχονταν και από την πώληση των δερμάτων των αρνιών που εσφάζοντο στη Σμύρνη και την ευρύτερη περιοχή το Πάσχα και τα προσέφεραν οι πιστοί υπέρ του νοσοκομείου.
Είναι ενδιαφέρον ακόμη ότι μεταξύ των εσόδων περιλαμβάνονται τα έσοδα από τον “δίσκο” της εκκλησίας του νοσοκομείου, που ήταν ο Αγιος Χαράλαμπος. Η περιφορά του δίσκου κατά τον εσπερινό της εορτής του ναού και την επομένη στη λειτουργία αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία, όπως και κατά τη λειτουργία της Πρωτοχρονιάς. Ολοι περίμεναν τα μεγάλα ονόματα των ευπόρων Ελλήνων της Σμύρνης να παραστούν στις θρησκευτικές αυτές τελετές και να δουν την χρηματική προσφορά τους. Κανένας πλούσιος δεν απουσίαζε. Το σπουδαιότερο όμως είναι ότι ανέμεναν και τους διευθυντές ιατρούς του νοσοκομείου (μεγάλα ονόματα της επιστήμης), οι οποίοι όχι μόνο δεν έπαιρναν μισθό από το νοσοκομείο ούτε άλλη αμοιβή για τους ασθενείς, αλλά τουναντίον έδιναν στο δίσκο της εκκλησίας σημαντικά χρηματικά ποσά.
Τα φαρμακεία της Σμύρνης
Τα φαρμακεία ή «σπετσαρίες», όπως ο κόσμος της Σμύρνης τα ονόμαζε, άρχισαν να εμφανίζονται από τις αρχές του 19ου αιώνα και μέχρι το 1922 διατήρησαν μια ιδιόμορφη εμφάνιση. Σε αρκετή απόσταση της γειτονιάς του φαρμακείου έφθανε η μυρωδιά του όφμαν (αιθέρα) και του ασιτφινοίκ (φοινικού). Στη βιτρίνα του φαρμακείου τοποθετούσαν γυάλες που περιεί χαν διάφορα χημικά διαλύματα, καθώς και γυάλες με βδέλλες, βαλσαμω μένα πουλιά, έντομα, σαύρες κ.ά. Οι φαρμακευτικές ουσίες ήταν κυρίως βότανα, γιατροσόφια και γητειές. Στην αρχή του αιώνα μας όμως άρχισαν να εισάγονται διάφορα ευρωπαϊκά σπεσιαλιτέ, υπνωτικά, ελιξήρια, παυσί πονα, έμπλαστρα, καταπότια κ.ά.
Τα φαρμακεία της Σμύρνης το 1922 ήσαν 50, εκ των οποίων τα 35 ανήκαν σε Ελληνες Χριστιανούς και έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην παροχή ια τρικών υπηρεσιών. Ηταν ένα είδος παροχής Α’ Βοηθειών. Υπήρχε πάντα ένα δωμάτιο, όπου εξήταζε ο ευρισκόμενος πάντα στο φαρμακείο ιατρός τους ασθενείς.
Ο ιατρός Θωμάς Βαλάσης (φαρμακοποιός τότε) κάνει ενδοφλέβια ένεση σαλβαρκάνης σε νεαρό συφιλιδικό στο φαρμακείο «Κασατάνου, στα Ταμπάχανα της Σμύρνης.(Φωτ, του 1919-1920, από τη συλλογή του καθηγητή Ν. Παπαδογιαννάκη).
Οι ιατροί της Σμύρνης δεν διατηρούσαν ιδιωτικά ιατρεία. Σαν υποτυπώδη ιατρεία χρησιμοποιούσαν τα φαρμακεία, όπου, με μικρότερη αμοιβή ή και δωρεάν ακόμη, εξέταζαν τους έχοντες ανάγκη από άμεση ιατρική περίθαλψη. Σε σπάνιες περιπτώσεις άρχισαν να εμφανίζονται ιδιωτικά ιατρεία, όταν η ειδικότητα των ιατρών όπως π.χ. οφθαλμιάτρων, απαιτούσε ειδικά επιστημονικά όργανα. Από τους πρώτους ο οφθαλμίατρος Μιχ. Ισηγόνης είχε δικό του ιατρείο και εδέχετο με αμοιβή, ενώ ταυτοχρόνως δούλευε στο Αγγλικό φαρμακείο δωρεάν. Επίσης ο ιατρός Γεώργιος Ηλιάδης, με ειδικήν άδεια των Τουρκικών αρχών, έφερε μηχανήματα ακτίνων Röntgen και τα εγκατέστησε το 1902 σε ιδίαν Κλινικήν στα Τράσσα. Ο Ιωάννης Κοντολέων ήταν ο μόνος που είχε ιατρείο και δεν πήγαινε κατ’ οίκον επισκέψεις, παρά μόνο σε ιατρικά συμβούλια. Στις συνήθεις περιπτώσεις όποιος ήταν άρρωστος ειδοποιούσε τον ιατρό στο φαρμακείο και πήγαινε ο ιατρός στο σπίτι του αρρώστου και τον έβλεπε. Οταν έλειπε ο ιατρός από το φαρμακείο τότε άφηναν παραγγελία με το όνομα και την διεύθυνση του αρρώστου και ο ιατρός περνούσε από το φαρμακείο θεω και έπαιρνε τα σημειώματα από το γραφείο του φαρμακοποιού για τις κατ’ οίκον επισκέψεις. Κάθε ιατρός στη Σμύρνη σύχναζε σε ένα και συγκεκριμένο φαρμακείο. Εάν ήσαν 2 ή 3 ιατροί στο φαρμακείο τότε μοίραζαν το χρόνο με τρόπο ώστε να υπάρχει πάντοτε κάποιος στο φαρμακείο π.χ. 1-3 μ.μ. ο ιατρός κ….., 3-6 ο ιατρός κ. …., 6-9 ο ιατρός κ. ….. Την πρακτική οι ιατροί να συχνάζουν στα φαρμακεία, που υπήρχε και στην Ελλάδα, την συνέχισαν οι πρόσφυγες και μετά το 1922. Πολλοί θα θυμούνται ακόμη και σήμερα στα φαρμακεία των προσφυγικών συνοικισμών να ευρίσκονται οι ιατροί, οι οποίοι όχι μόνο εξήταζαν, αλλά έκαναν και τη θεραπεία με τα φάρμακα που διέθετε το φαρμακείο.
Οι φαρμακοποιοί ήσαν επιστήμονες υψηλού επιπέδου και συμμετείχαν στη φαρμακευτική θεραπεία. Κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Τουρκικός στρατός, ο οποίος είχε μεγάλες ελλείψεις σε ιατρούς επεστράτευσε όλους τους ιατρούς και τους φαρμακοποιούς και, μετά από 3 μήνες εκπαίδευσης στην Κωνσταντινούπολη, τους τοποθέτησε σε στρατιωτικές μονάδες’. Τα φαρμακεία διέθεταν τα φάρμακα είτε σπεσιαλιτέ που εισήγοντο από την Ευρώπη, είτε εκτελούσαν συνταγές των ιατρών. Πολλά φαρμακεία ησαν εκσυγχρονισμένα με ιατρικά εργαλεία και ιατρικά βοηθήματα. Από τα μεγαλύτερα φαρμακεία ήταν ένα διώροφο του Μωραΐτη στο Φραγκομαχαλά (Ευρωπαϊκή οδός), και ένα άλλο του Λεμού στα Τράσσα το οποίον είχε πλήρες χημικό και μικροβιολογικό εργαστήριο. Μετά την καταστροφή ο υιός Αδαμάντιος Λεμός άνοιξε φαρμακείο στην Ομόνοια των Αθηνών.
Οι ιατροί χρησιμοποιούσαν άμαξες με άλογα, Πολλοί που είχαν αρκετή πελατεία είχαν δική τους άμαξα με οδηγό μισθοδοτούμενο από τον ιατρό Σε άλλες περιπτώσεις οι ιατροί ίππευαν άλογα. Όταν δε εκαλούντο σε προάστεια έπαιρναν ακόμη και τραίνο και μετά, εάν η απόσταση μεταξύ σταθμού και οικίας του αρρώστου ήταν μεγάλη, χρησιμοποιούσαν γαϊδουράκι,
Πολλές φορές τα φαρμακεία ήταν συγχρόνως και εντευκτήρια (λέσχες) των λογίων ιατρών της Σμύρνης. Συγκεντρώνοντο 2-3 και 4 ιατροί και εκτός από τα ιατρικά θέματα συζητούσαν και άλλα θέματα πνευματικά και φιλοσοφικά. Ησαν και μερικοί ιατροί που τους έλεγαν ιατροφιλόσοφους και οι οποίοι απελάμβαναν μεγάλης εκτιμήσεως και σεβασμού από τους Σμυρνιούς, ώστε όταν βαδίζανε στους δρόμους της Σμύρνης κάποιο παιδί πήγαινε μπροστά, κρατώντας ένα μπαστούνι στο οποίο κτυπούσε στο πλα κόστρωτο για να ανοίγουν δρόμο οι διαβάτες. Τέτοιας υπολήψεως έχαιραν οι ιατροί στη Σμύρνη. Ενα τέτοιο εντευκτήριο-φαρμακείο ήταν του Δημητρίου Αργυροπούλου. Τα έσοδα των ιατρών ήσαν από τις επισκέψεις στα σπίτια των αρρώστων. Οι αμοιβές τους ήταν προφανώς ανάλογες με την οι κονομική κατάσταση των αρρώστων.
Οι Ιατροί της Σμύρνης
Οι Ελληνες ιατροί επικρατούσαν στη Σμύρνη αφού επί 123 οι 102 ήσαν Έλληνες, 8 Τούρκοι, 4 Εβραίοι, 4 Αρμένιοι και 5 διαφόρων άλλων εθνικο τήτων. Η πλειοψηφία των Ελλήνων είχε γεννηθεί στη Σμύρνη και είχε απο φοιτήσει από την Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Χαρακτηρίζονταν από το υψηλό επίπεδο κατάρτισης και από τη χριστιανική εξάσκηση του ιατρι κού λειτουργήματος. Πριν ιδρυθεί η Ιατρική Σχολή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, σπούδαζαν στα καλύτερα Πανεπιστήμια της κεντρικής Ευρώπης (Γερμανία, Γαλλία, Αυστρία, Ιταλία). Μετά έκριναν απαραίτητο να σπουδάζουν την Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, εκδηλώνοντας με τον τρόπο αυτό την αγάπη τους για την Πατρίδα. Ύστερα όμως από την αποφοίτησή τους οι περισσότεροι μετέβαιναν στα μεγάλα επιστημονικά κέντρα της Ευρώπης για να συνεχίσουν. Εκτός όμως των Σμυρναίων ιατρών πολλοί άλλοι από την κυρίως Ελλάδα ήρχοντο στη Σμύρνη, ελκυόμενοι από την ευμάρεια και από τον πλούτο της, για να εξασκήσουν την ιατρική. Τον Οκτώβριο του 1892 οι Σμυρναίοι ιατροί ίδρυσαν Ιατρικό Σύλλογο.
Ο κορυφαίος ιατρός Αδαμάντιος Κοραής δεν είναι μόνον Σμυρναίος. Είναι ο μεγαλύτερος Ελλην ιατρός του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα. Ενώ δεν ήσκησε το επάγγελμα του ιατρού, ωστόσο συνέγραψε μεγάλης ιστορικής και ιατρικής σημασίας εργασίες. Το ανήσυχον όμως πνεύμα του τον έκανε να εγκαταλείψει την σπουδή της Ιατρικής και να ασχοληθεί με την ανάπτυξη των γραμμάτων γενόμενος πρωτεργάτης πάσης εθνικής και πνευματικής κινήσεως.
Ακολούθησαν πολλοί ονομαστοί ιατροί στη Σμύρνη, οι οποίοι βοήθησαν και έσωσαν τους κατοίκους της Σμύρνης από τις επιδημίες, που μάστιζαν κάθε φορά την πόλη, θυσιάζοντας πολλές φορές και αυτή την ίδια τη ζωή τους. Από το πλήθος των εξαιρέτων ιατρών της Σμύρνης αναφέρονται οι: Σάββας Γεωργιάδης, Γεώργιος Λάτρις, Νικόλαος Λοράνδος, Νικόλαος Μελισσηνός, Πέτρος Πολυκράτης, Στέλιος Σπεράντζας, Μιχαήλ Τσακίρογλου, Απόστολος Ψαλτώφ. Επίσης ο Καθηγητής και ακαδημαϊκός Γεώργιος Ιωακείμογλου, ο οποίος ήσκησεν την ιατρική στη Σμύρνη και πρώτος εισήγαγε την σαλβαρσάνη για τη θεραπεία της συφιλίδος. Ολοι σχεδόν οι γιατροί της Σμύρνης γνώριζαν τούρκικα, αγγλικά και γαλλικά. Πολλοί από αυτούς έχουν γράψει ιατρικές πραγματείες και έχουν κάνει σημαντικές επιστημονικές ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια. Η υπεροχή των Ελλήνων ιατρών καταφαίνεται και εκ του γεγονότος ότι ουδείς εκ των ξένων ιατρών ειργάζετο στο Γραικικό Νοσοκομείο, ενώ αντιθέτως οι Ελληνες ιατροί εργάζοντο στα άλλα νοσοκομεία. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι ο Σάββας Γεωργιάδης και ο Σόλων Βέρας ειργάζοντο στο Γαλλικό Νοσοκομείο, ενώ οι Κωνσταντίνος Σιμιτόπουλος και Δημήτριος Στάης στο Αγγλικό. Ο Ψαλτώφ και στο Ολλανδικό. Ο Σάββας Γεωργιάδης και ο Χρήστος Ζανέλλης στο Αρμένικο. Ο οφθαλμίατρος Μιχαήλ Ισηγόνης στο Αγγλικό και Ολλανδικό, ενώ ο Νικόλαος Μελισσηνός, γνώστης της εβραϊκής και τουρκικής διαλέκτου, ήταν ιατρός των Εβραίων, Τούρκων και Αρμενίων.
Το υψηλό επίπεδο των ιατρών της Σμύρνης διαπιστώνεται και από το ότι πολλοί ιατροί της Σμύρνης, όταν ήλθαν στην Ελλάδα έγιναν καθηγητές στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, όπως ο Κωνσταντίνος Μελισσηνός της Παθολογικής Ανατομίας το 1912, ο Στέλιος Σπεράντζας της Ορθοδοντικής το 1933, ο Σόλων Βέρας της Παιδιατρικής το 1942 στη Θεσσαλονίκη, ο Γεώργιος Ιωακείμογλου της Φαρμακολογίας το 1926 στην Αθήνα και ο Ν. Λοράνδος της Παθολογίας στην Αθήνα το 1945. Εκτός από αυτούς που προήρχοντο από τη Σμύρνη, αναφέρονται και άλλοι καταγόμενοι από άλλες περιοχές της Μ. Ασίας, όπως οι καθηγητές Αρκάγαθος Γούτας της Παθολογίας, Γρηγόριος Ποντίφηξ της Ακτινολογίας, στην Αθήνα, οι Αλεξ. Συμεωνίδης της Παθολογικής Ανατομίας και Αναστάσιος Μυσιρλόγλου της Χειρουργικής στη Θεσσαλονίκη. Αλλα μεγάλα ονόματα ιατρών του προσφυγικού κόσμου, που κατέλαβον θέσεις Διευθυντών σε μεγάλα νοσο κομεία της Αθήνας, υπήρξαν ο Αριστομένης Φλώρος, ο Βασίλης Καραγε ώργης, ο Απόστολος Ορφανίδης, ο Αλεξ. Παπάς, που χρημάτισε Υπουργός επί κυβερνήσεως Ελ. Βενιζέλου, και άλλοι.
Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του Σκεύου Ζερβού ο οποίος από την Κάλυμνο ήλθε και εγκαταστάθηκε στη Σμύρνη, όπου έζησε από το 1902-1909 ως προσωπικός ιατρός του οίκου του Κιαμήλ Πασσά, ο οποίος κυβερνούσε το Βιλαέτι της Σμύρνης (περιλάμβανε την μισή Τουρκία). Ο Ζερβός ασχολήθηκε με την μελέτη των ευνούχων και ακολούθως έκανε πειράματα μεταμοσχεύσεως γεννητικών αδένων σε σκύλους και τις παρατηρήσεις τους τις ανακοίνωσε σε διεθνές Συνέδριο της Βουδαπέστης το 1909 με τιμητικά σχόλια του παρευρεθέντος Βορονώφ. Ο Σκεύος Ζερβός για την πειραματική αυτή εργασία την οποία πραγματοποίησε στη Σμύρνη, αναγνωρίζεται ως ο πρόδρομος των μεταμοσχεύσεων.
Παρά το υψηλό επιστημονικό επίπεδο της παρεχόμενης ιατρικής φροντίδας στον πληθυσμό της Σμύρνης, δυστυχώς η πρόοδος της ιατρικής δεν είχε φθάσει σε υψηλό επίπεδο. Οι επιδημίες στη Σμύρνη είχαν προξενήσει μεγάλες συμφορές από πολλών αιώνων. Η πανώλης ενεφανίζετο κατά περιόδους με μεγάλες απώλειες στον πληθυσμό. Η αντιμετώπισή της άρχισε με απομόνωση των νοσούντων. Για τούτο οι αρχές στη Σμύρνη δημιούργη σαν κατάλληλα ξύλινα οικήματα για τη νοσηλεία των πανωλόβλητων που ονομάστηκαν «τα Μορτάκια». Η ονομασία προήλθε από τους «Μόρτηδες» που ονομάζονταν, όσοι προσβληθέντες από την πανώλη είχαν διαφύγει το θάνατο και βρίσκονταν σε κατάσταση ανοσίας. Ετσι, οσάκις ενεφανίζετο στην πόλη επιδημία, οι Μόρτηδες γίνονταν κυρίαρχοι, διότι μόνον αυτοί κυκλοφορούσαν ελεύθερα στους δρόμους και δεν ελάμβανον καμία προφύλαξη, πήγαιναν στα σπίτια των αρρώστων τους οποίους μετέφεραν στο νοσοκομείο και ταυτοχρόνως φρόντιζαν για την απολύμανση των οικιών. Ελληνική Διοίκηση εξαφανίστηκε το 1922.
Από τις άλλες επιδημίες η χολέρα έκανε την εμφάνισή μέχρι το 1911 , η ευλογιά το 1903 και το 1909, ενώ ο εξανθηματικός τύφος τελευταία το 1918. Τα νοσήματα εκείνης της εποχής ήταν κυρίως λοιμώδη και παρασιτικά, τα οποία προκαλούσαν και υψηλή θνησιμότητα, ιδίως όταν έπαιρναν επιδημική μορφή. Επιδημίες αυτών των νοσημάτων όπως οι εντερίτιδες, οι τυφυταράτυφικές λοιμώξεις, ο τέτανος, η φυματίωση, ενεφανίσθησαν ακόμη και στις δύο πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας. Ήταν η εποχή που άρχιζε ο εμβολιασμός του πληθυσμού για όλα τα λοιμώδη νοσήματα. Αξιόλογο έργο επιτελούσαν και οι Μαίες της Σμύρνης, πρακτικές ως επί το πλείστον, που έκαναν τους τοκετούς στα σπίτια των γυναικών. Μόνο σε δύσκολες περιπτώσεις εκαλούντο ιατροί μαιευτήρες και οι επίτοκες μετεφέροντο στο ειδικό τμήμα του νοσοκομείου.
Η Ελληνική Διοίκηση
Η Ελληνική Διοίκηση μόλις εγκατεστάθη στη Σμύρνη, πήρε μια σειρά μέτρων για να οργανώσει και να βελτιώσει την υγειονομική υπηρεσία και τις συνθήκες που επικρατούσαν εκείνη την εποχή, περιορίζοντας τις επιδημίες και τα μεταδοτικά νοσήματα, όπως η ελονοσία, η σύφιλη κ.ά.
Δημιούργησε μικροβιολογικό εργαστήριο για τη διάγνωση των λοιμωδῶν νόσων. Προμηθεύτηκε ασθενοφόρα αυτοκίνητα, τα οποία έσπευδαν να παραλαμβάνουν αρρώστους από απομακρυσμένα σημεία της πόλης, ειδικά «βαγόνια» για τη μεταφορά μολυσμένων και φορητά σύνεργα για την επιτόπια απολύμανση,
Αυτά τα μέτρα ήταν επαναστατικά για την εποχή εκείνη και το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτήθηκε γενναία από την Ελληνική Διοίκηση. Με τα μέτρα αυτά οι επιδημίες σχεδόν εξαφανίστηκαν. Ο κόσμος ανακουφίστηκε από την πανώλη, τον εξανθηματικό τύφο και την ευλογιά. Η υγειονομική υπηρεσία κήρυξε ακόμη αμείλικτο πόλεμο κατά των… ποντικών και της ψείρας.
Στις 18 Αυγούστου 1919 εγκαινιάστηκε στη Σμύρνη το Ινστιτούτο Pasteur. Στους πρώτους δύο μήνες της λειτουργίας του εξετάστηκαν πάνω από 1.500 άτομα που τα είχαν δαγκώσει σκύλοι, τσακάλια και λύκοι. Απ’ αυτούς μόνο 5 πέθαναν. Η περίθαλψη στο Ινστιτούτο Pasteur ήταν δωρεάν, ενώ μέχρι τότε, όσοι υπέφεραν από παρόμοιες μολύνσεις έπρεπε να πηγαίνουν για θεραπεία στην Κωνσταντινούπολη ή στην Αθήνα. Οσοι δεν είχαν χρήματα για το ταξίδι περίμεναν καρτερικά το θάνατο.
Η Ελληνική Διοίκηση ίδρυσε επίσης ένα καινούργιο ίδρυμα, το Ινστιτούτο Υγιεινής, το οποίον χωρίστηκε σε δύο κλάδους της υγιεινής και της βακτηριολογίας. Ηταν έτοιμο να λειτουργήσει όταν Τούρκοι μπήκαν και πυρπόλησαν τη Σμύρνη. Οι εγκαταστάσεις του μπορούσαν να συγκριθούν μόνο με εκείνες των καλυτέρων Πανεπιστήμιων της Ευρώπης.
Αξίζει να αναφερθούν μερικά από το πρόγραμμα με βάση το οποίο επρόκειτο να λειτουργήσει. Δωρεάν βακτηριολογικές και άλλες εργαστη ριακές εξετάσεις σε όλες ανεξαρτήτως τις κοινωνικές τάξεις. Δωρεάν χορήγηση εμβολίων, ορών, αντιτοξινών, αντιγονοκοκκικών ορών κ.ά. Συστηματική απολύμανση σε ευρεία κλίμακα. Εποπτεία των αγωγών υδροδότη σης και αποχέτευσης. Καταπολέμηση της ελονοσίας με αποξήρανση των ελών. Καταπολέμηση του τραχώματος. Λειτουργία σανατορίων για την πνευμονική φυματίωση. Για τα βρέφη: Βρεφοκομεία, ίδρυμα έκθετων βρεφών και τμήμα θηλασμού. Εκπαίδευση μαιών και νοσοκόμων. Σύστημα καταγραφής γεννήσεων και θανάτων και τέλος ειδική ιατρική στατιστική υπηρεσία. Κατά τα τρία τελευταία έτη της Ελληνικής Κατοχής της Σμύρνης, με τον Στρατό να δίδει συνεχώς μάχες με τους Τούρκους, υπήρξε μία άριστη υγειονομική υπηρεσία η οποία είχε οργανωθεί με νοσοκομεία και κέντρα διακομιδής των τραυματιών. Η ελληνική Κυβέρνηση επιστράτευσε τους καλύτερους πανεπιστημιακούς δασκάλους και τους έστειλε στο μικρασιατικό μέτωπο.
Ελληνικός Υγειονομικός Σταθμός στη Μικρά Ασία. (Φωτογραφία ανταποκριτού της βρεττανικής εφημερίδας Daily Mirror). (Από το αρχείο του Γ. Ν. Αντωνακοπούλου),
Ο καθηγητής Μαρίνος Γερουλάνος, τότε βουλευτής, χωρίς καν να έχει υποχρέωση, ζήτησε να πάει στο μέτωπο. Η Κυβέρνηση τον έστειλε με σκοπό να οργανώσει το Νοσοκομείο του Ε.Ε.Σ. Εκείνος με δική του πρωτοβουλία πήρε μαζί του και ιατρικό προσωπικό τρεις βοηθούς του και τρεις αδελφές. Η Στρατιωτική Υπηρεσία προσέθεσε στην αποστολή τους χι ρουργούς και μετέπειτα καθηγητές Κ. Μέρμηγκα και Εμμ. Κοντολέοντα, Και ο μεν Μέρμηγκας ανέλαβε το Νοσοκομείο του Ε.Ε.Σ. στο Κορδελιό, ενώ ο Κοντολέων εστάλη αμέσως στο μέτωπο. Η όλη αποστολή με τον εκτελούντα χρέη νοσοκόμου ιατρόν κ. Χ. Τουλ (μετέπειτα Καθηγητή) έμεινε στο Κορδελιό. Μετά όμως από επιτόπια εξέταση εκρίθη ότι έπρεπε να εγκαταστήσουν χειρουργείο κοντά στο μέτωπο, Δια τούτο μετέβησαν στο Ουσάκ όπου με πολλές δυσκολίες εγκατέστησαν και λειτούργησαν χει ρουργείο στο οποίον εξυπηρετήθησαν πάνω από 3.000 τραυματίες.
Αριστερά: Ο Σμυρναίος ιατρός Απόστολος Ψαλτώφ, χειρουργός στο Γραικικό Νοσοκομείο. Δεξιά: Τα κλειδιά του Γραικικού Νοσοκομείου, μοναδικό κειμήλιο από το μεγάλο νοσηλευτικό ίδρυμα της ελληνικής Σμύρνης.(Συλλογή Ενώσεως Σμυρναίων. Προσφορά Ακριβής Ψαλτώφ)
Κατά την είσοδο των Τούρκων στη Σμύρνη, τον Αύγουστο του 1922, ο οικονόμος (= διευθυντής) του Γραικικού Μιχαήλ Ησαΐας μετέφερε τους ασθενείς στο Ολλανδικό νοσοκομείο. Στη συνέχεια κλείδωσε το Ιδρυμα και ανεχώρησε, τελευταίος απ’ όλο το προσωπικό για τη Ελλάδα. Τα κλειδιά του Γραικικού Νοσοκομείου τα παρέδωσε, ένα έτος μετά την Καταστροφή, στον ιατρό Απόστολο Ψαλτώφ, ο οποίος είχε διοριστεί Νομάρχης – Γεν, Διοικητής Χίου από την Επαναστατική Κυβέρνηση.
«Μικρασιατική Ηχώ», έτος 37ο, αρ. φύλλου 317,
σελ. 8.9, 13 (Ιούλιος-Αύγουστος 1995),
με την άδεια του συγγραφέα και του εκδότη.
Πηγές-Βοηθήματα
Βέρας Σόλων; Οι Ελληνες ιατροί της Σμύρνης. «Μικρασιατικά Χρονικά», τ. Β’ (1939).
Γερουλάνος Μαρίνος: Αναμνήσεις 1867-1957. Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα 1981.
Γεωργιάδης Σάββας: Η βιογραφία μου 1857-1942. Αθήναι 1974.
Γκιόκας Δ. – Μαρκέτος Γ.Σ.: Οι πρωτοπόροι στην Ιατρική. Ιατρική Εταιρεία Αθη νών. Εκδ. Diephar Α.Ε., 1994,
Ισηγόνη Ελένη – Ισηγόνη Μαργαρίτα: Η οικογένεια Μιχαλάκη Ισηγόνη της Σμύρνης. Εκδ. «Τροχαλία», Αθήνα 1995
Λογοδοσία της Εφορείας του Γραικικού Νοσοκομείου του Αγίου Χαραλάμπους ἐν Σμύρνη κατά την τριετή αυτής διαχείρισν. Από 1 Μαρτίου 1899 μέχρις 28 Φεβρ 1992. Τυπογραφείο Ο Τύπος του 1902
Σολομωνίδη Χρήστου: Η ιατρική στη Σμύρνη. Αθήναι 1955.
Horton G.; Η κατάρα της Ασίας. Μετάφραση Γ. Τσελίκα.
* ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΤΟΥ Το Ιατρικό Σώμα έχει διαδραματίσει σοβαρό ρόλο στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Ιδιαίτερα στις σχετικά πρόσφατες πολεμικές συγκρούσεις: των Βαλκανικών Πολέμων, του Α’ και Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, της Μικρασιατικής Εκστρατείας και της Εποποιΐας 1940-41 οι Έλληνες ιατροί επέδειξαν μία απαράμιλλη και μοναδική ευψυχία, υπευθυνότητα και πιστή τήρηση του όρκου τους. Υπάρχουν πολλά γνωστά αλλά και άγνωστα περιστατικά που επιβεβαιώνουν τη προσήλωση αυτή του ιατρικού κόσμου στο ανθρωπιστικό τους καθήκον. Με την χορηγία της “BioAnalytica Α.Ε.”, παρουσιάζουμε μία σειρά από μελέτες που κατά κύριο λόγο έχουν δημοσιευθεί στο περιοδικό «ΔΕΛΤΟΣ» του «Συλλόγου Φίλων Μουσείου Ελληνικής Ιατρικής», χάρις στην ευγενική παραχώριση του υλικού από το Δοικητικό Συμβούλιο του Συλλόγου και τις πολύτιμες συμβουλές του φίλου ιατρού Γενικού Γραμματέα κ. Γρηγόρη Ι. Σκαμπαρδώνη. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι τα ιστορήματα αυτά θα προκαλέσουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους αναγνώστες του βιβλίου και θα αποκαλύψουν άγνωστες στους πολλές πτυχές της ιατρικής στη σύγχρονη ελληνική ιστορία
Γεράσιμος Αποστολάτος Πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας
Εξω από το παραπάνω άρθρο παρουσιάζουμε και ένα στιχούργημα με τίτλο “Το Γραικικόν νοσοκομείο” με την πένα του Σωκράτη Προκοπίου 1883-1957 (*) το οποίο με το δικό του “ποιητικό” τρόπο περιγράφει το Σύστημα Υγείας στην Σμύρνη.
Α! ναι, κρατώ των σπιταλιών ολάκερη τη λίστα, Τα Γαλλικά τα ξέρετε, είναι στη Μπελλαβίστα, Ολλανδικά κι Αϊ Αντωνιού –μ’ αυστριακιά παντιέρα- είνε κοντά τσι Κοπριές –και τ’ Αγγλικά ‘νε πέρα,- Σαν Ρόκου –τα Καθολικά-αυτάνε στριμωγμένα στο μαχαλά τ’ Αϊ Δημητριού –από χρονών χρισμένα- τ’ Αρμένικα στην Αρμενιά και πέρα απ’ το κονάκι Τα Τούρκικα με κόκκινο φεγγάρι στο μπαϊράκι… Πιο πάνω τα Οβρέϊκα. Ο Ρότσιλδ τα έχει χτίσει, και πλάκα στην οξώπορτα γι΄αυτό του έχουν στήσει.
Μα είνε ούλα τίποτα! Τα βάζει ούλα κάτω, ο Άγιος μας Χαράλαμπος, το «Γραικικό» και νάτο! Δέχεται ολοπρόθυμα και με την ίδια αγάπη, Φράγκο, Αρμένη, Οθωμανό, Οβραίο και Αράπη, τέλος του κόσμου τσι φυλές, χωρίς να ξεχωρίζη, δέχεται τζάμπα άπορους και γιατρικά χαρίζει…
Μ’ αυλή πλατειά, δενδρόφυτη, έχει δυο χειρουργεία, Και τμήματα θαυμάσια για την παθολογία.
Γι’ αρρώστιες μεταδοτικές τμήμα υπάρχει άλλο, «Λοιμοκομείο» ξέχωρα, μοδέρνο και μεγάλο… Έχει και μαιευτήριο και οφθαλμιατρείο, γηροκομείο και άρτιο τση φτώχιας ιατρείο.
Οι κάμαρές του λιόλουστες, ωραία τα χαγιάτια, και τετρακόσια κάτασπρα και καθαρά κρεββάτια.
Εδώ δουλεύουν άμισθοι, μ’ αγάπη από χρόνια της Επιστήμης στρατηγοί με πλάκα τα γαλόνια, που έχουν αρχιστράτηγο μ’ αθάνατο νυστέρι, τον Αποστόλη τον Ψαλτώφ, που ο ντουνιάς τον ξέρει. Είν’ οι γιατροί μας οι σοφοί, που πριν τη βίζιτά των, παίρνουν ψυχή οι άρρωστοι κι αρχίζει η γιατρειά των.
Σεργιάνι στην παλιά Σμύρνη. Παρατίθεται στο Λ. Βλαδίμηρος, Η Ιστορία της Ελληνικής ιατρικής στη Σμύρνη ,ό.π., σ. 118-119]
Γεννήθηκε στις 22 Απριλίου του 1883 στον Μπουρνόβα της Σμύρνης . Σε νεαρή ηλικία πραγματοποίησε ταξίδια σε Αίγυπτο, Αιθιοπία, Μεσοποταμία, Ινδία κ.α, τα οποία περιέγραψε σε περιοδικά και εφημερίδες της Σμύρνης. Παράλληλα κατά την παραμονή του στην Αιθιοπία διετέλεσε ανταποκριτής ελληνικών εφημερίδων της Αθήνας, του Καΐρου και της Σμύρνης.
Μετά την Μικρασιατική καταστροφή εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όπου ασχολήθηκε επί σειρά ετών με τη συγγραφή άρθρων και βιβλίων ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου σχετικών με τη Μικρά Ασία έχοντας για επίκεντρο τη, γενέτειρά του, Σμύρνη, ενώ στα κείμενά του είναι έκδηλη η νοσταλγία για την ιδιαίτερη πατρίδα του. Επίσης μετέφρασε το έργο του Ομάρ Καγιάμ, Ρουμπαγιάτ, το οποίο όμως δεν πρόλαβε να εκδώσει. Παράλληλα συμμετείχε ενεργά σε διάφορους μικρασιατικούς πολιτιστικούς συλλόγους. Απεβίωσε στις 29 Σεπτεμβρίου του 1957 στην Αθήνα.
Ψηφιοποίηση και η συνολική επιμέλεια άρθρου : Τασιόπουλος Αργύρης, Γενικός Γραμματέας ΕΕΥΕΔ
Προδημοσίευση από το υπό έκδοση βιβλίο, «Ερανίσματα» του Λ.Βαζαίου
Σμύρνη 18/9/1922.
Στο λιμάνι της πόλης που σφάδαζε από την βιαιότητα της εισόδου των Κεμαλικών στρατευμάτων και των αφηνιασμένων ατάκτων (τσέτες τους λέγανε τότε!) , μπήκε ένα μέτριου τονάζ φορτηγό με Ιαπωνική Σημαία, το ΤΟΚΕΙ-ΜΑΡΟΥ. Το φορτίο του ήταν μεταξωτά υφάσματα και πορσελάνες από την Ιαπωνία και την Κίνα. Φορτίο ευαίσθητο και ακριβό που ο πλοίαρχος του φορτηγού, το φρόντιζε με ιδιαίτερη προσοχή. Παλιός και έμπειρος ναυτικός, ήξερε καλά τα λιμάνια της Μεσογείου και αρκετά συχνά έφτανε στην μεγαλούπολη της Ιωνίας μεταφέροντας εμπορεύματα. Εκείνη την ημέρα όμως δεν βρέθηκε στο λιμάνι που ήξερε. Η πόλη είχε καταληφθεί από τους Κεμαλικούς και η σφαγή των κατοίκων δεν έλεγε να σταματήσει. Εκατοντάδες άμαχοι, γυναίκες, παιδιά, Έλληνες και Αρμένιοι έπεφταν στην θάλασσα προσπαθώντας να φτάσουν σε κάποιο πλοίο. Στα περισσότερα πλοία δεν τους επέτρεπε το πλήρωμα να ανέβουν και σε μερικά τους εμπόδιζαν βίαια. Τα νερά του λιμανιού είχαν γεμίσει πνιγμένα παιδιά, γέροντες, γυναίκες, ακρωτηριασμένα πτώματα ενώ στους ντόκους διαδραματιζόντουσαν φρικιαστικές σκηνές σφαγών, βιασμών και κάθε είδους κακοποίησης που εφεύρισκαν οι τσέτες και οι «στρατιώτες» του Κεμάλ. Τους είχε τάξει ο αρχηγός τους ρεγάλο για την νίκη όλους τους Χριστιανούς κατοίκους της πόλης και αυτοί έκαναν ό,τι τους υπαγόρευε η απίστευτη βαρβαρότητα που δεν έκρυψαν ποτέ πως είχαν μέσα σε όποιο κύτταρο διαθέτανε! Ο Ιάπωνας πλοίαρχος έμεινε άναυδος μπροστά στο θέαμα και οι άνθρωποι του στέκονταν μαρμαρωμένοι στα ρέλια του καραβιού. Διακρίνοντας κάποιους απελπισμένους να κρεμιούνται στους κάβους κλαίγοντας και παρακαλώντας δεν έχασε λεπτό. Με φωνές ξεκούνησε το πλήρωμα του. Έστειλε μερικούς να ξεφορτώσουν τα εμπορεύματα και να τα πετάξουν στην θάλασσα και με τους υπόλοιπους άρχισε να ανεβάζει όπως-όπως ανθρώπους στο πλοίο. Τα βρώμικα νερά του λιμανιού γέμισαν φίνα μεταξωτά και πανάκριβες πορσελάνες που άρχισαν να κολυμπούν μαζί με τα πτώματα των πνιγμένων και τους σκοτωμένους. Το κατάστρωμα και τα αμπάρια γέμισαν πανικόβλητους ανθρώπους, τρομαγμένες μάνες, παιδιά, ψυχές ξέπνοες από τον φόβο. Ο καπετάνιος μέτρησε 825 ανθρώπους που τρέμοντας και μουσκεμένοι στριμώχτηκαν όρθιοι στα αμπάρια και το κατάστρωμα του φορτηγού. Την ώρα που το καράβι έκανε την μανούβρα για να βγει από το λιμάνι μια βάρκα με εξαγριωμένους Τούρκους το πλεύρισε και με φωνές και απειλές απαιτούσαν να τους παραδοθούν οι άνθρωποι που διασώθηκαν. Ο πλοίαρχος δεν ήταν όμως ούτε αφελής ούτε δειλός. Ήταν άνθρωπος με καλλιέργεια, πολιτισμό και τις Αρχές που δίδασκε το Αξιακό σύστημα Τιμής της χώρας του. Ίσως κάποιος πρόγονος Σαμουράϊ του μίλησε εκείνη την ώρα και δεν δίστασε καθόλου να υψώσει απειλητικό ανάστημα στους Τούρκους αξιωματικούς που ανέβηκαν χωρίς να του ζητήσουν άδεια στο πλοίο που κυβερνούσε. «Προσβάλλετε την Σημαία της Πατρίδας μου, τους φώναξε οργισμένος. Είναι έγκλημα που θίγει τον Αυτοκράτορα και την Ιαπωνική αξιοπρέπεια. Ένα λέω μόνο, αναλογιστείτε τις συνέπειες!» Οι αφηνιασμένοι Τούρκοι δεν περίμεναν τέτοια αντίδραση. Κατάλαβαν όμως αμέσως ότι ο πλοίαρχος του Τοκει-Μαρου δεν αστειευόταν. Δεν ήταν καθόλου προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν την Αυτοκρατορία του Ανατέλλοντος Ηλίου και την οργή της για το έγκλημα της προσβολής της Σημαίας της! Το πλοίο έφυγε παίρνοντας μαζί του τις 825 ψυχές που διέσωσε, χωρίς να το εμποδίσει κανείς. Αποβίβασε στην Θεσσαλονίκη τους πρόσφυγες και ξανάφυγε για να συνεχίσει τα ταξίδια του. Είχαν δώσει το ΤΟΚΕΙ-ΜΑΡΟΥ , ο πλοίαρχος ο «κύριος Λου» και το πλήρωμα, δείγμα της Τιμής και της ανθρωπιάς του πανάρχαιου πολιτισμού της Πατρίδας τους! Πολύ λίγες αναφορές βρέθηκαν για την ιστορία που έγραψε ο Ιάπωνας πλοίαρχος και μόλις το 2016 σε αναμνηστική τελετή εντοιχίστηκε η σχετική πλάκα σε σχολείο προσφυγικής γειτονιάς της Θεσσαλονίκης. Είχε όμως προηγηθεί πριν αρκετά χρόνια η διήγηση μιάς Αρμένισσας που θυμόταν πως κοριτσάκι 8 χρονών ταξίδεψε όρθιο, μουσκεμένο, στριμωγμένο και φοβισμένο στο κατάστρωμα του ΤΟΚΕΙ-ΜΑΡΟΥ από την Σμύρνη της σφαγής και της συμφοράς, στην Θεσσαλονίκη. Είχε πει τότε, μεγάλη γυναίκα πια, σε συνέντευξη που έδωσε σε εφημερίδα, το όνομα του πλοιάρχου. Τον θυμόταν με συγκίνηση γιατί οι γονείς της διηγούνταν ξανά και ξανά την ιστορία του Ιάπωνα καπετάνιου που αγρίεψε και δεν άφησε τους Τούρκους να σφάξουν αυτούς που έσωσε στο πλοίο του! Στα προσφυγικά στους συνοικισμούς, τα χειμωνιάτικα βράδια τότε που διηγόντουσαν οι παλιότεροι, τις ιστορίες της καταστροφής και του ξεριζωμού,μιλούσαν πάντα για τον Γιαπωνέζο πλοίαρχο με σεβασμό κι’ ευγνωμοσύνη. Έλεγανκαι ξανάλεγαν την ιστορία, ήταν κάτι σαν θρύλος, κάτι σαν παραμύθι αληθινό από αυτά που γλυκαίνουν λίγο τις πικρές αναμνήσεις, ξορκίζουν τους εφιάλτες και διώχνουν τα φαντάσματα της νύχτας! Από εκείνη την μικρή Αρμένισα που σώθηκε τότε από τον καπετάνιο του ΤΟΚΕΙ-ΜΑΡΟΥ και τους ναύτες του, μάθαμε πως μόνο ένα όνομα είχαν ακούσει όλοι, αυτό είχαν μάθει, δεν ήξεραν τίποτε άλλο! Ήταν για όλους μόνο ….… ……..«ο Κύριος ΛΟΥ», αυτός που ποτέ δεν ξεχάσανε!
*Πέρασαν πολλά χρόνια και οι λειψές πληροφορίες για την ιστορία αυτή έμεναν εκ των πραγμάτων ως η τελική της γραφή. Ο Θεσαλονικιός σκηνοθέτης Ζάχος Σαμολαδάς όμως αξιοποιώντας, όπως ο ίδιος μας λέει, την άνεση χρόνου που η πανδημία χάρισε σε όλους, πέτυχε να λύσει όλα τα μυστήρια! Ερευνώντας τα αρχεία της Βιβλιοθήκης του Αμερικανικού Κογκρέσου και του Οικονομικού Επιμελητηρίου της Σαγκάης διεπίστωσε κάτι ιδιαίτερο. Το «κλείσιμο» των ανθρώπων εξ αιτίας της πανδημίας έδωσε την χρονική άνεση στους ανθρώπους των Αρχείων να ψηφιοποιήσουν ό,τι δεν είχε ακόμη επεξεργασθεί και καταγραφεί. Ο Σαμολαδάς για τους ίδιους λόγους μετατράπηκε σε επίμονο ερευνητή των Αρχείων. Το αποτέλεσμα εκπληκτικό! Ο κ. Λου δεν ήταν ο πλοίαρχος του Τοκέι-Μαρού. Ήταν ο ναυτικός πράκτορας που διαχειρίστηκε από την πλευρά της πλοικτήτριας εταιρείας το θέμα. Ο πλοίαρχος λεγόταν Τ.Νορίτο. Το πλοίο δεν έκανε ένα αλλά πέντε δρομολόγια σώζοντας 4500 Έλληνες και Αρμένιους από την σφαγή. Η αρχική ιστορία επιβεβαιώνεται και οι λεπτομέρειες ξαφνιάζουν. Πράγματι ο πλοίαρχος έριξε στη θάλασσα το φορτίο που τα Αρχεία περιγράφουν με λεπτομέρειες. Ήταν μεταξωτά υφάσματα, πορσελάνες, 600 κιλά κοκαϊνης και 6 τόνοι όπιο, που τα δύο τελευταία χρησιμοποιούνταν στην φαρμακοβιομηχανία. Φορτίο ευαίσθητο αξίας εκατοντάδων χιλιάδων λιρών. Τα πέντε δρομολόγια του Τοκέι-Μαρού και η χωρίς συζήτηση «αβαρία» των εμπορευμάτων μεγάλης αξίας που μετέφερε, είναι η καινούργια ανάγνωση της ιστορίας. Διέταξε χωρίς δισταγμό ο πλοίαρχος την «αβαρία», για να κάνει χώρο ώστε να σώσει όσο περισσότερους μπορούσε. Ετσι έκανε την διαφορά από την στάση των πλοίων με Ευρωπαϊκές Σημαίες που αδιαφόρησαν παγερά. Μόνο κάποιοι Αμερικανοί πλοίαρχοι ακολούθησαν το παράδειγμα του Τοκέι-Μαρου και διέσωσαν όσους μπόρεσαν. Το πλοίο ταξίδευε με τον καπετάνιο του μέχρι το 1931 που αποσύρθηκε. Η λανθασμένη καταγραφή του ονόματος του πλοιάρχου παρέμεινε μέχρι προ ολίγου. Η ιστορία είχε δημοσιευθεί στον Τύπο της εποχής. Είναι πολύ πιθανό έως βέβαιο, ότι ο Τ.Νορίτο θα είχε πληροφορηθεί τις λεπτομέρειες της λάθος καταγραφής του ονόματος του πλοιάρχου. Ίσως πρέπει να του καταλογίσουμε επίπλέον μεγάλη σεμνότητα και Αρχοντιά μαζί με την ανθρωπιά και το κουράγιο πουέδειξε στο λιμάνι της Σμύρνης τον Σεπτέμβριο του 1922! Αυτός ήταν ο Τ. Νορίτο πλοίαρχος του Ιαπωνικού S/S Toκεϊ-Μαρού!
**Οι συμπληρωματικές πληροφορίες αλιεύτηκαν από την «Εφημερίδα των Συντακτών» της 14/4/2022. Από εκεί πληροφορούμαστε πως αναζητούνται οι απόγονοι του πλοιάρχου για να εκφραστεί η ευγνωμοσύνη που του αξίζει.
**Φωτογραφία “Εξωφύλου” από ιστοσελίδα “Νέος Κόσμος”
Η μαζική παραγωγή εμβολίων κατά της χολέρας από το μικροβιολογικό εργαστήριο του Πανεπιστημίου και ο εμβολιασμός 105.735 στρατιωτών και 350.000 πολιτών έχουν καταγραφεί σαν αδιαμφισβήτητη επιτυχία, καθώς περιόρισαν τα καταγεγραμμένα κρούσματα σε περίπου 5.200 και τα θύματα σε μόλις 515 στρατιωτικούς και 1.500 πολίτες, ενώ στη γειτονική Βουλγαρία οι νεκροί πλησίασαν τις 10.000 (Λένα Κορμά, «Πτυχές της επιδημίας της χολέρας του 1913», στο συλλογικό «Ιστορίες πολέμου στη ΝΑ Ευρώπη», Αθήνα 2018, σ.453-69 & Εφημερίδα Συντακτών). Στην επιτυχία αυτή πρωταγωνιστές ήταν οι Στρατιωτικοί Ιατροί Κ. Σάββας και Π. Μανούσος.
Σάββας Κωνσταντίνος.
Γεννήθηκε στην Χαλκίδα στις 10 Αυγούστου του 1861. Φοίτησε στο ΕΚΠΑ, απ’ όπου αποφοίτησε στα 1881 – 1882, με βαθμό λίαν καλώς. Κατατάχθηκε στον Ελληνικό Στρατό στις 23 Οκτωβρίου του 1882, με αριθμό μητρώου τον 2860.
Έλαβε μέρος στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Παραιτήθηκε στις 16 Ιουνίου 1900, υπίατρος ων. Διορίστηκε Βασιλικός Αρχίατρος. Μετά τις Πανεπιστημιακές του Σπουδές, συνέχισε περαιτέρω, στην Βιέννη και στο Λονδίνο. Διετέλεσε Πρόεδρος του Ιατροσυνεδρείου και Καθηγητής της Μικροβιολογίας στο ΕΚΠΑ. Το εναρκτήριο μἀθημά του εκδόθηκε σε μικρὸ βιβλιάριο. Εκλέχτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Υπήρξε ο βασικός οργανωτής της Υγειονομικής Υπηρεσίας του Κράτους.
Υπήρξε από τους πρώτους που έλαβαν τ’ αναγκαία μέτρα για την αντιμετώπιση της επιδημίας της Χολέρας. Το αντιχολερικό εμβόλιο επινόησης του Καθηγητού Σάββα, εφαρμόστηκε για πρώτη φορά παγκοσμίως σε μαζικό εμβολιασμό 500.000 ανθρώπων. (150.000 στρατιωτικοί και 350.000 πολίτες) κατά τὸν Ελληνο-Βουλγαρικό πόλεμο του 1913. Τα αποτελέσματα υπήρξαν εντυπωσιακά, με αποτέλεσμα ο αμερικανός πολεμικός ανταποκριτής, στους Βαλκανικούς πολέμους επαινώντας το έργο των Ελλήνων στρατιωτικών Ιατρών (Σάββα – Μανούσου) να αναγράφει ότι οι Αμερικανοί και Άγγλοι αντίστοιχοι θα έπρεπε να «κοκκινίσουν από ντροπή, βλέποντας τα επιτεύγματα της μικρής Ελλάδας» υποστηρίζοντας ότι «η μικρή Ελληνική σύριγγα, συναγωνίσθηκε με την ελληνική λόγχη στην επίτευξη της νίκης» στους Πολέμους αυτούς.
Πέραν της συμβολής του στον αντιχολερικό αγώνα στην Ελλάδα, καθοριστική υπήρξε και η συμβολή του και στον ανθελονοσιακό, αγώνα. Υπήρξαν μαζί με τον Στρατιωτικό Γιατρό Εμμανουήλ Μανουσάκη, οι άνθρωποι που πρωτοστάτησαν στην αποξήρανση των ελών και στην χρήση της χημειοπροφύλαξης δια της κινίνης, στον Ελληνικό πληθυσμό.
Δείγμα της υπεροχής του καθήκοντος του Στρατιωτικού γιατρού, ο Κωσταντίνος Σάββας υπήρξε ο πρόμαχος της ψήφισης του νόμου ΓΕΝΒ 18/2/1908, για την πώληση της κινίνης από το κράτος, ώστε η διακίνηση της να είναι σε τιμή κόστους, εύκολα ανευρέσιμη και ασφαλής στην χρήση της. Γι’ όλα αυτά οι επερχόμενοι του οφείλουμε πολλά, χωρίς να ξεχνάμε και την σημαντικότητά του, ως κύριου κρίκου στην μυθική πραγματικότητα. Απεβίωσε στο Μπαντ Νάουχαϊμ της Γερμανίας το 1929, λόγω καρδιακού Νοσήματος.
Μανούσος Παναγιώτης του Π
Γεννήθηκε το 1852 στην Κυπαρισία. Φοίτησε στο ΕΚΠΑ απ’ όπου έλαβε το πτυχίο της Ιατρικής με λίαν καλώς και αριθμ πρωτ. 1604/15/5/1875. Κατατάχθηκε στον Ελληνικό Στρατό, το 1876, με αριθμό μητρώου τον 1938. Έλαβε μέρος στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897 και τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912- 1913. Εχρημάτησε Διευθυντής του Στρατιωτικού Νοσοκομείου Αθηνών, πρόεδρος της ΑΣΥΕ και αποστρατεύθηκε στις 4 Αυγούστου 1914, αφού εχρημάτησε Διευθυντής ΔΥΓ/ΓΕΣ, με τον βαθμό του Γενικού Αρχίατρου. Διηύθυνε με τον Καθηγητή Κ Σάββα τον αντιχολερικό αγώνα.
– Από το Βιβλίο “ Η Ιατρική στην Σύγχρονη Ελλάδα” της Εταιρίας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας
Ο Μαρίνος Γερουλάνος (21.02.1867 – 8.6.1960) ήταν από τους σημαντικότερους Έλληνες ιατρούς και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών αλλά και πολιτικός, βουλευτής Κεφαλληνίας.
Απόσπάσμα από το βιβλίο του Μαρίνου Γερουλάνου, ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ (1867-1957), Εκδ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, Αθήνα 1995, σελ. 284-288.
«Η Μικρασιατική Εκστρατεία με εύρεν ως Βουλευτήν πληρεξούσιον Κεφαλληνίας και ως εκ τούτου μη υπέχοντα στρατιωτικήν υποχρέωσιν. Εζήτησα ωστόσο επιμόνως, επικειμένων των επιχειρήσεων κατά Ιούλιον του 1921, ν’ αποσταλώ εις το μέτωπον. Το Υπουργείον με απέστειλεν εις Σμύρνην με την εντολήν να εγκαταστήσω Νοσοκομείον του Ε.Ε.Σ. Αναχωρών, παρέλαβον μαζί μου εξ ιδίας πρωτοβουλίας, ιατρικόν προσωπικόν, τρεις εκ των βοηθών ή υποβοηθών μου, οίτινες δεν είχαν υποχρέωσιν στρατιωτικήν, και τρεις γυναίκας νοσοκόμους εκ της Κλινικής μου…»
«… Δια της «Αμφιτρίτης» εφθάσαμεν εις Σμύρνην. Ο εκεί Γενικός Αρχίατρος και παλαιός φίλος Αλφρέδος Καναβατζόγλου, με υπεδέχθη με ανυπόκριτον χαράν…»
«… Αντιλαμβανόμενος ότι η μεταφορά των τραυματιών από την περιοχήν των επικειμένων επιχειρήσεων παρά το Τουμλού-Μπουνάρ, μέσω Ουσαάκ εις την Σμύρνην δια του σιδηροδρόμου – όστις δια την διαδρομήν ταύ- την εχρειάζετο εν καιρώ ειρήνης 12-15 ώρας – θα εβράδυνεν υπερμέτρως, εζήτησα ν’ αποσταλώ εις τα πρόσω όπου θα ηδυνάμην να προσφέρω αποτελεσματικήν βοήθειαν. Μετά ενθουσιασμού εδέχθη την πρότασίν μου ο Καναβατζόγλου και με απέστειλεν εις Ουσσάκ…»
«… Εις Ουσσάκ εφθάσαμεν αργά το βράδυ.. “
«… Την επομένην πρωΐαν ανεζήτησα τον Αρχίατρον Βασιλείου –υπήρχον τότε τρεις ομοιόβαθμοι στρατιωτικοί ιατροί του αυτού ονόματος– αλλά δεν ηδυνήθην να τον εύρω. Υπήρχε μικρόν Νοσοκομείον 20-25 κλινών εστεγασμένον εις ιδιωτικόν οίκημα με μικρά δωμάτια, αλλά άνευ αξίας τινός ως προς τας εγκαταστάσεις, όπου υπηρέτει ο έφεδρος Ανθυπίατρος Βλαχοθανάσης από το Ξηροχώρι Ευβοίας. Συνήντησα τον Επίατρον Βλαχλιώτην, όστις με ωδήγησεν εις τον σιδηροδρομικόν σταθμόν έξω της πόλεως, όπου είχαν τοποθετηθή μεγάλαι σκηναί ικαναί να στεγάσουν Νοσοκομείον διακομιδής 150-200 κλινών. Υπήρχον και αρκεταί σιδηραί κλίναι και στρώματα τα οποία δεν είχαν στηθή ακόμη. Ούτε υπήρχε τίποτε άλλο, από ό,τι απαιτείται, δια να εγκατασταθή εν Νοσοκομείον. Ο υπεύθυνος Αρχίατρος Βασιλείου έλλεiπε πάντα και ως εκ τούτου έμεναν όλα εν εκκρεμότητι. Που ευρίσκετο, ουδείς εγνώριζεν. «Έπρεπε να είναι εδώ», ελάμβανον ως απάντησιν, αλλά που ήτο, ουδείς ηδύνατο να μου είπη. Επεσκέφθην την αποθήκην υγειονομικού υλικού και εβεβαιώθην ότι περιείχεν εργαλεία και παν άλλο αναγκαίο υλικόν. Δεν υπήρχεν όμως κλίβανος αποστειρωτικός δια τα επιδεσμικά είδη…» .
«….. Ταυτοχρόνως επληροφορούμην ότι τα εργαλεία του δια Ουσσάκ προοριζομένου κλιβάνου και ό,τι άλλο αναγκαίον δια Νοσοκομείον, είχε παρα λάβει ο ιατρός Κορύλλος από το Ουσσάκ κατευθυνόμενος προς τα πρόσω, άμα ως έμαθεν ότι θα ηρχόμην εκεί. Ο Αρχίατρος Βασιλείου εκρύπτετο ακόμη και την τρίτην ημέραν. Ήτο καταφανεστάτη η δια πολιτικούς λόγους αντίδρασίς του. Από σκοπού επεζητείτο η ματαίτωσις της εις Ουσσάκ αποστολής μου δια παρεμποδίσεως πάσης προετοιμασίας προς περίθαλψιν των τραυματιών!…»
Η Ουσσάκ είναι κτισμένη πάνω στην αρχαία ελληνική πόλη Τημένου θύραι. Η πόλη απέχει 210 χλμ. από την Σμύρνη, το διοικητικό και εμπορικό κέντρο της περιοχής. Λόγω της θέσης της που αποτελούσε διασταύρωση πολλών αρχαίων σημαντικών οδών η Ουσάκ ια έπαιξε σημαντικό ιστορικό ρόλο από την αρχαιότητα μέχρι και το 1922, ειδικότερα για τους Έλληνες.
«… Επεβάλλετο να προβώ εις άμεσον ενέργειαν δια την εγκαστάτασιν του Νοσοκομείου. Τας μεταμεσημβρινάς ώρας της τρίτης ημέρας από της αφίξεώς μου εις Ουσσάκ, επειδή ακόμη εκρύπτετο ο Αρχίατρος, μετέβη μετά του Επιάτρου Βλαχλιώτη και του προσωπικού μου εις την υγειονομικήν αποθήκην και με την απειλήν ότι θα διαρρήξω την θύραν, υπεχρέωσα τον προϊστάμενον αυτής να μας παραδώση τα αναγκαία δια την εγκατάστασιν του παρά τον σταθμόν Νοσοκομείου. Με την βοήθειαν του Βλαχλιώτη και τον ζήλον του προσωπικού, ηδυνήθημεν εντός της νυκτός να εγκαταστήσωμεν το Νοσοκομείον υπό σκηνάς και εις μίαν τούτων το Χειρουργείον, δια το οποίον εφρόντισαν ιδιαιτέρως αι τρεις νοσοκόμοι αδελφαί τας οποίας είχαν μαζί μου. Την νύκτα πληροφορηθείς τα γενόμενα, ενεφανίσθη ο κ. Αρχίατρος απειλών ότι θα με παραπέμψη εις το Στρατοδικείον διότι παρεβίασα την υγειονομικήν αποθήκην άνευ αδείας του! Η αναπόφευκτος σύγκρουσις υπήρξε οξυτάτη και κατέληξεν εις το να του υποδείξω ότι δεν είχεν ουδεμίαν θέσιν εις το Νοσοκομείον του οποίου εκ προθέσεως ηθέλησεν να εμποδίση την εγκατάστασιν. Ευτυχώς την επομένην έφθασεν ο κλίβανος, ο μόνος εις το Ουσσάκ και δια πάσαν ανάγκην. Η συμπεριφορά του Αρχιάτρου ήτο ακατανόητος. Εφαντάσθη ότι θα επέρριπτεν πάσαν ευθύνην εις τους επιδραμόντας ιατρούς, αλλά ηπατήθη, καθ’ όσον με ενόμιζεν άβουλον. Λυπούμαι που ο περίφημος αυτός Αρχίατρος δεν επέστρεψεν εκ της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Λυπούμαι δια την τύχην του, αλλά το επεισόδιον αυτό δεν θα έμενεν χωρίς συνεπείας και βεβαίως όχι εις βάρος μου…»
«… Αι επιχειρήσεις είχον ήδη αρχίσει. Την ιδίαν εσπέραν, με την ολοκλήρωσιν της εγκαταστάσεως του Νοσοκομείου, ήρχισαν μεταφερόμενοι οι πρώτοι τραυματίαι. Η προς εμέ αφοσίωσις του προσωπικού, η επιθυμία του όπως με δικαιώσουν, το αίσθημα ότι ευρισκόμεθα άπαντες εις προκεχωρημένην θέσιν προ του εχθρού, η πρόθυμος συνεργασία του Επιάτρου Βλαχλιώτη και ενός νεωτέρου Ανθυπιάτρου, ήσαν παράγοντες οι οποίοι συνέβαλλον εις την καταβολήν από κοινού πάσης δυνατής προσπαθείας. Ειργάζοντο πράγματι ἀπαντες μετά ανυπερβλήτου ζήλου. Ο Βλαχλιώτης ανέπτυξεν μεγάλην δραστηριότητα κατά την παραλαβήν και ταξινόμησιν των τραυματιών, αναλόγως του ποιού και της σοβαρότητος του τραύματος. Οι ελαφρώς τραυματισμένοι απεστέλλοντο αμέσως εις Σμύρνην. Οι φέροντες βαρύτερα τραύματα και οι εγχειριζόμενοι, παρέμενον κατ’ εντολήν μου εις το Νοσοκομείον του Ουσσάκ μέχρις ότου ακινδύνως δυνηθούν τα μετακινηθούν. Την βαρείαν ταύτην εργασίαν εξετέλεσεν η ομάς ημών, εργαζομένη αδιακόπως ημέραν και νύκτα, αφωσιωμένη εις την περιποίησιν και επίδεσιν των τραυμάτων. Αι μεγαλύτεραι επεμβάσεις εξετελούντο υπ’ εμού. Παρ’όλην την μεγάλην συρροήν των κατά τας πρώτας ημέρας προσερχομένων τραυματιών, ουδείς τούτων έμεινεν χωρίς να επιδεθή και τύχη πάσης αναγκαίας ιατρικής αρωγής, καλής διατροφής, και αναγκαίου ιματισμού. Ουδείς, έχων ανάγκην επεμβάσεως, απεμακρύνθη πριν εκτελεσθή αύτη. Άπαντες εκρατούντο εκεί εφ’ όσον ήτο επάναγκες, αναλόγως της σοβαρότητος και του είδους του τραύματος, ή της εγχειρήσεως. Μόνον οι μή έχοντες πλέον ανάγκην αμέσου παρακολουθήσεως απεστέλλοντο εις Σμύρνην, ώστε να τυγχάνουν της αναλόγου μεταθεραπείας εκεί. Άνω των 3000 τραυματιών διήλθον και ενοσηλεύθησαν εις το Νοσοκομείον Διακομιδής του Ουσσάκ. Παρά την καθ’ ημέραν και νύκτα, πλην μικρών διαλειμμάτων, συνεχή εργασίαν, το εθελοντικόν προσωπικόν παρέμεινεν ακλόνητον και σταθερόν εις την θέσιν του. Τι θα εγίνετο εάν δεν υπήρχεν και αντ’ αυτού εις Ουσσάκ ευρίσκοντο ο Επίατρος, ένας νεαρός ιατρός χωρίς έτερον προσωπικόν και άνευ… Νοσοκομείου; Οι τραυματίες θα απήρχοντο «ως είχον» εις Σμύρνην, όπου θα έφθανον μετά διήμερο και βραδύτερον, κακώς έχοντες και αφού θα είχαν υποστή όλας τας συνεπείας παρημελημένου τραύματος και οργανισμού. Αλλά δια την κακήν κατάστασιν θα είχαν την ευθύνην οι εν Σμύρνη ιατροί και όχι ο άλλα φροντίζων Αρχίατρος του Ουσσάκ. Αναφέρω το επεισόδιον δια να χαρακτηρίσω μίαν κατηγορίαν στρατιωτικών ιατρών της εποχής εκείνης οι οποίοι ήγοντο εκ πολιτικών παθών κατ’ αντίθεσιν προς τους συναδέλφους των κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Η ΕΕΥΕΔ του σεβόμενη τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή αποφάσισε την παρουσίαση θεμάτων υπό τον γενικό τίτλο της ενότητας 100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ.
Σε αυτή την ενότητα θα φιλοξενούνται συνεχώς θέματα ιστορικού περιεχομένου, ως ελάχιστος φόρος τιμής και μνήμης για τον Μικρασιατικό Ελληνισμό που μεγαλούργησε στην περιοχή στο πέρασμα των αιώνων.
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ
Από το Βιβλίο “ Η Ιατρική στην Σύγχρονη Ελλάδα” της Εταιρίας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας.
Μαρτυρίες για τη Υγειονομική Κάλυψη κατά την Μικρασιατική κστρατεία
Η Παρούσα “Ανακοίνωση” θα ανανεώνεται με κάθε νεοεισερχόμενο άρθρο.
Τα Μέλη και οι Φίλοι της ΕΕΥΕΔ μπορούν να στείλουν σχετικό υλικό στην Διεύθυνση eeyed,contact@gmail.com
(*) Η εφημερίδα του Συνδέσμου, αναδημοσίευσε τον επικήδειο για τον Συνάδελφό μας Ανέστη Βουγιούκα που εκφωνήθηκε από τον Πρόεδρο της ΕΕΥΕΔ Υπτγο ε.α Παπαγιαννόπουλο Νικ. και είχε αναρτηθεί στην Ιστοσελίδα μας.
– Από το Βιβλίο “ Η Ιατρική στην Σύγχρονη Ελλάδα” της Εταιρίας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας
ΕΡΤ
Στη σειρά «Μαρτυρίες» του βιβλιοπωλείου της «Εστίας» και με την επιμέλεια του γνωστού πεζογράφου και πρώην στρατιωτικού ιατρού ΝΑ Καββαδία, κυκλοφόρησε το 1998 μέρος του Ατομικού Ημερολογίου του Παντελή Πρινιωτάκη, αξιωματικού του Πεζικού (Μικρά Ασία, 1919-1922). Το ατομικό αυτό ημερολόγιο, όπως και δεκάδες άλλες ανάλογες μαρτηρίες, αποτελεί μια πολύτιμη καταγραφή όχι μόνον της επώδυνης εκείνης εκστρατείας, αλλά και της απίστευτης επιπολαιότητος και ελαφρότητος ηγητόρων της εποχής. Παραθέτουμε, άνευ σχολίων ελάχιστα αποσπάσματα, όπου περιγράφονται ειδικότερα η ανεπάρκεια και η αθλιότητα της υγειονομικής υποστήριξης της θλιβερής Μικρασιατικής περιπέτειας…
«Κυριακή, 16 Αυγούστου 1921:
Την μεσημβρίαν επανήλθομεν εις το Ουζούμπες συνήντησα δὲ καθ᾽ οδόν διακομιζομένους εις Εσκή Σεχίρ τραυματίας τους Υπολ. Καραδήμου Ηλίαν του 26ου Συν/τος. Υπολ Εμμανουήλ και Ανθλγόν Πορτάλιου Σταύρον.
Αφού ανεπαύθημεν εις τας σκηνάς μας, εἰς τὰς προφυλακες της οποίας το Σύνταγμα είχε στήσει περί το Ουζούμπεη, επισκέφθην μετά μεσηβρίαν τα εν Ουζούμπεη Χειρουργεία, όπου ενοσηλεύετο υπέρ τους 2 χιλιάδες τραυματίαι, παρά τας συνεχείς διακομιδάς των ελαφρώς τραυματισμένων, και οι οποίοι, βαρέως τραυματισμένοι κατά το πλείστον, έκειντο εδώ και εκεί επί φορείων, εντός και εκτός των σκηνών, άνευ της δεούσης νοσκομειακής περιθάλψεως, ελλείψει επαρκούς προσωπικού, αρκετών φαρμάκων και της δεούσης τροφής, και επιπλέον διότι τα χειρουργεία ταύτα, προωρισμένα δια μικρόν αριθμόν τραυματιών, εδέχθησαν χιλιάδας όλας, τας οποίας διαρκώς διεχόμιζον εις Εσκή Σεχίρ πλην των βαρέως τραυματισμένων.
Μεταξύ των τραυματιών συνήντησα τους Λοχ. Σφακιανάκιν και Τσιγάντεν, Σταθόπουλον, Πρώϊμον και Υπολ. Κοντιδάκιν, άπαντας βαρέως τραυματισμένους.
Η Υγειονομική Υπηρεσία εις προσωπικόν και υλικόν είναι τελείως ανεπαρχής, στερούνται δε τα Χειρουργεία και τροφής δια τους ασθενείς. Αλλά και η ιδική μας έλλειψις τροφίμων και άρτου είναι μεγάλη, καθόσον πάντα τα αυτοκίνητα, λόγω της μεγάλης αποστάσεως και της μεγίστης καταναλώσεως πυρομαχικών, ασχολούνται εις την μεταφοράν πυρομαχικών και των τραυματιών κατά την επιστροφήν.
Τετάρτη, 19 Αυγούστου 1921: »
Η έλλειψις του άρτου και λοιπών τροφίμων συνεχίζεται, αρχίζομεν δε να υποφέρωμεν εκ πείνης, την οποίαν μετριάζει η μπομπότα, την οποίαν οι άνδρες παρασκευάζουν από τα σιτηρά, άτινα εν αφθονία ευρίσκονται παντού, και τα σφάγια τα οποία κατ’ αγέλας μεγάλας περιφέρονται αδέσποτα. Η κατάστασις των Χειρουργείων διαρκώς χειροτερεύει λόγω των συνεχώς καταφθανόντων τραυματιών εις Ουζούμπεη, όπου τα δύο Χειρουργεία της Στρατιάς, υπό τους κ.κ. Μακάν και Σμπαρούνην, έχουν συγκεντρώσει άνω των 3.000 τραυματιών, ισαρίθμους δε τοιούτους έχει κατά πληροφορίας και το εν Ινλάρ Κατριτζή, άλλο αυτοκίνητον χειρουργείον της Στρατιάς. Πάσα περίθαλψις των τραυματιών λόγω του μεγάλου αριθμού έχει σταματήσει και η υπηρεσία των χειρουργείων ασχολείται διαρκώς εις την διακομιδήν των οπωσδήποτε δυναμένων να κινηθώσι, και παραμένουσι μόνον εις τα εν Ουζούμπεη χειρουργεία οι βαρέως τραυματισμένοι, μέγας αριθμός των οποίων αποθνήσκει καθ’ εκάστην στιγμήν. Η κατάστασις έχει αποβή απελπιστική, αλλοίμονον δε εις τους τραυματίας οίτινες, απελπισμένοι από στιγμής εις στιγμήν, βλέπουν το τέλος των χωρίς να δύναται κανείς να παράσχη εις αυτούς την ελαχίστην βοήθειαν.»
Σάββατον, 29 Αυγούστου 1921, Αγίου Ιωάννου:
Την πρωΐαν το Συν/μα (μείον του 1ου Τάγματος) ανεχώρησε προς συνάντησιν της Μεραρχίας, παρέμεινε δε το Τάγμα μας μετά Ουλαμού Πολ/λων εκ της Πολ/ρχίας μου υπό τον Ανθ/γον Μαναβάκιν (να καταλάβη τα υψώματα της Χασπίρας και εξασφαλίση τας συγκοινωνίας του Β’ Σώματος Στρατού, ενώ το λοιπόν τμήμα του αποσπάσματος εγκατέστησε προφυλακάς προ του χωρίου, προς ασφάλισιν των Χειρουργείων, τα οποία ήσαν επίσης κατάμεστα τραυματιών, ως επίσης και ολόκληρον το χωρίον, όπερ προς τον σκοπόν τούτον είχεν εκκενωθεί και του οποίου όλαι αι οικίαι ήσαν πλήρεις τραυματιών, ώστε ηναγκάζοντο τους διακομιζομένους τραυματίας να φέρωση και εγκαταλείπωσι εις τας οδούς και οικίας του χωρίου ἄνευ ουδεμιάς ιατρικής περιθάλψεως ἡ ἄλλης βοηθείας. Τοιαύτη ήτο η κατάστασις, ώστε πεντηκοντας ολόκληρος αιχμαλώτων, ήτις εκρατείτο εις το χωρίον, είχεν ως εντολήν να περιέρχεται τας οδούς και να περισυλλέγη τους θνήσκοντας εκ των τραυματιών οὓς ἔρριπτε κατά δεκάδας ή πενηντάδας εις λάκκους τους οποίους προς τον σκοπόν τούτον έσκαπτε…».
Από τις θρυλικές και εμβληματικές μορφές της Μικρασιατικής Εκστρατείας, ήταν ο Σπαρτιάτης Αντισυνταγματάρχης Αθανάσιος Σακέττας Επιτελάρχης της ΧΙΙ Μεραρχίας Πεζικού (Διοικητής Συνταγματάρχης Περ. Καλλιδόπουλος). Ο Σακέττας έπεσε μαχόμενος ηρωικά κατά των Τούρκων τον Αύγουστο του 1922, αρνούμενος να παραδοθεί, παρά την αντίθετη απόφαση του Υποστράτηγου Νικ. Τρικούπη Διοικητή Α΄ Σώματος Στρατού. Τα δραματικά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν τον Αύγουστο του 1922 στη Μικρά Ασία, περιγράφονται στο δημοσίευμα του Συνδέσμου «Η Αμάλθεια»: «Αύγουστος του 1922. Τρία Σώματα Στρατού έχουν στρατοπεδεύσει στην περιοχή του Σαγγάριου, στη Μικρά Ασία. Απέναντί τους έχουν παραταχθεί τουρκικά στρατεύματα, με επικεφαλής τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Έχουν πολύ καλά προετοιμασθεί για να αντιμετωπίσουν ελληνικές επιθέσεις. Τούτη τη φορά ο Κεμάλ πιστεύει στη νίκη. Κι ακόμη, έκρινε πως η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση. Γι’ αυτό και σχεδίασε με τον καλύτερο τρόπο, μια γενική επίθεση κατά των ελληνικών δυνάμεων. Την πραγματοποίησε αιφνιδιαστικά το πρωί της 13ης Αυγούστου 1922.
Επακολουθήσαν σκληρές μάχες. Την3η ημέρα,τα ελληνικά στρατεύματα κάμπτονται και αρχίσουν να οπισθοχωρούν συντεταγμένα. Την 6η ημέρα, κατά την οπισθοχώρηση, το A’ Σώμα του Στρατού, με Διοικητή τον Αντιστράτηγο Νικόλαο Τρικούπη, εγκλωβίζεται από τουρκικές δυνάμεις. Το δίλημμα του πόλεμος μέχρις εσχάτων, ή να παραδοθεί. Προτίμησε το δεύτερο. Την παράδοση! Την απόφαση του ανακοινώνει στους Αξιωματικούς, τους οποίους κάλεσε σε έκτακτη συγκέντρωση. Στο άκουσμα της λέξης “παράδοση”, οι Αξιωματικοί έμειναν άφωνοι. Κι όταν στη συνέχεια ο Σωματάρχης είπε: “Οιαδήποτε άμυνα θα αποτελούσε άσκοπη θυσία”, έσκυψαν τα κεφάλια τους και άρχισαν να κλαίνε σαν μικρά παιδιά. Έσκυψαν τα κεφάλια τους όλοι, πλην ενός!
Ο Αντισυνταγματάρχης Αθανάσιος Σακέττας, μόλις άκουσε τα παραπάνω, έγινε έξω φρενών. Αφήνει βαριές κουβέντες να ξεφύγουν από τα χείλη του και προτού προλάβει κανείς να τον σταματήσει, τρέχει έξω και καβαλικεύει το άλογο του. Και ορμά μόνος τους κατά των Τούρκων σε μια επίθεση χωρίς ελπίδα. Προτιμά να σκοτωθεί παρά να παραδοθεί, πιστός στις παραδόσεις της πατρίδας του, της Σπάρτης!
Είχε τραγικό μεγαλείο η επίθεση εκείνη. Οι Τούρκοι, βλέποντας τον να ορμά κραυγάζοντας,τα χάνουν δειλιάζουν προς στιγμή. Αλλά, όταν βλέπουν ότι είναι μόνος, συγκεντρώνουν τα πυρά εναντίον του. Ο Αντισυνταγματάρχης ΣΑΚΕΤΑΣ, ο γενναίος αυτός Έλληνας Αξιωματικός, πέφτει από το άλογο του, με το κορμί του διάτρητο από σφαίρες!!!
Ο Χρ. Σπανομανώλης ΑΝΑΦΕΡΕΙ σχετικά και μεταξύ άλλων στο βιβλίο του «Αιχμάλωτοι των Τούρκων» ( Αθήνα, 1969, σελ. 68-73):
«Ο Αντισυνταγματάρχης του Πεζικού Αθανάσιος Σακέττας, όπως αναφέρει και ο στρατηγός Κανελλόπουλος, είχε γίνει πια εκτός εαυτού, γιατί προέβλεψε παράδοσιν (εις τους Τούρκους), περιφερόταν γύρω στις διάφορες ομάδες, βροντοφωνάζων ότι αυτός δεν μπορούσε να ανεχθή παρόμοιον αίσχος. Τότε πήρε θέση επί κεφαλής του παρευρισκομένου εκεί τμήματος και επετέθη με λύσσαν εναντίον του εχθρού. Και πράγματι επέτυχε μικράν διάσπασιν. Πιστός στις παραδόσεις της πατρίδας του της Σπάρτης, επιχειρεί με μια δράκα στρατιωτών νέαν εξόρμησιν. Οι Τούρκοι ξαφνιάστηκαν όταν τον είδαν να ορμά. Τα έχασαν. Όταν όμως είδαν ότι έσυρε τόσο λίγους μαζί του, αντεπετέθησαν με συγκεντρωτικά πυρά και τρυπούν το κορμί! Αυτός ήταν ο Αντισυνταγματάρχης Αθανάσιος Σακέττας». Διάλεξε αυτόν τον ηρωικό θάνατο από την ατίμωση.
Η ΤΑΝ Η΄ ΕΠΙ ΤΑΣ!!
ΑΘΑΝΑΤΟΣ!!!
Προς τιμήν του στην ΤΑΞΗ 2019 της Σχολής Μονίμων Υπαξιωματικών (ΣΜΥ) δόθηκε το όνομα του ΤΑΞΗ 2019 – ΑΝΧΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΣΑΚΕΤΤΑΣ
Κορυφαία μορφή της Μικρασιατικής Καταστροφής υπήρξε ο τελευταίος Επίσκοπος Σμύρνης, της μιας από τις επτά Εκκλησίες της Αποκαλύψεως, Μητροπολίτης Χρυσόστομος Καλαφάτης. Ο μαρτυρικός του θάνατος από τον τουρκικό όχλο είναι άρρηκτα δεμένος με τις τελευταίες στιγμές της ελληνικής Σμύρνης και του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Αν και του προσφέρθηκαν πολλές ευκαιρίες να εγκαταλείψει τη Σμύρνη αυτός προτίμησε να μείνει και να συμμεριστεί την τύχη του ποιμνίου.
Το 1992 η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος προχώρησε στην αγιοκατάταξη του Χρυσοστόμου και των ιεραρχών Γρηγορίου Κυδωνιών, Αμβροσίου Μοσχονησίων, Προκοπίου Ικονίου, Ευθυμίου Ζήλων και των κληρικών και λαϊκών, που σφαγιάσθηκαν κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Επίσης, όρισε να τιμάται η μνήμη του Χρυσοστόμου Σμύρνης και των «συν αυτώ Ιεραρχών» την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, η οποία φέτος συμπίπτει με τη σημερινή. Η Ιερά Σύνοδος προχώρησε στην αγιοκατάταξη του Χρυσοστόμου
Ο γνωστός Έλληνας λογοτέχνης και ακαδημαϊκός Ηλίας Βενέζης, ο οποίος έζησε τη λαίλαπα της Μικρασιατικής Καταστροφής, στο βιβλίο του «Μικρασία Χαίρε» γράφει για τον Σμύρνης Χρυσόστομο: «Η δράση του στον καιρό του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, στον καιρό των διωγμών των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, και στη διετία 1920-22 , τον είχε αναδείξει πρώτο στόχο. Αυτός ήταν ο ηγέτης, ο εθνάρχης, η ψυχή της Ελληνικής Μικρασίας». Ο Βενέζης τονίζει ότι ο Χρυσόστομος με το βίο και το μαρτυρικό του τέλος «υπηρέτησε το Γένος και την Εκκλησία γράφοντας μια σελίδα χρυσή». Στις 9 Σεπτεμβρίου του 1922 (με το νέο ημερολόγιο, 27 Αυγούστου με το παλιό) ο Νουρεντίν Πασάς του απήγγειλε την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας και τον παρέδωσε στο πλήθος που είχε συγκεντρωθεί έξω από το διοικητήριο της Σμύρνης. Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η εξιστόρηση των γεγονότων από τον Τούρκο καθηγητή ΒilgeUmar που στηρίζεται σε μαρτυρίες ανθρώπων, οι οποίοι διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη δολοφονία του Χρυσόστομου όπως αυτή του δήμιου Αli Αge, στον οποίο τον παρέδωσε ο Νουρεντίν. Σύμφωνα με τον Ουμάρ, ο Νουρεντίν επέλεξε να απαλλαγεί το συντομότερο από τον Χρυσόστομο, επειδή ήθελε να αποφύγει τη διαδικασία μιας δίκης που θα έδινε τη δυνατότητα σε ευρωπαϊκές χώρες να παρέμβουν για να αποτραπεί η καταδίκη του ιεράρχη.
Ο Γάλλος δημοσιογράφος και ιστορικός Rene Ρuaux, απεσταλμένος στη Σμύρνη της εφημερίδας «Le Τemps», στο βιβλίο του «Ο θάνατος της Σμύρνης» επιρρίπτει ευθύνη για το μαρτύριο του Χρυσόστομου στην τουρκική στρατιωτική και πολιτική ηγεσία. Γράφει μεταξύ άλλων: «Ο στρατηγός Νουρεντίν πασάς, όταν τον έφεραν μπροστά του, τον εξύβρισε με αισχρό τρόπο και τον κατηγόρησε για τη φιλελληνική του στάση και πρόσθεσε ότι η επόμενη ενέργειά του ήταν να τον παραδώσει στη λαϊκή κρίση. Ο Χρυσόστομος, λοιπόν, παραδόθηκε στο μανιασμένο μουσουλμανικό όχλο. Του ξερίζωσαν τη γενειάδα, τον μαχαίρωσαν, διαμέλισαν και έσυραν το σώμα του μέχρι την τουρκική συνοικία, όπου και τον πέταξαν στα σκυλιά…». Ο Ρuaux καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εκτέλεση του Χρυσοστόμου ήταν προαποφασισμένη. Ο τότε Αμερικανός πρόξενος στη Σμύρνη G. Ηorton στο βιβλίο του «Η κατάρα της Ασίας» γράφει για τον Χρυσόστομο:«Πέθανε σαν μάρτυρας και αξίζει να του απονεμηθούν ύψιστες τιμές από την Ελληνική Εκκλησία και την Ελληνική Κυβέρνηση…» “
Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος εκρεουργήθη”, γράφει στις 2 Σεπτεμβρίου 1922 η εφημερίδα ¨Ελεύθερον Βήμα” Συγκλονιστική περιγραφή της δολοφονίας από τον Τούρκο εκτελεστή ΣΤΙΣ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ1982, με την ευκαιρία της συμπληρώσεως 60 χρόνων από την καταστροφή, σε έκτακτη συνεδρίαση της Ακαδημίας Αθηνών, ο διαπρεπής ακαδημαϊκός Γ. Μυλωνάς, τελείωσε την ομιλία του με μία συγκλονιστική περιγραφή του μαρτυρίου και της θανατώσεως του Χρυσοστόμου. «Κατά τις τελευταίες ημέρες του Σεπτεμβρίου 1922 μια ομάδα φοιτητών του Ιnternational College της Σμύρνης και εγώ βρεθήκαμε φυλακισμένοι σε απαίσιο υπόγειο, σ’ ένα από τα μπουντρούμια του Διοικητηρίου της Σμύρνης. Σ’ αυτό ήταν ασφυκτικά στριμωγμένοι Έλληνες Χριστιανοί αιχμάλωτοι, μάλλον άνθρωποι προωρισμένοι για θάνατο. Στις 5 το απόγευμα της τελευταίας ημέρας του θλιβερού Σεπτεμβρίου, ένας τουρκοκρής με διέταξε να τον ακολουθήσω στην αυλή. “Είσαι δάσκαλος;”, με ρωτά. “Αυτήν την τιμή είχα” του απαντώ. “Και οι άλλοι που ήσαν μαζί σου είναι φοιτητές;”. ”Ναι”, του λέγω. “Γρήγορα μάζεψέ τους και φέρε τους εδώ”. “Ελάτε μαζί μου έξω”, λέγω στους συντρόφους μου. “Φαίνεται ότι ήρθε η ώρα μας. Εμπρός με θάρρος”. Ποια ήταν η έκπληξή μας όταν ακούσαμε τον Τουρκο-κρητικό να λέει: “Θα σας σώσω σήμερα, γιατί ελπίζω αυτό να με βοηθήσει να λησμονήσω μια τρομερή σκηνή που αντίκρυσαν τα μάτια μου, σκηνή στην οποία έλαβα μέρος”. Και συνέχισε: “Παρακολούθησα το χάλασμα του Δεσπότη σας.Ήμουν μ’ εκείνους που τον τύφλωσαν, που του βγάζαν τα μάτια και αιμόφυρτο, τον έσυραν από τα γένια και τα μαλλιά στα σοκάκια του Τουρκομαχαλά,τον ξυλοκοπούσαν,τον έβριζαν και τον πετσόκοβαν. Από καιρού σε καιρό, όταν μπορούσε, ύψωνε κάπως το δεξί του χέρι και ευλογούσε τους διώκτες του. Κάποιος πατριώτης μου αναγνωρίζει τη χειρονομία της ευλογίας, μανιάζει, μανιάζει και με το τρομερό μαχαίρι του κόβει και τα δυο χέρια του Δεσπότη. Εκείνος σωριάστηκε στη ματωμένη γη με στεναγμό που φαινόταν ότι ήταν μάλλον στεναγμός ανακουφίσεως παρά πόνου. Τόσο τον λυπήθηκα τότε, που με δύο σφαίρες στο κεφάλι τον αποτελείωσα. Αυτή είναι η ιστορία μου. Τώρα που σας την είπα ελπίζω πως θα ησυχάσω. Γι’ αυτό σας χάρισα τη ζωή”. “Και πού τον έθαψαν;” ρώτησα με αγωνία. “Κανείς δεν ξέρει πού έριξαν το κομματιασμένο του κορμί”»..
Ο υπολοχαγός Φον Βάϊλερ, (Wilhelm von Weiler) εξαίρετος μηχανικός της Οθωνικής εποχής, σχεδίασε και κατασκεύασε το Α’ Στρατιωτικό Νοσοκομείο της Ελλάδας. Ήταν ουσιαστικά το πρώτο Νοσοκομείο της χώρας και το «Πρώτο σπίτι της Ελληνικής Στρατιωτικής Ιατρικής Οικογένειας». Ιδιαίτερα πρωτοποριακό λειτουργικά για την εποχή του, λειτούργησε αρκετά χρόνια ως Νοσηλευτικός σχηματισμός. Οι Εθνικές περιπέτειες και η διαχρονική αδυναμία να προστατεύεται η Ιστορική Μνήμη και η Παράδοση, του άλλαξαν την χρήση για έναν περίπου αιώνα! Έφθασε να γίνει ακόμη και στρατώνας του Συντάγματος Χωροφυλακής!
Η Ιδρυτική Ομάδα του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Ιατρικής λειτούργησε δυναμικά στην κατεύθυνση της αποκατάστασης της Ιστορικής Πραγματικότητας με την δημιουργία εκεί του Μουσείου. Δεν τελεσφόρησαν όμως οι προσπάθειες απόδοσης του κτιρίου και έμεινε μόνο η “Δέλτος” να υπηρετεί με συνέπεια την ανάγκη του να μην ξεχνάμε την Ιστορία του χώρου της Ιατρικής και ιδιαίτερα της Στρατιωτικής Ιατρικής.
Το κτίριο που κατασκεύασε ένας από τους πολύ λίγους άξιους και πραγματικά φίλους της Ελλάδας Βαυαρούς, είχε ευτυχώς καλή τύχη. Είναι σήμερα άψογα διατηρημένο και αποτελεί σημαντικό στοιχείο του εκπληκτικού Μουσείου της Ακρόπολης. Η Στρατιωτική Ιατρική Οικογένεια και η Ιστορική της Συνέχεια, δικαιώνονται έτσι με την ένταξη του κτιρίου Α΄ Στρατιωτικού Νοσοκομείου στο κτιριακό σύνολο του Μουσείου της Ακρόπολης!
Αναδημοσίευση από Βιβλίο, Ιατρική Στην Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας.
Δημοσιέυουμε Στοιχεία ή αποσπάσματα από τις «Εκθέσεις πεπραγμένων» διαφόρων Υγειονομικών Υπηρεσιών του Ελληνικού Στρατού κατά τον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο του 1912-13, στις οποίες περιγράφεται η αντιμετώπιση των αιχμαλώτων Τούρκων τραυματιών και ασθενών και του Τουρκικού υγειονομικού προσωπικού από τους Ελληνες Υγειονομικούς.
Στη μάχη του Σαρανταπόρου (9-10 Οκτωβρίου 1912) το 4ο Ορεινό Χειρουργείο (Α.4 Χειρουργείο) της ΙΙ Μεραρχίας περιέθαλψε 69 τραυματίες. Από αυτούς οι 17 ήταν Τούρκοι. (1)
Ο Jean Laine, ανταποκριτής του περιοδικού «L’ illustration», σε ανταπόκρισή του από την Αθήνα στις 12-10-1912, καταχωρεί απόσπασμα επστολής του Τούρκου δεκανέα Μεχμέτ Μουσταφά προς τη μητέρα του στα Ιωάννινα, όπου αναφέρει:
«Ευρίσκομαι εις τας Αθήνας. Είμαι εις το νοσοκομείον. Είμαι ολίγον πληγωμένος, αλλά εντός ενός μηνός θα είμαι καλά, ενώ εις την χώραν μου θα μου εχρειάζοντο περισσότεροι των δέκα μηνών δια να θεραπευθώ. Με περιποιούνται πολύ. Η ευχή την οποίαν έκαμες όταν ανεχώρησα επραγματοποιήθη. Οι Έλληνες είναι πολύ ευγενείς και ιδιαιτέρως οι ιατροί και οι κυρίαι του Ερυθρού Σταυρού» (21).
Στις 7 Δεκεμβρίου 1912 η ΙΙ Μεραρχία απελευθέρωσε την Κορυτσά. Μια από τις πρώτες προτεραιότητες του Αρχιάτρου Γεωργίου Βλησμά, Διευθυντή Υγειονομικού της ΙΙ Μεραρχίας, ήταν η περίθαλψη των αιχμαλώτων ασθενών και τραυματιών. Παρά τις επείγουσες ανάγκες νοσηλείας Ελλήνων τραυματιών και ασθενών, όχι μόνο δεν εκτοπίσθησαν οι αιχμάλωτοι από το νοσοκομείο τους, αλλά αντιθέτως εξασφαλίσθηκε γι’ αυτούς και το προσωπικό τους η καλύτερη δυνατή περίθαλψη και μεταχείριση. Αξίζει να τονισθεί ότι πολύ πρόσφατες ήταν οι ωμότητες των Τούρκων, οι οποίοι από συστήματος, υποχωρώντας, εκτός άλλων βιαιοπραγιών κατά των κατοίκων τους, πυρπολούσαν τα χριστιανικά χωριά, όπως σημειώνεται και στην έκθέση αυτή από την οποία είναι τα παρακάτω χαρακτηριστικά αποσπάσματα:
«8 Δεκεμβρίου
Επεσκέφθην το Στρατ. Νοσοκομείον των Τούρκων ενώ εγκαταλείφθησανυπέρ τους 300 ασθενείς, εξ ων 115 τραυματίαι. Μεταξύ τούτων υπήρχον και4 Αξιωματικοί, ων 3 τραυματίαι. Πάντες οι Τούρκοι ιατροί εκ φόβου, ως μεδιεβεβαίωσαν, μη κακοποιηθώσιν, εκρύβησαν εν ταις οικίαις της πόλεως. Παρέμεινεν όμως εις ιατρός, Τουρκοκρής, όστις καίτοι λίαν αξιεπαίνως ειργάζετο δεν επήρκε εις την πολλήν εργασίαν, εξ άλλου δε εστερείτο και πολλώνεφοδίων.Διέταξα τον ιατρόν τούτον, Αμοιράκην Βέην ονομαζόμενον, να παρουσιάση και τους άλλους ιατρούς, ίνα τακτοποιηθή η νοσηλεία των αστόργωςεγκαταλειφθέντων ασθενών».
9 Δεκεμβρίου
Επεσκέφθην αύθις το Τουρκικόν Νοσοκομείον, εν ω παρουσιάσθησαν τρεις εισέτι ιατροί, δύο φαρμακοποιοί και δύο αξιωματικοί, ο μεν του οικονομικού, ο δε διοικητής των νοσοκόμων. Παρουσιάσθη επίσης και ο Χότζας, δεν παρουσιάσθη όμως ο Αρχίατρος, όστις επεφυλάχθη να παρουσιασθή την επωμένην.
Κατήρτισα αμέσως πρόγραμμα εργασίας, αποσπάσας συνάμα ένα τωνημετέρων ανθυπιάτρων Χειρουργών προς βοήθειαν.Η μεγάλη έλλειψις εφοδίων (στο Τουρκικό Νοσοκομείο) ηνάγκασεν ημάςνα φροντίσωμεν δια την τροφοδοσίαν των αρρώστων και την θέρμανσιν των Καταστημάτων.
11 Δεκεμβρίου – 16 Φεβρουαρίου
Βαθμηδόν ο αριθμός των αρρώστων Οθωμανών ηλαττούτο, πολλών εξ αυτῶν κατόπιν θεραπείας αποσταλέντων ως αιχμαλώτων εις Θεσσαλονίκην.Μετά των αρρώστων τούτων απήλθον και τινες πλεονάζοντες ΥγειονομικοίΑξιωματικοί και νοσοκόμοι,
Ενεκεν τούτων το εν των Καταστημάτων εξυκενώθη τελείως από τους αρρώστους Οθωμανούς εις δε το έτερον απέμειναν περί τους 25 μόνον, ουςεφροντίσαμεν να διακομίσωσιν εις έτερον οίκημα μικρότερον, παραχωρηθένυπό της Οθωμανικής Κοινότητος και ν’ αναθέσωμεν την διεύθυνσιν του Θεραπευτηρίου εις Οθωμανόν ιατρόν ανήκοντα εις την υπηρεσίαν του Δήμου,προς τούτο συγκατανεύσαντος και του Μουφτή, ούτινος εζητήθη η γνώμη.
Μετά τον καταρτισμόν του Θεραπευτηρίου τούτου οι υπολειφθέντεςΟθωμανοί ιατροί, μη έχοντες υπηρεσίαν, εζήτησαν ν’ αναχωρήσωσι, παρακαλέσαντές με όπως χορηγήσω αυτοίς πιστοποιητικά ότι ειργάσθησαν. Τοιαυτα εχορήγησα αυτοίς και το Χότζα και ανεχώρησαν, εκφράσαντες προφορικώς και εγγράφως τας πολλάς ευχαριστίας των δι ην συνδρομήν παρέσχοναυτοίς εν τη εκτάκτως δυσκόλω αυτών υπηρεσία.(3)»
Τμήμα του 15ου Ορεινού Χειρουργείου (τύπου Α’) του Στρατού Ηπείρου μετέσχε στην επιχείρηση απελευθερώσεως της Πρέβεζας (20 Οκτωβρίου 1912). Μετά την περίθαλψη και διακομιδή 70 Ελλήνων τραυματιών στη Φιλιππιάδα, με διαταγή του Διευθυντού της Υγειονομικής Υπηρεσίας Στρατού Ηπείρου Αρχιάτρου Σταματίου Αντωνιάδη, το Χειρουργείο προωθήθηκε στην Πρέβεζα για να περιθάλψει Τούρκους αιχμαλώτους, οι οποίοι και διακομίσθησαν στο εσωτερικό της χώρας μαζί με τους Ελληνες για πληρέστερη περίθαλψη: «22-30 Οκτωβρίου: Το Χειρουργείον κατά το χρονικόν τούτο διάστημα παρέμεινεν εις Πρέβεζαν περιθάλπον τους 37 Τούρκους τραυματίας, ων δύο Αξιωματικοί και 4 παθολογικούς. Κατόπιν προφορικής διαταγής του κ. Αρχιάτρου μετεφέρθησαν οι τραυματίαι επί του διερχομένου επιτάκτου ατμοπλοίου «Ελένης», μεταφέροντος τραυματίας εις Πάτρας και Πειραιά. (4)
Η Υγειονομική Μοίρα της VI Μεραρχίας στο μέτωπο της Ηπείρου κατά την μάχη του Μπιζανίου προσέφερε τις υπηρεσίες της σε 27 εγκαταλειφθέντες Οθωμανούς αιχμαλώτους. «Εν Μπαρημάδι περισυλλέξαντες και περιθάλψαντες εις το χειρουργείον εγκαταλειφθέντας επί της Γαστρίτζης ασθενείς Οθωμανούς εμεριμνήσαμεν περί της διακομιδής 23 διασωθέντων εξ αυτών εις Ιωάννινα δια της Μοίρας Τραυματιοφορέων, οι δε λοιποί τέσσαρες απέθανον εκ δυσεντερίας, τύφου και εις εξ αιτίας άμα τη περισσυλογή.» (5)
Αξίζει να σημειωθεί ότι στις καταληφθείσες από τον Ελληνικό Στρατό πόλεις τα υπάρχοντα Στρατ. Οθωμανικά Νοσοκομεία δεν έπαυσαν να λειτουργούν κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών και μετά από αυτές και μάλιστα με την πλήρη συνδρομή των Ελληνικών Υγειονομικών Υπηρεσιών σε συνεργασία με την Ερυθρά Ημισέληνο. Το παρακάτω απόσπασμα από την έκθεση πεπραγμένων της Υγειονομικής Υπηρεσίας της Στρατιάς Ηπείρου (Διευθυντής ο Αρχίατρος Σταμάτιος Αντωνιάδης) περιγράφει τον τρόπο αντιμετωπίσεως “υπερτετρακισχιλίων” αιχμαλώτων ασθενών και τραυματιών στα Ιωάννινα, αμέσως μετά από την απελευθέρωσή τους (22 Φεβρουαρίου 1913):
«Μετά την αποχώρησιν εξ Ιωαννίνων του Γεν. Στρατηγείου… κύριον ημώνμέλημα ως Υγειονομική Υπηρεσία των Μετόπισθεν, ήτο αφ’ ενός μεν όπωςαραιώσωμεν την μεγάλην συγκέντρωσιν των εν τοις Στρατ, Οθωμ. Νοσοκομείοις (Κουραμπά και Φρουρίω) και τους διαφόροις οικήμασι και κτιρίοις(ως νοσοκομείων λειτουργούντων) υπερτετρακισχιλίων νοσηλευομένων ασθενών και τραυματιών, υπό λίαν προφανώς δυσμενείς συνθήκας, και αφ’ ετέρου όπως ληφθώσι πάντα τα δυνατά μέτρα δια τε την καθαριότητα της πόλεως και την άμεσον εκκένωσιν των εν τοις Στρατώσιν εισέτι παραμενόντωναιχμαλώτων (ων η θνησιμότης εξακολουθεί πάντοτε μεγάλη) και έναρξιν τηςαπολυμάνσεως αυτών, εστίας όντων πάσης ρυπαρότητος και επικινδύνου μολύνσεως.
Ούτω δε εν τη θέσει «Κατσικά» (1 ώραν μακράν της πόλεως) και υπό σκηνάς, διεκομίσθησαν υπέρ τους δισχιλίους, οι εν αναρρώσει σχεδόν διατελούντες ως και οι τραυματίαι του Μπιζανίου, έτεροι δε βαρύτερον πάσχοντες εις το εν «Κουραμπά» Νοσοκομείον. Πλείστοι δ’ υγιείς εξήλθον των Νοσοκομείων και τοιουτοτρόπως βαθμηδόν εξεκενώθησαν και το Στρατ. Νοσοκομείον του Φρουρίου ως και πολλά έτερα καταληφθέντα οικήματα και περιωρίσθη επομένως η νοσηλεία εις τα δύο μόνον εν τη πόλει Οθωμ. Σχολεία (θηλέων και αρρένων), το Νοσοκομείον του Κουραμπά και το του Κατσικά, έως ου βραδύτερον η δύναμις των νοσηλευομένων αιχμαλώτων ηλαττώθη επαισθητώς, αποδοθέντων εις την Αιγυπτιακήν Ερυθράν Ημισέληνον προς μεταφοράν εις την Τουρκίαν πάντων των αναπήρων και ανικάνων καταστάντων ως εκ των παθήσεών των Αξιωματικών και οπλιτών. Και η μεν νοσηλεία αυτών εξετελείτο υπό του ιδίου αυτών ανωτέρου και κατωτέρου προσωπικού, τα δε μέσα της νοσηλείας παρείχοντο υπό της υπηρεσίας ημών, συμφώνως τω κανονισμώ των Νοσοκομείων. (6)
Στην έκθεση απολογισμού της δραστηριότητας του Πολεμικού Νοσοκομείου του Ιταλικού Ερυθρού Στρατού, το οποίο λειτούργησε στην Αρτα και κατόπιν στη Φιλιππιάδα από 27/10/1912 μέχρι 11/4/1913, αναφέρεται ότι κατά παράκληση της Βασιλίσσης «να νοσηλεύσει τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ασθενών αιχμαλώτων Τούρκων» («…S. M. la Reine m’ avait prié d’ accepter le plus grand nombre de prisonniers turcs malades.») το Νοσοκομείο αυτό νοσήλευσε 111 από αυτούς, οι περισσότεροι μάλιστα από τους οποίους παρουσίαζαν βαριά συμπτώματα πελλάγρας, λόγω των αθλίων συνθηκών διατροφής τους κατά την πεντάμηνη πολιορκία των Ιωαννίνων.
Εφιαλτική περιγράφεται από τον Αρχίατρο Γ. Βλησμά εικόνα του λήφθη από τις ελληνικές δυνάμεις στις 23 Φεβρουαρίου 1913,κατά τις επι Τουρκικού Στρατιωτικού “Νοσοκομείου” στο Λιασκοβίκι, το οποίο κατεχειρήσεις εκκαθαρίσεως της Β. Ηπείρου από τα τουρκικά στρατεύματα. Εκατό ασθενείς άσιτοι, υπό άθλιες συνθήκες, χωρίς γιατρούς ή νοσοκόμους, σε πλήρη εγκατάλειψη, περίμεναν μαρτυρικά το τέλος τους. Και πάλι θα εκδηλωθεί η ανθρωπιά των Ελλήνων Υγειονομικών. Παρά την έλλειψη υγειονομικών εφοδίων και τροφίμων στις ελληνικές μονάδες, οι οποίες δρούσαν μέσα σε εχθρικό περιβάλλον, θα “εξοικονομηθούν” τα απαραίτη τα για την καθαριότητα, τη διανομή τροφής και τη νοσηλεία των αιχμαλώτων ασθενών.
«24-25 Φεβρουαρίου
Πληροφορηθείς ότι περί τους 100 Οθωμανοί στρατιώται εγκαταλείφθησαν εις μίαν οικίαν πάσχοντες, μετέβην προς επίσκεψιν αυτών. Πάντες ούτοι ρυπαροί και εξηντλημένοι ανεξαιρέτως εις το έπακρον τινές τούτων μόλις ηδύναντο να εγείρωνται και να βαδίζωσι· οι πλείστοι εν απελπισία κατέχειντο επί δαπέδου πλήρους πάσης ακαθαρσίας, ζώντες και νεκροί αναμίξ. Φρικώδης αποφορά εκ της μεγάλης ακαθαρσίας. Ούτε κλίναι, ούτε ιατρός, ούτε νοσοκόμος, ούτε φάρμακα, ούτε τροφή, ούτε τίποτε, πάντες οι άρρωστοι ούτοι ήσαν καταδικασμένοι εις προσεχή και βέβαιον θάνατον. Εγνώριζον οι δυστυχείς ότι εξακόσιοι περίπου συνάδελφοί των εν διαστήματι μηνός ετάφησαν, θανόντες οι πλείστοι εξ ασιτίας. Την παραμονήν της αφίξεώς μας εις Λιασκοβίκι ετάφησαν εις ον χώρον και οι 600, άλλοι 18 εξαχθέντες εκ του λεγομένου Νοσοκομείου των.
Κατά την επίσκεψίν μου ανεύρον άλλα 6 πτώματα και δύο ψυχορραγούντες.
Διέταξα την ταχείαν μεταφοράν των πτωμάτων και τον δια μεγάλης αγγαρείας καθαρισμόν του οικήματος. Εφρόντισα περί χορηγήσεως τροφής καθ’ εκάστην. Φάρμακα δεν είχαν (στο Τουρκικό «Νοσοκομείο») παντάπασι· ούτε εις το εν τη πόλει υπάρχον πενιχρότατον φαρμακείον υπήρχον τοιαῦτα.
Εις αιχμάλωτον Επίατρον Οθωμανόν οδηγηθέντα σήμερον ενταύθα ανέθεσα την φροντίδα της νοσηλείας, καθόσον επείγουσα η αναχώρησις ημών.(8)
Το Οθωμανικό Στρατ. Νοσοκομείο στη Θεσσαλονίκη συνέχισε να λειτουργεί μέχρι το τέλος Απριλίου 1913, δηλαδή έξι μήνες μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, «μέχρις αποθεραπείας όλων των εν αυτώ νοσηλευομένων Τούρκων αιχμαλώτων, (9)» με το προσωπικό του, παρά την μεγάλη έλλειψη νοσοκομειακών κλινών στη Θεσσαλονίκη, τα δε μέσα νοσηλείας παρείχοντο από την Υγειονομική Υπηρεσία των Μετόπισθεν Μακεδονίας (Διευθυντής ο Αρχίατρος Σόλων Ν. Χωματιανός).
Τέλος, στην Εκθεση περί της Στρατιωτικής Υγειονομικής Υπηρεσίας κατά τους πολέμους 1912-1913 του Γεν. Αρχιάτρου Αιγ. Αιγιαλείδου, αναφέρεται ότι: …κατηρτίσθησαν εις διάφορα μέρη του Κράτους, …33 θεραπευτήρια μεθ’ όλων των αναγκαιούντων αυτοίς ειδών νοσηλείας, φαρμάκων, κ.λπ, προς νοσηλείαν ειδικώς των ασθενούντων αιχμαλώτων, (10)
Τα αφορώντα στην εκτέλεση της υγειονομικής υπηρεσίας για τους αιχμαλώτους είχαν κωδικοποιηθεί σε λεπτομερεστάτη εγκύκλια διαταγή του Υπουργείου των Στρατιωτικών.”(11)
Οι μικρές αυτές ιστορίες ανθρωπιάς και πολιτισμού μέσα στη δίνη τουπολέμου «αφιερώνονται εξαιρετικά» στην προσπάθεια ελληνοτουρκικής συνεννόησης!
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Βιβλίο Τραυματιών Α.4 Χειρουργείου/Υπηρεσία Στρατιωτικών Αρχείων.
2. Αναφέρεται στο βιβλίο Χρ. Ι. Γκιών-Στ. Γ. Θηραίου: «Η Ελλάς εις τους Βαλκανικούς πολέμους 1912-1913», Αθήναι 1970, Εκδ. Οίκος «Κέκροψ», σελ. 218.
10. Αιγιαλέως Αιγιαλείδου: Εκθεσις περί της Υγειονομικής Υπηρεσίας κατά τουςπολέμους 1912-1913. Αρχεία Διευθύνσεως Στρατού, Φ. 1679/H/1, σελ. 23.
11. Ε.Δ.Υ.Σ. (Επίσημον Δελτίον Υπουργείου Στρατιωτικών) – Αριθ. 4398, 14 Ιανουαρίου 1913: Περί εκτελέσεως της Υγειονομικής Υπηρεσίας παρά τοις αιχμαλώτους.
Επιμέλεια ψηφιοποίησης του άρθρου : Τασιόπουλος Αργύρης Γ. Γραμματέας ΕΕΥΕΔ
(Απομαγνητοφωνημένη συνέντευξή της στους Γ. Ν. Αντωνακόπουλο και Γρ. Ι. Σκαμπαρδώνη).
Αναδημοσίευση από “Δέλτος” 15 (1998)
ΕΕΥΕΔ 2022.09.07
ΓΙΑΤΡΟΙ ΣΤΑ ΓΙΑΝΝΕNA ήταν αρκετοί. Ένας από τους γιατρούς ήταν ο πατέρας μου. Ονομαζόταν Παναγιώτης Μίνως. Το πραγματικό του όνομα ήταν Κιούρης. Τον πατέρα του τον έλεγαν Μηνά Κιούρη και, όπως συνηθιζόταν στα χωριά, έλεγαν μαζί όνομα και επίθετο: «είναι παιδί του Μηνοκιούρη». Το Μηνάς έγινε Μίνως και μετά αυτό το Μίνως έμεινε σαν επίθετο. Ήτανε και άλλοι γιατροί βέβαια στα Γιάννενα. Τόπος συγκέντρωσής τους ήταν τα φαρμακεία. Ένα φαρμακείο που είχε αφήσει εποχή ήταν του Ζωή Παπανικολάου, ο οποίος σαν φυσιογνωμία ήταν ολόφτυστος ο Τολστόη με τα γενια του, με τα ζυγωματικά λιγάκι εξογκωμένα, αλλά και πατριώτης άριστος. Η καταγωγή του ήταν από την Αρίστη. Στο φαρμακείο του κυρ Ζώη μαζεύονταν όλοι οι γιατροί και σε άλλα φαρμακεία, αλλά κυρίως στου κυρ. Ζώη. Είχε και άλλα φαρμακεία στα Γιάννενα, του Λαμπρινού, του Ιωαννίδη… Δεν μπορώ να θυμηθώ άλλα. Το φαρμακείο του Ζώη Παπανικολαου ήτανε απέναντι από το Ορφανοτροφείο Γεωργίου Σταύρου, λίγο παρακάτω. Εκεί γίνονταν όλα.
Ο πατέρας μου ανακατευόταν πολύ στην αντίσταση της εποχής του εναντίον των Τούρκων. Κάποια εποχή μάλιστα αναγκάσθηκε να εκπατρισθεί, πηγαίνοντας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου εργάσθηκε επί 2 περίτου χρόνια. Ήταν πάρα πολύ δραστήριος σε αυτό. Ήταν και στα κομιτάτα βέβαια. Τούρκος τον ειδοποίησε. Του λέει: «Παραξανοίχτηκες. Ξέρω ότι θέλετε την πατρίδα σας δική σας. Έχετε δίκηο. Δεν σας αδικώ. Αλλά, πως να το κάνουμε. Κινδυνεύεις. Έχεις τέσσερα παιδιά». Σήκω φύγε. Πήγαινε αλλού να δουλέψεις». Τι να κάνει τώρα ο πατέρας μου, πληροφορήθηκε ότι τα Δολιανά, κεφαλοχώρι ανέκαθεν εύπορο, είχε ανάγκη από γιατρο. Σηκώνεται ο πατέρας μου και πάει. Κηρύσσεται ο πόλεμος εν τω μεταξύ, οπότε κατέφθασαν και Αυστριακοί δημοσιογράφοι στην Ήπειρο για να παρακολουθήσουν την εξέλιξη του πολέμου. Αυτοί οι δημοσιογράφο που να μείνουν στα Δολιανά; Ξενοδοχεία δεν υπήρχαν. «Ελάτε να μείνετε σπίτι μου», τους προσκάλεσε ο πατέρας μου. Λοιπόν πραγματικά έμειναν στο σπίτι του και εκεί έγιναν πολλές συζητήσεις για τον πόλεμο. Ο πατέρας μου τους είπε: «Οι Τούρκοι τον έχουν χαμένο τον πόλεμο. Η Ήπειρος θα γίνει ελληνική» και τα λοιπά. Κάθησαν 2-3 ημέρες και κατέβηκαν στα Γιάννενα, Πρώτη τους δουλειά ήταν να πάνε στους Τούρκους και να πουν: «Εκείνο τον γιατρό εκεί πάνω πως τον έχετε ελεύθερο;»
Δίπλωμα Παναγιώτη Μ. Μίνω
Πηγαίνουν οι Τούρκοι και τον συλλαμβάνουν. Στην αρχή τον περιόρισαν στο σπίτι, σ’ ένα μικρό δωματιάκι. Είχε ένα παλικάρι στην υπηρεσία του ο πατέρας μου, το έστειλε στα Γιάννενα και ειδοποίησε τη μητέρα μου. Νοικιάζει η μάννα μου ένα αμάξι και φεύγει, μαζί με έναν ανηψιό της, μεγάλο στα χρόνια, για τα Δολιανά. Στο δρόμο συναντούν τον πατέρα μου έφιππο, με συνοδεία Τούρκων αξιωματικών. Πολλοί Τούρκοι αξιωματικοί τότε είχαν σπουδάσει στη Γερμανία και είχαν ευγενικούς τρόπους. Η μητέρα μου, γερμανομαθής ούσα, τους μίλησε γερμανικά και τους παρακάλεσε αν είναι δυνατόν να τον πάρει στο αμάξι, να μην ταλαιπωρηθεί. Της είπανε: «Κυρία μου, η εντολή ήτανε να τον φέρουμε ξυπόλυτο και δεμένον, αλλά δεν το κάναμε Όμως, να σας επιτρέψουμε να τον πάρετε και στο αμάξι, πάει πολύ». Τέλος πάντων. Γυρίζει η μητέρα μας στα Γιάννενα και μας λέει: «Παιδιά, θα φέρουν τον μπαμπά σε λίγο. Βγείτε στο παράθυρο να τον ιδείτε. Τον πάνε στη φυλακή». Πραγματικά τον είδαμε και μάλιστα για πρώτη φορά να φοράει κόκκινο φέσι. Μέχρι τότε, όπως και τους άλλους γιατρούς, οι Τούρκοι του επέτρεπαν να φοράει καπέλο. Τέλος πάντων, τον πήγανε στη φυλακή, αλλά γλύτωσε τη ζωή του, ενώ οι κακόμοιροι οι χωρικοί πλήρωναν με τη ζωή τους τη συμμετοχή τους στον αγώνα, την αντίσταση κατά των Τούρκων.Τους πηγαίναν δεμένους σε ένα μέρος, μια δενδροστοιχία –δεν ξέρω αν υπάρχει τώρα- και τους κρεμούσαν. Τον Μίνω τον γιατρό και μερικούς άλλους, οι οποίοι κατείχαν μια θέση μέσα στην κοινωνία, δεν τους φτάσανε σ’ αυτό το σημείο, όμως στους κακόμοιρους τους χωρικούς, οι οποίοι κουβαλούσαν όπλα, ψωμί κ.λπ. δεν τους τη χάριζαν. Ήταν πάντως μια φοβερή εμπειρία για μας τα παιδιά, αν και δεν του φέρθηκαν άσχημα, ούτε τον έδειραν.
Αξίζει να πω εδώ ότι κατά τη διάρκεια της πολιορκίας των Ιωαννίνων είχε πέσει μεγάλη πείνα στον τουρκικό στρατό. Στο σπίτι μας συχνά έρχονταν Τούρκοι στρατιώτες σε άθλια κατάσταση και ζητιάνευαν «εκμέκ», δηλαδή ψωμί. Η μητέρα μου τους λυπόταν και τους έδινε. Όταν ελευθερώθηκαν τα Γιάννενα βγήκε και ο πατέρας μου από τη φυλακή. Θυμάμαι ότι είχε μαζευτεί στην πλατεία όλος ο κόσμος. Στην πλατεία αυτή, μετά την απελευθέρωση, γινόταν ο περίπατος των Γιαννιωτών. Πριν όμως όχι –ιδιαίτερα οι γυναίκες– δεν πατούσαν στην πλατεία. Εκείνην την ημέρα, όπως ήταν συγκεντρωμένοι όλοι οι Γιαννιώτες μίλησαν πολλοί και διάφοροι. Μίλησε και ο Τραχίλης, ένας γιατρός στρατευμένος από την Αθήνα, ο οποίος τους είπε: «τώρα τι τα θέλετε αυτά τα φέσια που φοράτε;» Και βγάζουν όλοι τους τα φέσια, τα σκίζουν και έγινε η πλατεία κατακόκκινη από τα σχισμένα φέσια. Τα έχω γράψει αυτά και στο περιοδικό “Ηπειρωτική Εστία”. Ο τίτλος του άρθρου ήταν: «Πως ένοιωσαν τα παιδιά, όταν ελευθερώθηκαν τα Γιάννενα». Θυμάμαι λοιπόν, ο Τραχίλης(Πρόκειται για τον εφ. Λοχαγό-Ιατρό Αθανάσιο Τραχίλη, υφηγητή των Μεταδοτικών Νοσημάτων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών) μας ανέβασε, εμένα και μια φίλη μου, κόρη γιατρού και αυτή, σε ένα παράθυρο της νυν Μεραρχίας και μας λέει: «Μην το κουνήσετε από αυτού, θα δείτε το βασιλόπουλο». Το βασιλόπουλο ήταν ο Κωνσταντίνος, ο γιος του Γεωργίου. Τα θυμάμαι, τα αναπολώ πολλές φορές… Μετά την απελευθέρωση ο πατέρας μου επέστρεψε στα Γιάννενα, αλλά δυστυχώς δεν έζησε πολύ. Εδώ είναι της μοίρας τα παράξενα. Θεραπεύοντας ένα γυφτόπουλο, ένα τουρκάκι που είχε εξανθηματικό [εννοεί τύφο] κόλλησε κι αυτός και πέθανε. Δεν ήταν περισσότερο από 52 χρόνων.
Αδεια εξασκήσεως επαγγέλματος στην Οθωμανική επικράτεια
Άλλοι γιατροί ήτανε ο Δημοσθένης Χατζής και ένας άλλος Χατζής, γιατρός επίσης, που νομίζω λεγόταν Στέφανος. Ύστερα, αργότερα, ήταν ο Μιχαηλίδης, πατέρας του μετέπειτα καθηγητού της Καρδιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεωργίου Μιχαηλίδη (ο οποίος με τη διαθήκη του κληροδότησε 150 εκατομμύρια για την ανέγερση του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ιωαννίνων), ο Μολυβάδας και ο Κιτσάκης. Αυτοί ήταν μεταγενέστεροι. Υπήρχαν και κλινικές, όπως η κλινική του Δάνου. Ο Δάνος ήταν ονομαστός χειρουργός. (Αλλά ήταν επί τουρκοκρατίας ή μετά; Εδώ τα μπερδεύω). Ό,τι ανελάμβανε το έβγαζε πέρα. Η κλινική του ήτανε στο Σαράι-μαχαλά, που λέγαμε. Στο δρόμο της αγοράς προς τα έξω.
Οι Εβραίοι είχαν τους δικούς τους γιατρούς, αλλά αυτό δεν τους εμπόδιζε να έρχονται και στους δικούς μας. Ήταν η οικογένεια Λεβή. Ένας ήταν ο Ιωσήφ Λεβή. Αυτός ήταν φαρμακοποιός. Και η άλλη οικογένεια Λεβή ήταν πολύ πλούσιοι. Οι Εβραίοι βέβαια έπαιζαν ένα ρόλο… έτσι κι έτσι. Πότε καλό και πότε…, τέλος πάντων. Δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν φιλότουρκοι. Ανάλογα πως παρουσιαζόταν η κατάσταση. Στην Κατοχή πάντως, την ημέρα που έπιασαν οι Γερμανοί τους Εβραίους, όλα τα Γιάννενα θρυνούσαν. Θυμάμαι και ενα ανέκδοτο “ πήγαινε ας πούμε μια γυναίκα του χώριού.του ψωνίσει σε εβραϊκό κατάστημα. Ο Εβραίος είχε αυτό το ελάττωμα, πως να σου πάρει χρήματα. Λοιπόν, έπαιρνε εκείνη, ξέρω γω, δυο κουβαρίστρες και εβγαζε να πληρώσει. Ο Εβραίος της έλεγε: «πες πέντε». «Πέντε», έλεγε εκείνη. Της έδινε ένα τάλληρο και της έλεγε: «δέκα και δέκα που κάνει το πράγμα, είκοσι, αει κυρά μου στο καλό!». Με το «πες πέντε” τις ΄τρωγε δηλαδή ένα τάλληρο
Νοσοκομεία δεν υπήρχαν παραπάνω από δύο. Άλλωστε, η νοσηλεία γινόταν στο σπίτι. Ο γιατρός ερχόταν στο σπίτι, κάθε μέρα, δυο φορές την ημέρα κ.λπ. Τα Νοσοκομεία ήταν μόνο για τους φτωχούς και τους ξένους. Δεδομένου ότι υπήρχαν και ξένα προξενεία νοσηλεύονταν στα νοσοκομεία και ξένοι υπήκοοι. Το Δημοτικό Νοσοκομείο του Κουραμπά ήταν έξω από το φρούριο σ’ έναν πολύ ωραίο κήπο, του Κουραμπά. Δέχονταν όλα τα περιστατικά, αλλά αν ήταν κάτι σοβαρό ή δύσκολο μεταφέρονταν έως την Πρέβεζα με τον αμάξια και από εκεί με καράβι στον Πειραιά. Όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και στο Παρίσι και στη Βιέννη. Οι άνθρωποι αρρώσταιναν συνήθως, από κοιλιακό τύφο. Λάβετε υπόψη ότι δεν υπήρχε ύδρευση. Είχαμε τα πηγάδια, τα οποία πηγάδια μπορεί να ήτανε κοντά σε κανένα βάθρο. Ο τύφος ήταν μια μάστιγα. Μήπως υπήρχαν και τα αντιβιωτικά; Ήταν οι πνευμονίες και όλα αυτά, Ελονοσία δεν ήταν πολύ. Παρ’ όλο που είχαμε τη Λίμνη δεν είχαμε ελονοσία. Έρριχναν πετρέλαιο στις όχθες γύρω-γύρω. Με αυτόν τον τρόπο εξουδετέρωναν τον κίνδυνο της ελονοσίας.
Ο πατέρας μου γεννήθηκε περί το 1866 και πέθανε το 1918. Δεν καταγόταν από ιατρική οικογένεια. Ο πατέρας του διατηρούσε ξενοδοχείο. Σπούδασε ιατρική πρώτα στην Αθήνα και μετά στο Παρίσι. Τότε δεν είχαν ειδικότητες. Με την ιδιαίτερη αγάπη που είχε στο παιδί, είχε ειδικευτεί, ας πούμε, ως παιδίατρος. Δεν βαρυέσαι. Τότε οι γιατροί ήταν της γενικής παθολογίας. Χειρουργός δεν ήταν, μικροεπεμβάσεις όμως έκανε.
Θυμάμαι και ένα άλλο περιστατικό, που δείχνει τον χαρακτήρα του: Στο σπίτι μας δίπλα ήταν το σπίτι του Δημοσθένη Χατζή του γιατρού. Είχε κι αυτός μια κόρη, Μοναχοπαίδι. Είμασταν συνομήλικες και φιλενάδες. Είχε γίνει η απελευθέρωση πλέον, οπότε, εκεί που παίζαμε, έρχεται μια μέρα η Μπάλω, μια τουρκοπούλα γειτόνισσα, για να παίξει μαζί μας. Η φίλη μου, η κόρη του Χατζή, ήταν φανατική. Της λέει λοιπόν: «Εσύ να φύγεις από ‘δω». «Γιατί μωρή; Δικό σου είναι το πεζοδρόμιο;» «Δικό μας είναι. Εσένα της βρωμότουρκας είναι;». Εκείνη, αντί να της απαντήσει, της έβγαλε τη γλώσσα. «Μου βγάζεις τη γλώσσα;» Να κι αυτήν, να κι εκείνη. Την ξεμαλλιάσαμε. Η Μπάλω πάλεψε, μας ξέφυγε και μας απείλησε ότι θα φέρει τον χωροφύλακα. Αυτό μας τρομοκράτησε. Λακίσαμε. Πάμε στα σπίτια μας. Εν τω μεταξύ έφτασε και το χαμπέρι. Φοβόμουν πως θα αντικρίσω τη μάννα μου, που δεν τα σήκωνε κάτι τέτοια, αλλά αντί γι’ αυτήν με περίμενε ο πατέρας μου. «Έλα ‘δω», μου λέει, «έχουμε κάτι να πούμε. Έμαθα τι κάνατε της Μπάλως. Δηλαδή σε τι διαφέρουμε τότε εμείς από τους Τούρκους, αν τους δέρνουμε και τους φερνόμαστε άσχημα. Όπως εμείς ξεσηκωθήκαμε για να τους τινάξουμε από πάνω μας το ίδιο θα μας κάνουν κι αυτοί αν τους κακομεταχειριζόμαστε. Λοιπόν, άλλη φορά να μην ξανασηκώσεις χέρι σε τουρκόπουλο και μάλιστα αδικαιολόγητα». Τότε ήμουν 7 χρονών.
Δέλτος 15 (1998) 4-6
Δέλτος, περιοδικό του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Ελληνικής Ιατρικής, Περίοδος 1991-2000. Έκδοση της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας» (Ε.Μ.Ε.ΙΣ)“
Συμπληρώνονται 110 χρόνια από την είσοδο της Ελλάδας στους νικηφόρους για αυτήν Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-13, χάριν των οποίων απελευθερώθηκαν η Μακεδονία και η Ήπειρος, ύστερα από μακρά δουλεία και ανελέητο ζυγό αιώνων. Ένας αιώνας και πλέον από την ημέρα που ο Ελληνικός Στρατός έγραψε σελίδες δόξας μπαίνοντας ελευθερωτής στη Θεσσαλονίκη.
«Τύχη αγαθή» σε όλους εμάς που υπηρετήσαμε και σε αυτούς που υπηρετούν σήμερα στο Γˊ Κτηνιατρικό Νοσοκομείο, να εορτάζουμε τα 110 χρόνια συνεχούς και αδιάλειπτης λειτουργίας του, όσα και τα χρόνια από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης και των ιερών χωμάτων της Μακεδονίας. Εορτάζουμε ένα και πλέον αιώνα συνεχούς προσφοράς στην Πατρίδα και στην Κτηνιατρική Επιστήμη.
Το «Κτηνιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης», συγκροτήθηκε με τη γενική επιστράτευση του Σεπτεμβρίου 1912, υπαγόμενο στην Κτηνιατρική Υπηρεσία της Υπηρεσίας Μετόπισθεν Μακεδονίας. Aπό την ίδρυσή του μέχρι σήμερα, υπαγόμενο αρχικά στο Κτηνιατρικό και κατόπιν στο Υγειονομικό Σώμα, έδωσε το παρόν σε όλους τους μεγάλους αγώνες τους έθνους.
Στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, η αποστολή του κατά την προέλαση, ήταν η υποστήριξη των μαχόμενων Μεραρχιών και της Ταξιαρχίας Ιππικού, με τη συγκρότηση κτηνιατρικών θεραπευτηρίων για την περίθαλψη των μονόπλων ζώων. Με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, εγκαταστάθηκε στο στρατόπεδο «Μακεδονομάχου Κόδρα», στη περιοχή Μικρού Εμβόλου Καλαμαριάς, με τίτλο «Νοσοκομείο Κτηνών Φρουράς Θεσσαλονίκης». Κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο, το Κτηνιατρικό Νοσοκομείο αποτελούνταν από 7 κτηνιάτρους και 85 οπλίτες, επιφορτισμένοι με την περίθαλψη των ιδιαίτερα αυξημένων απωλειών σε μόνοπλα. Διακομίσθηκαν ατμοπλοϊκά στο Κτηνιατρικό Νοσοκομείο Αθηνών 703 ίπποι και 161 ημίονοι.
Στη Μικρασιατική Εκστρατεία, είχε τη δυνατότητα καθημερινά να εκπαιδεύει 80-100 πεταλωτές και να κατασκευάζει 1000 πέταλα την ημέρα για τις ανάγκες του Μικρασιατικού Μετώπου.
Στον Ελληνοιταλικό πόλεμο του 1940, επιλέχθηκαν και αγοράσθηκαν από επιτροπές ιππωνειών και ταυτόχρονα επιτάχθηκαν για τις ανάγκες του μετώπου, χιλιάδες μόνοπλα ζώα (ίπποι, ημίονοι) ενώ διακομίσθηκαν από το μέτωπο για νοσηλεία παραπάνω από 1500.
Κατά την τριπλή κατοχή, οι εγκαταστάσεις του Νοσοκομείου χρησιμοποιήθηκαν από τις κατοχικές δυνάμεις ως Γερμανικό Νοσοκομείο Κτηνών. Οι αξιωματικοί του Νοσοκομείου διατέθηκαν κυρίως στο Υπουργείο Γεωργίας και στο Υπουργείο Εσωτερικών, για κάλυψη των αναγκών σε αγροτικά κτηνιατρεία και στην αγορανομία ως αστυκτηνίατροι. Ηρωική υπήρξε, η ενεργή συμμετοχή αξιωματικών του Νοσοκομείου σε εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις, με αποκορύφωμα τους θανάτους δύο διευθυντών του, του επικτηνιάτρου Ανανιάδη Βασιλείου από τις κακουχίες το 1941 και τη στυγερή δολοφονία του επικτηνιάτρου Αποσυητολίδη Αγαμέμνονα από την Ο.Π.Λ.Α. το 1944. Με την αποχώρηση των Γερμανών οι εγκαταστάσεις του Νοσοκομείου χρησιμοποιήθηκαν πρόσκαιρα για τη νοσηλεία των ζώων μιας Αγγλικής Ταξιαρχίας κτηνών.
Το 1945 επαναλειτούργησε με τίτλο «973 Νοσοκομείο Κτηνών». Στις επιχειρήσεις 1946-1949, κατατάχθηκαν για τις ανάγκες του μετώπου, παραπάνω από 5000 μόνοπλα ζώα ενώ διακομίσθηκαν για νοσηλεία παραπάνω από 1000, εξασφαλίζοντας την παρατακτή δύναμη και την υγεία των ζώων του στρατεύματος αλλά και την υγιεινή της διατροφής του στρατιωτικού προσωπικού. Εξίσου σημαντική η διαρκής προσφορά στην Κτηνιατρική επιστήμη, με τη διεξαγωγή πρωτοπόρων επιστημονικών ερευνών, που δημοσιεύθηκαν σε διεθνούς φήμης περιοδικά κατά τα έτη από το 1928 έως το 1933, με τη δημιουργία το 1929 του πρώτου Μικροβιολογικού εργαστηρίου στη Θεσσαλονίκη διάγνωσης λοιμωδών νοσημάτων και παρασκευής εμβολίων, με τη συγγραφή σπουδαίων τεχνικών εγχειριδίων και άλλων επιστημονικών συγγραμμάτων που μέχρι και σήμερα διατηρούν την επικαιρότητά τους, με την εκπαίδευση εκατοντάδων οπλιτών σε γεωργοκτηνοτροφικά θέματα και βέβαια με την πρωτοπόρα συμμετοχή των αξιωματικών κτηνιάτρων ως συνιδρυτών των πρώτων επιστημονικών συλλόγων αλλά και της Κτηνιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ.
Βέβαια, ποιος μπορεί να λησμονήσει την συμβολή στην ανάπτυξη του αθλητικού ιδεώδους και της αγάπης του αθλήματος της ιππασίας, με τη συγκρότηση το 1966 του Ιππικού Ομίλου Βορείου Ελλάδος και του κέντρου ιππασίας του Γ΄ΣΣ. Σήμερα, το Γ΄ Κτηνιατρικό Νοσοκομείο, εκσυγχρονισμένο και πλήρως εξοπλισμένο, καλείται να εκτελέσει πολλαπλές και σύνθετες αποστολές, όπως:
α. Η αναπαραγωγή και εκτροφή, η εκπαίδευση και η νοσηλεία στρατιωτικά εργαζόμενων σκύλων, με σκοπό την απόκτηση ικανών τετράποδων στρατιωτών που με τους εκπαιδευμένους συνοδούς τους αποτελούν ένα ευέλικτο και ισχυρό στοιχείο φύλαξης ευαίσθητων στρατιωτικών εγκαταστάσεων, επιτήρησης των συνόρων και ανίχνευσης ουσιών.
β. Ο υγειονομικός και ποιοτικός έλεγχος των πάσης φύσεως τροφίμων, ποτών και υδάτων που προορίζονται για τις ανάγκες των Ενόπλων Δυνάμεων.
γ. Η εφαρμογή προγραμμάτων προληπτικής ιατρικής του στρατεύματος και υγιεινής του περιβάλλοντος, καθώς και η μελέτη και η διάγνωση των ζωοανθρωπονόσων.
δ. Η υποστήριξη των Ελληνικών αλλά και Συμμαχικών Ενόπλων Δυνάμεων κατά τις επιχειρήσεις υποστήριξης ειρήνης, σε αντικείμενα ανίχνευσης και προστασίας από Πολεμικές Βιολογικές και Χημικές Ουσίες. Ταυτόχρονα όταν αυτό ζητηθεί από την Πολιτεία, το Γ΄ΚΝΟ συνδράμει με προσωπικό και μέσα άλλους κρατικούς φορείς για την αντιμετώπιση διατροφικών και περιβαλλοντικών κρίσεων, καθώς επίσης σοβαρών επιδημιών και ενζωοτιών. Το τεράστιο αυτό έργο, που εκτελείται από άξιο και υψηλού επιπέδου επιστημονικό προσωπικό, έχει καταξιώσει το Γ΄ΚΝΟ και γενικότερα το Κτηνιατρικό, στη συνείδηση της στρατιωτικής ιεραρχίας και της κοινωνίας και αποτελούν τις βασικές αιτίες που το Α.Π.Θ. και άλλα πανεπιστήμια, στο πλαίσιο εφαρμογής συμφωνιών συνεργασίας, εμπιστεύονται μέρος της εκπαίδευσης των φοιτητών της Κτηνιατρικής Σχολής, της Γεωπονικής Σχολής, του Χημικού Τμήματος και του Τμήματος Χημικών Μηχανικών σε αυτό.
Σήμερα, μια εποχή ιδιαίτερα δύσκολη, παραμένουμε θεματοφύλακες μιας μεγάλης και ένδοξης ιστορίας, συνεχίζουμε το έργο άξιων και ικανών επιστημόνων αξιωματικών και εργαζόμαστε ακατάπαυστα για την εκπλήρωση της αποστολής μας, προβάλλοντας το σπουδαίο έργο μας. Τιμούμε τους Μακεδονομάχους στρατιωτικούς κτηνιάτρους, τις μεγάλες προσωπικότητες που εδραίωσαν το Στρατιωτικό Κτηνιατρικό Σώμα και την Κτηνιατρική επιστήμη στην Ελλάδα και φυσικά τους αθάνατους ηρωικούς νεκρούς μας στους αγώνες του Έθνους.
Όλο και πιο επίκαιροι είναι οι λόγοι ενός εκ των πολυγραφότερων στρατιωτικών κτηνιάτρων του αειμνήστου Αρχικτηνιάτρου Γεωργίου Πιλάβιου, σε εισηγητική του έκθεση που δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ του 1909, καταδεικνύοντας τη βαρύτητα που απέδιδε η Υπηρεσία στο ρόλο της στρατιωτικής κτηνιατρικής υπηρεσίας :
Με διαταγή του ΓΕΣ, ως γενέθλια ημέρα καθιερώθηκε η ημερομηνία αρχικής συγκρότησης του Γ΄ΚΝΟ, αυτή της 7 ης Σεπτεμβρίου 1912.
Με τη βοήθεια του Θεού και την μεσιτεία των προστατών αγίων μας Γεωργίου του Τροπαιοφόρου και Μοδέστου, πιστοί στην αποστολή μας και υπηρέτες της επιστήμης μας, Χρόνια Πολλά.
Μερικές φωτογραφίες εκτός κειμένου ……..
1954 – Επιθεώρηση1955 Διαφρόντιση ΚτηνώνΣτρατόπεδο Κόδρα. Τα εργαστήρια του Γ’ΚΝΟ και ο Ι.Ν Αγίου Μοδέστου στο κέντροΔιεύθυνση Πολεμικών Χημικών Ουσιών (ΠΧΟ), Γ’ΚΝΟΔιεύθυνση Πολεμικών Χημικών Ουσιών (ΠΧΟ), Γ’ΚΝΟ
Ο Ι.Π. Πύρλας (1817-1901) αποτελεί μια από τις πλέον σημαντικές και ασυνήθεις μορφές της νεοελληνικής ιατρικής του 19ο αιώνα. Πολυγραφότατος, κατέλιπε, μεταξύ των πολλών άλλων έργων του, και τρίτομη «Συvέκδημο Ιατροδικαστική» (Αθήναι, 1870, 1872), στις σελίδες της οποίας αφθονούν οι περιγραφές ιατροδικαστικών περιπτώσεων, που συχνά, εκτός από το σημαντικό επιστημονικό, έχουν και ιστορικό ενδιαφέρον. Μία από αυτές παρατίθεται κατωτέρω.
«ΤΑ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΡΑΝΙΟΥ τοιαύτα (τραύματα) εν γένει εισί θανατηφόρα οσάκις η σφαίρα εισέλθη εις τον εγκέφαλον. Ο θάνατος είχε τόσον ταχύτερος, όσον το τραύμα κείται εγγύτερα τη βάσει του εγκεφάλου. Τοιοῦτον τραύμα τάχιστα θανατηφόρον υπέστη ο Πάνος Θ. Κολοκοτρώνης το 1823. Γνωστόν εστίν ότι ο πρωτότοκος ούτος υιός του Θ. Κολοκοτρώνου, όστις διεκρίνετο τω καιρώ εκείνω επί παιδεία και ικανότητι, εφονεύθη παρά την Τρίπολιν μετά την λήξιν εμφυλίου μάχης, συναφθείσης παρά τω χωρίῳ Θάνα, καθ’ ην ήττηθείς μετέβαινεν εις το χωρίον Σιλίμνα, ένθα ήτο στρατοπεδευμένος ο πατήρ αυτού. Ενω εβάδιζεν έφιππος επί της αγοῦσης εν χωρίου Μπεσρίου εις Σιλίμναν, συνοδευόμενος παρ’ ολίγων σωματοφυλάκων, άνδρες εξ τον αριθμόν, ευρισκόμενοι μετά την μάχην επί της θέσεως Κλεισούρα καλουμένης όπισθεν πετρών, πολύ απέχουσαν αυτού, πυροβολούσι κατά των οπισθίων αυτού μάλλον προς ύβριν παρά πρὸς βλάβην, διότι μόλις η σφαίρα τουφεκίου έφθανεν, ότε μία σφαίρα τουφεκίου επιμήκους κρητικού, αφιχθείσα έτυχεν κακή μοίρα εξαιρετικώς μόνον τον Πάνον, ἥτις προσκρούσασα μετά κρότου επί του κρανίου διήλθεν αυτό εκ των απισθίων προς τα εμπρός και δεξιόθεν προς τ’ αριστερά πλαγίως, και επέφερεν αμέσως τον θάνατον, καταπεσόντος του φονευθέντος εκ του ίππου και εγκαταλειφθέντος εκεί παρά των εριήρων (=αγαπητών) εταίρων του, οίτινες ώχοντο φεύγοντες.
Φωτογραφία από ΕΡΤ-ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΥΝΟΥ
Το κρανίον του ατυχούς τούτου αρχηγού, το οποίον διατηρούμεν παρ’ ημίν, παρέχει λίαν περιέργους τας επ’ αυτού λυγράς (=ολεθρίας) οπάς της διελθούσης σφαίρας. Η μεν της εισόδου κείται επί της οπισθίας χώρας του δεξιού βρεγματικού οστού, 20 χιλιοστόμετρα απέχουσα της κορυφής του ινίου είχε κυκλική, και έχει διάμετρον κατά την εξωτερικήν πλάκα του κρανίου 19 χιλιοστόμετρα, άγει δε ευρυνομένη εκ των εκτός προς την εσωτερικήν πλάκα, εν η η διάμετρος της οπής είνε 24 χιλιοστ. Η δε της εξόδου κείται επί του μετωπικού οστού προς τα όπισθεν και υπέράνω της αριστεράς ζυγωματικής αποφύσεως, (επί του μηνιγκίου), απέχουσα της οφθαλμικής κόγχης 25 χιλιοστομ. Η οπή αύτη έχει σχήμα ωοειδές ως κομβοδόχης πλατείας εκ των άνω προς τα κάτω, ευρυνόμενον δε εκ της εντός προς την εκτός πλάκα του κρανίου και η μεν οπή της εντός πλακός έχει την μικροτέραν διάμετρον 7 χιλιοστ. την δε μείζονα 17 χιλιοστόμ. η δε της έξω πλακός έχει την μικροτέραν διάμετρον 22 χιλιοστόμ. και την μείζονα 30 ώστε η επί της έξω πλακός οπή, διατηρούσα το όμοιον σχήμα της εντός, υπάρχει πολύ ευρύτερα. Εκ της τοιαύτης διαθέσεως των οπών του-των έπεται εκ των προρρηθέντων ότι η σφαίρα προσέκρουσε καθέτως και τα του κρανίου εκ των οπισθίων, διόπερ και κυκλική εγένετο η οπή ότε διατρυπήσασα τας μήνιγκας του εγκεφάλου και αυτόν διαμπερές (sic), καθ’α απώλεσε μέρος της δυνάμεως αυτής, προσέκρουσεν αύθις πλαγίως επί της πλαγίας αριστεράς χώρας του μετωπικού οστού. Τούτων ἕνεκεν παρήχθη το τε επίμηκες ως κομβοδόχης σχήμα, η ευρύτης της όλης οπής, και το ευρύτερον της έξωθι πλακός. Εν συνόλω ειπείν αμφότεραι αι οπαί αύται της τε εισόδου, και της εξόδου διαφέρουσι πολύ προσαλλήλας (sic): η της εισόδου είχε κανονική, και μείζονος διαμέτρου της εξόδου ως προς την μετκροτέραν ταύτης διάμετρον. Ο δε θάνατος επήλθε τάχιστα διότι διῆλθε παρά την βάσιν αυτού».
(Συνέκδημος Ιατροδικαστική, Ι. Π. ΠΥΡΛΑ, εν Αθήναις.
Εκ του τυπογραφείου Ν. Γ. Πασσάρη, Τόμος Α’ 1870, σσ. 101-103).
Δέλτος, περιοδικό του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Ελληνικής Ιατρικής, Περίοδος 1991-2000. Εκδοση της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας» (Ε.Μ.Ε.ΙΣ)“
Παρουσιάστηκαν συνολικά 56 Μαθητές τις παρακάτω ημερομηνίες :
18 OKT. 1953, 30 Μαθητές
05 NOE. 1953, 16 Μαθητές
16 ΔΕΚ. 1953 7 Μαθητές
ΑΛΛΕΣ ΗΜ. 1953, 3 Μαθητές
Στο Ιατρικό Τμήμα κατετάγησαν 50 και στο Κτηνιατρικό 6 Μαθητές. Περάτωσαν τις σπουδές των 52 (διαγράφηκαν 4) και κατανεμήθηκαν στους κλάδους των ΕΔ όπως παρακάτω :
Στρατό Ξηράς 46
Πολεμικό Ναυτικό 4
Πολεμική Αεροπορία 2
Μαθητές της Τάξης 1953 :
Καλαμπαλίκης Διονύσιος : Αρχηγός ΣΙΣ 1958-1959.
Ψημμένος Γεώργιος : Διετέλεσε Διευθυντής του 251 ΓΝΑ και ΔΥΓ/ΓΕΑ
Μαρτίνος Δημήτριος : Διετέλεσε Δντης ΔΥΓ/ΓΕΝ
Διένης Δημήτριος: Διετέλεσε Δντης ΔΥΓ/ΓΕΣ
Πεντούσης Πάρις : Διετέλεσε Διευθυντής 424 ΓΣΝΕ
Μουντούλας Χαρίσιος : Εξελέγη Καθηγητής Παθολογίας, Καρδιολογίας & Φαρμακευτικής του Ohio State Univerciry & Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Σφυρίδης Περικλής Διακεκριμένος Λογοτέχνης και Δοκιμιογράφος.
