Βιωματική Ιστορία του Γενικού Αρχιάτρου ε.α, Ακτινολόγου, Κώστα Καντζάβελου (ΣΙΣ 1963, ΑΜ 796).
29 Οκτωβρίου 1963, ημερομηνία παρουσίασης στη Σχολή της πιο μικρής τάξης: 17 μαθητές στο ιατρικό τμήμα, 5 στο οδοντιατρικό, 2 στο φαρμακευτικό και 1 στο κτηνιατρικό τμήμα. Το καλωσόρισμα; Ανώμαλη προσγείωση, ψυχρολουσία: «Αγγούρια θα πεθάνετε!»
Τα καψόνια σε καθημερινή βάση ομαδικά αλλά και ατομικά, όμως πάντα εξαντλητικά, κάποτε διασκεδαστικά, αλλά και κάποιες φορές εξευτελιστικά. Να ράβεις κουμπιά, που μόλις τελείωνες το ράψιμο να σου τα ξανακόβουν…Να μετράς τις διστάσεις του προαυλίου με το σπιρτόξυλο…
Ερωτική εξομολόγηση στη λάμπα που κρέμεται από το ταβάνι, παρέλαση με σκελέα και κράνος και τον ευτραφή αρχηγό της τάξης να ηγείται…οι «λίτες», οι κάμψεις…
Μετά την ορκωμοσία, τα καψόνια τέλος. Στόχος πιστεύω ήταν η ισοπέδωση της προσωπικότητας και η άβουλη και άκριτη υπακοή ακόμη και στις πιο παράλογες διαταγές, όπως παράλογα ήταν και πολλά από τα «καψόνια».
Οι μετακινήσεις από κτίριο σε κτίριο τρέχοντας. Κοιμόμαστε σε θαλάμους των 40 ατόμων σε διπλά κρεβάτια (πάνω και κάτω), όπου έπρεπε να συνηθίσεις την κακόηχη χορωδία των ροχαλητών.
Εγερτήριο πριν ακόμα ξημερώσει, γυμναστική με το φανελάκι κι ας σου έκοβε την ανάσα ο παγωμένος βαρδάρης. Μετά ρόφημα, τακτοποίηση των κρεβατιών και επιθεώρηση.
Ακολουθούσαν τα μαθήματα στο Πανεπιστήμιο ή διάβασμα στα αναγνωστήρια με δεκάλεπτα διαλείμματα ανά ώρα. Υποχρεωτική μελέτη έως τις 11 το βράδυ, με διακοπή το μεσημέρι για ξεκούραση μέχρι τις 5μμ.
Η μετάβαση στο πανεπιστήμιο, όπου η παρακολούθηση όλων των μαθημάτων ήταν υποχρεωτική, γινόταν ομαδικά και η επιστροφή στη Σχολή μόνο από συγκεκριμένο δρομολόγιο μέσα σε 20΄. Ο αρχηγός της τάξης έπρεπε να δώσει αναφορά ότι επέστρεψαν όλοι. Ο αρχηγός ήταν υπεύθυνος για το εάν κάποιος απουσίαζε από μάθημα.
Ζηλεύαμε τον κτηνίατρο και τους δύο φαρμακοποιούς, που οι σχολές τους ήταν μακριά και το πρόγραμμά τους σχετικά ανεξέλεγκτο κι έτσι είχαν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.
Δεν θα ξεχάσω τις βασανιστικές πρόβες για την παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου, οι οποίες συνέπιπταν με την εξεταστική περίοδο του Οκτωβρίου. Να είσαι κατάκοπος από την υπηρεσία στο εστιατόριο (ως βοηθός ή συσσιτιάρχης), ή ξενύχτης από τη σκοπιά, να προσπαθείς να εκμεταλλευτείς και το τελευταίο λεπτό για διάβασμα και αντί γι΄αυτό, λίγη ώρα πριν την εξέταση, να εξαντλείσαι στην πρόβα, μέχρι να επιτευχθεί ο τέλειος συντονισμός…
Έξοδο είχαμε το Σάββατο και την Κυριακή (πλην των τιμωρημένων φυσικά). Σκοπιά τη νύχτα ή θαλαμοφύλακες, με το Βαρδάρη να σου παγώνει τα δάκρυα που τρέχαν από το κρύο… «Γερμανικά» νούμερα στην αρχή και στις μεγαλύτερες τάξεις πιο καλά, ενωρίς το βράδυ. Το μάτι γαρίδα και το ένα αφτί με ρυθμισμένη την ευαισθησία, να αντιλαμβάνεται και τον πιο χαμηλό ήχο, ώστε να αντιληφθείς την όποια «εχθρική» κίνηση ή την έφοδο, γιατί στο άλλο αφτί ήταν το ακουστικό με το κρυμμένο ραδιοφωνάκι (τρανζιστοράκι), που σου κρατούσε συντροφιά στον ατελείωτο χρόνο της δίωρης σκοπιάς.
Οι πιο ευχάριστες ώρες μέσα στη σχολή ήταν πριν από τις εξετάσεις του Ιουνίου, μετά το βραδινό φαγητό, όταν στις 8:30 – 9:00 το βράδυ που είχαμε ελεύθερο χρόνο, απολαμβάναμε στο γήπεδο του μπάσκετ την γλυκύτητα της ανοιξιάτικης Θεσσαλονίκης, αγναντεύοντας τον Λευκό Πύργο και τα καράβια στο βάθος του Θερμαϊκού και ονειρευόμασταν την ελεύθερη ζωή, η οποία θα ερχόταν το νωρίτερο το 1969!..
Τι να πει κανείς για τα μπάνια στη θάλασσα….Πηγαίναμε με τα καραβάκια στις όμορφες πλαζ της Περαίας και της Αγίας Τριάδας. Η εικόνα τουλάχιστον αστεία, αν όχι γελοία! Να πηγαίνεις για μπάνιο φορώντας την άσπρη στολή, με το χρυσαφί σπαθάκι να κρέμεται από τη ζώνη…Την ίδια στολή που φορούσαμε στις επίσημες τελετές! Σαν να πηγαίνεις στη θάλασσα με φράκο! Χρειάζονται σχόλια;
Επιτρεπόταν, κατά την έξοδό μας, να πηγαίνουμε μόνο σε εστιατόρια ή ζαχαροπλαστεία, κλπ, Α’ κατηγορίας. Όνειρο άπιαστο για τους πιο πολλούς. Τη λύση την είχε δώσει ένα κουτούκι, ο «Λάμπρος», στην Αγία-Φωτεινή, κοντά στη Σχολή, με το νοστιμότατο τηγανιτό μοσχαρίσιο συκώτι που έφτιαχνε. Σ΄αυτό σιωπηλά επιτρεπόταν! Οικονομικότερη λύση ήταν το ζαχαροπλαστείο δίπλα από την είσοδο του παλαιού 424. Εκεί το μενού ήταν γάλα και σάντουιτς…
Έτσι με «καρμπόν» κυλούσαν οι μέρες…Δύσκολη και σκληρή η ζωή, γιατί δεν ήταν ένας χρόνος ούτε δύο!
Η δύσκολη στρατιωτική ζωή, οι κοινοί στόχοι και προσδοκίες μας ένωναν σαν μια γροθιά. Οι παρέες και οι επί μέρους φιλίες, βέβαια, είχαν διαμορφωθεί από το χαρακτήρα, προφανώς, του καθενός, από τα κοινά ενδιαφέροντα, τον τόπο καταγωγής αλλά κυρίως την οικονομική κατάσταση του καθενός, αφού από αυτήν εξαρτάτο η ψυχαγωγία μας κατά τις εξόδους στην πόλη.
Και ήρθε η 21η Απριλίου 1967, οπότε το μικρόβιο του διχασμού μόλυνε τις νεανικές ψυχές και το μυαλό μας….
Στις 21 Απριλίου του 1967 μας ξύπνησαν λίγο πριν την κανονική ώρα του εγερτηρίου. Η διαταγή: «Συνταχθείτε με όπλα και παλάσκες». Η απορία ζωγραφισμένη στα πρόσωπα όλων μας. Αμέσως ακολούθησε παρέλαση στους δρόμους της Θεσσαλονίκης. Κανένας μας δεν ήξερε τι συμβαίνει. Μετά μάθαμε ότι έγινε «επανάσταση» και ο Στρατός ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας. Επειδή ακολουθούσαν εκλογές, τις οποίες φαινόταν πως θα κέρδιζε ο Γεώργιος Παπανδρέου, και η χώρα κινδύνευε από τους κομμουνιστές!…
Τότε άρχισε η διάκριση των μαθητών στους «δικούς μας», αυτούς δηλαδή που εθεωρούντο υποστηρικτές της «επανάστασης» και στους «άλλους». Οι «δικοί μας» εξωτερικό περίπολο και σκοπιά σε καίρια σημεία, οι «άλλοι» μόνον εσωτερικό περίπολο. Λες και κινδύνευε η ασφάλεια της Σχολής από τους αντιφρονούντες μαθητές, που θα επέτρεπαν να εισβάλει ο εχθρός!! Οι «δικοί μας» περιπολούσαν τη νύχτα και την περιοχή του Πανεπιστημίου, οπλοφορώντας με περίστροφα, μήπως τυχόν αντιφρονούντες φοιτητές γράψουν συνθήματα.
Συνεχίσαμε τις παρελάσεις στην πόλη. Γι΄αρκετό καιρό εκάναμε την έπαρση και την υποστολή της σημαίας στο Λευκό Πύργο.
Στους «δικούς μας», πριν από την αναχώρηση για τις παρελάσεις, έδιναν και σφαίρες με προκλητικό τρόπο προς τους «άλλους», στους οποίους φυσικά δεν έδιναν. Χαίρε αμέτρητο βάθος ηλιθιότητας!…Επίσης, οι πολύ «δικοί μας» μπορούσαν να κυκλοφορούν όπου και όποτε ήθελαν.
Η συνοχή, η αλληλεγγύη και η αγάπη των μαθητών είχαν διαρραγεί. Από «καρφώματα» άρχισαν να παραπέμπονται μαθητές στο πειθαρχικό συμβούλιο και να αποπέμπονται από τη Σχολή, ακόμη και να φυλακίζονται (ένας) με αστείες αιτιολογίες.
Τις Απόκριες του 1968 είμαστε παρατεταγμένοι προκειμένου να γίνει η σχετική επιθεώρηση και να πάρουμε τετραήμερη άδεια. Στο τέλος είχα μείνει εγώ και ένας ακόμη μαθητής. «Εσείς δεν θα πάρετε άδεια, υπάρχει πρόβλημα με εσάς» είπε ο αξ/κός υπηρεσίας. Οποία απογοήτευση! Τα όνειρα για τη μικρή 4/ήμερη ελευθερία και διασκέδαση κατέρρευσαν σαν τραπουλόχαρτα. Πού να φανταζόμασταν τη συνέχεια!
Το απόγευμα μάθαμε το πρόβλημα: Την προηγούμενη ημέρα μας ανακοινώθηκε στο γεύμα ότι όποιος ήθελε μπορούσε να πάρει 4 ημέρες άδεια. Βγαίνοντας από το εστιατόριο, λόγω της ευχάριστης είδησης, σφυρίζαμε ασυναίσθητα, με έναν συμμαθητή μου, το τραγούδι «πέντε-πέντε δέκα θα σου δίνω τα φιλιά». Φυσικά δεν θυμόμουν ότι είχε συμβεί αυτό το γεγονός. Απλά θυμήθηκα ότι ένας πρωτοετής μαθητής, από τα λεγόμενα «καρφιά», μας κοίταζε περίεργα, τη στιγμή που βγαίναμε από το εστιατόριο.
Τη νύχτα, στις 12 η ώρα περίπου, με ξύπνησε ο θαλαμοφύλακας, γιατί με ζητούσε ο αξιωματικός του β΄γραφείου, ο Δασκαλόπουλος, για ανάκριση. Φοβήθηκα ότι ήρθε η σειρά μου για το πειθαρχικό. Για να σε καλούν για ανάκριση τα μεσάνυχτα, θεώρησα ότι τα πράγματα είναι σοβαρά. Είχε προηγηθεί η φυλάκιση του Βρέντζου στο Γεντί Κουλέ και η αποπομπή του φίλου μου του Τσώνου. Τελικά, τιμωρηθήκαμε με 20 ημέρες φυλακή, επειδή, ευτυχώς, οι στίχοι του τραγουδιού δεν ήταν αντεθνικού περιεχομένου.
Διοικητής ήταν ο Ταξίαρχος Υγειονομικού Λαμπράκος.
Στο πειθαρχείο έπαιρνες δύο κουβέρτες ή τρεις, αν έκανε κρύο, και το μαξιλάρι σου, όπου έκρυβες και κανένα ραδιοφωνάκι με ακουστικά και απολάμβανες έτσι την ελευθερία της μοναξιάς σου. Το κρεβάτι ήταν σκέτες σανίδες, χωρίς στρώμα…Λίγο το κακό! Το πιο άσχημο ήταν το συναίσθημα που ένιωθες, όταν ο Αξιωματικός με το λοχία υπηρεσίας έκλειναν την πόρτα του κελιού με μία μπάρα. Λες και κλειδαμπαρώνανε εγκληματίες του κοινού ποινικού δικαίου!
Από το μικρό τζαμάκι της πόρτας του κελιού, τα όργανα υπηρεσίας μπορούσαν να ελέγχουν τους «κρατούμενους» μήπως ακούνε ραδιόφωνο ή μήπως διαβάζουν βιβλία, εκτός των Πανεπιστημιακών. Έτσι, πολλές φορές ρίχναμε ζάχαρη στο διάδρομο, προκειμένου να αντιληφθούμε αν κάποιος ερχόταν για έλεγχο…
Τα προσωπικά βιώματα, βέβαια, χαρακτηρίζουν ένα μικρό μέρος της ζωής στη Στρατιωτική Ιατρική Σχολή, η οποία έχει αναδείξει λαμπρούς επιστήμονες, μερικοί των οποίων μάλιστα διακρίθηκαν και στις ανώτατες ακαδημαϊκές βαθμίδες. Όλα μαζί όμως γράφουν την ιστορία της ΣΙΣ.
Όμως και κάποια μελανά σημεία θεωρώ ότι πρέπει να αναφερθούν. Και δεν πρέπει να μη στηλιτευθεί, το πόσο κακό έκαναν κάποια νέα παιδιά, που από απειρία και ενθουσιασμό, έκαναν ό,τι έκαναν, αν και η κύρια ευθύνη βαρύνει άλλους. Ίσως κάποιοι, σήμερα, να έχουν αντιληφθεί τι κακό έκαναν και να έχουν μετανιώσει.
Ότι, δηλαδή, αυτή η ιστορία είχε σαν αποτέλεσμα να διαρραγεί η συνοχή των μαθητών όλων των τάξεων και να δηλητηριαστούν οι σχέσεις τους, πράγμα που τους ακολούθησε και στη μετέπειτα ζωή τους. Αυτό, σε πολύ μικρότερη κλίμακα βέβαια, συνέβη και στην κοινωνία ευρύτερα.
Ας αποτελέσει αυτό ένα δίδαγμα για αυτούς που θα διαβάζουν την ιστορία της ΣΙΣ, ώστε να μην παρατηρηθούν ποτέ στο μέλλον τέτοια φαινόμενα, που σπέρνουν το μίσος και το διχασμό.
Η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει από κανέναν και ιδιαίτερα από αυτούς που με θάρρος και παρρησία εκφράζουν τις απόψεις τους και με πειστικά επιχειρήματα προσπαθούν να πείσουν τον συνομιλητή τους. Και οι δύο θέλουν το καλό της πατρίδας.
Κινδυνεύει μόνον από τους καιροσκόπους και τα «λαμόγια», που πάνω από το συμφέρον της πατρίδας βάζουν το δικό τους συμφέρον.
Ο Συνάδελφος Δημήτρης Μπούκης δώρισε μια σειρά Βιβλίων στην Βιβλιοθήκη της ΕΕΥΕΔ. Μεταξύ αυτών είναι το “ Ταξίδι στη ζωή μας” . Ένα βιβλίο που διαβάζοντάς το έχουμε την αίσθηση ότι ταξιδεύουμε και εμείς μαζί του. Ίσως συναντήσουμε γνωστούς μας συναδέλφους, ίσως ανακαλύψουμε ότι βιώσαμε τις ίδιες καταστάσεις και προβληματισμούς με τον συγγραφέα. Θα δούμε την εικόνα της Σχολής, του Πανεπιστημίου στην αρχή της δεκαετίας 1960, θα μάθουμε για την διαβίωση των Μαθητών τα χρόνια εκείνα και αναπόφευκτα θα κ΄άνουμε τις δικιές μας συκρίσεις.
Μέσα από το βιβλίο του, τον γνωρίζουμε καλύτερα έτσι που στο τέλος παύει να είναι απλά ένα όνομα, γίνεται ο συμμαθητής, ο συνάδελφος, ο γιατρός που “ζήσαμε” μαζί του έστω και αν δεν συνέπεσαν οι δρόμοι μας.
Αντί άλλης παρουσίασης ας αφήσουμε τον συγγραφέα να μας να μας μιλήσει για το Βιβλίο του :
“Στη ζωή τους όλοι οι άνθρωποι συναντούν δυσκολίες. Τίποτα δεν επιτυγχάνεται πιο δύσκολα από το πιο απλό. Αυτός ήταν κι ο λόγος που με ώθησε να γράψω για τη διαδρομή μας, ως στρατιωτικών γιατρών, από το άλφα μέχρι το ωμέγα, στο πέρασμα των πενήντα χρόνων, από την εισαγωγή μας στην ΣΙΣ, στις 29-10-1962. Αντίθετα με την εντύπωση που επικρατεί, πιστεύω ότι αυτό είναι άσκηση, που απαιτεί όχι ναρκισσισμό, αλλά μετριοφροσύνη και πραγματική αποστασιοποίηση από τον εαυτό μας. Στο τέλος αυτής της πορείας που ήταν χωρίς πολέμους μέχρι πρόσφατα και που η ζωή μάς δίδαξε ότι η πραγματική ανθρώπινη δύναμη προέρχεται από τη σιγουριά ότι είμεθα ελεύθεροι. Ελεύθεροι κάθε στιγμή, ώστε να μπορούμε ακόμη και να διαλέξουμε το δρόμο μας, ανάμεσα σε άπειρες δυνατότητες. Πιστεύω ότι τον καλόν αγώνα αγωνιστήκαμε, τους ηθικούς κανόνες τηρήσαμε και αξιωθήκαμε να τελευτήσουμε με υγεία τη στρατιωτική μας πορεία. Επιθυμία πλέον και προσδοκία μας είναι και του βιολογικού μας τέλους η κατάληξη σε ειρήνη να πραγματοποιηθεί. Η προσπάθεια αυτή έγινε με δέος για τα διαδραματισθέντα, μετά τα πρώτα δημοκρατικά βήματα της χώρας, την πορεία φτώχειας και δυσχερειών που μας υποχρέωσαν ν’ αφομοιώσουμε τις αρχές του υποτακτικού καλού στρατιώτη και να οδηγήσουμε το υγειονομικό της χώρας στον ύψιστο βαθμό, με παράλληλο το κύρος των προσωπικοτήτων. Τότε, αληθώς, οι στρατιωτικοί γιατροί ήσαν το παράδειγμα των επιδιώξεων των νέων της χώρας, αφού καταξίωσή τους και η κοινωνική τους θεώρηση, τους τοποθετούσε στην κορυφή.
Διαβάζοντας τα γεγονότα, θ’ αντιληφθούμε την πραγματική πορεία, θα την εκτιμήσουμε ανάλογα και θα τη σχολιάσουμε, προσπαθώντας φυσικά να κατανοήσουμε καλοπροαίρετα όλα όσα διαδραματίσθηκαν, άλλοτε γελώντας και άλλοτε προβληματιζόμενοι, αφού δούμε τα συμβάντα όπως έγιναν και θα τα εκτιμήσουμε στη διαδρομή τους ώστε ορθά να μπορούμε να πούμε, ότι αν αρχίζαμε νέοι ξανά, τους, πάλι θα επιδιώκαμε το αυτό.
Με αυτή την ικανοποίηση για όλα όσα συνέβησαν και τον χρυσό κανόνα του «προσπαθώ εργαζόμενος για το καλύτερο», ας γίνει αφορμή αυτή η εξομολόγηση και σ’ άλλους: να γράψουν ωραιότερα και καλύτερα για τα όσα γνώρισαν μέσα από την κοινή μας πορεία ώστε δια του παραδείγματος, να τ’ αφήσουμε παρακαταθήκη στους νεότερους για να μπορούν να καταφέρουν περισσότερα. Αφού αρχή τους θα είναι το σπαρτιάτικο πιστεύω: Εμείς θα γίνουμε πολύ καλίτεροι.”
Δημήτρης Μπούκης
Στρατιωτικός Γιατρός
ΑΠΟ ΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
Περιγράφονται οι βλέψεις κι ο αγώνας για εισαγωγή στα ΑΕΙ των νέων της δεκαετίας του εξήντα. Τα χρόνια αυτά ήσαν δύσκολα και οι θέσεις περιορισμένες. Στην συνέχεια αναφέρονται διεξοδικά τα χρόνια σπουδών των μαθητών της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής [ΣΙΣ], μια κι αυτά αποτέλεσαν την βάση της παιδείας τους, ως στρατιωτικών και φοιτητών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης.
Χρόνια φτωχά και δύσκολα, αφού το οικονομικό ήταν το βασικό τους πρόβλημα και τα πολιτικά συμβάντα περίπλοκα με κατάληξη την κατάληψη της εξουσίας από τους στρατιωτικούς. Στη συνέχεια αναφέρεται η πορεία της σταδιοδρομίας των στρατιωτικών γιατρών για την ολοκλήρωση των σπουδών τους και η πορεία τους μέχρι τη γνωσιακή τους ολοκλήρωση. Ακολουθείται βήμα βήμα η πορεία τους στο στράτευμα και τον επιστημονικό τομέα, μέχρι τη συνταξιοδότηση του γράφοντα, ώστε να κλείσει το ταξίδι στη ζωή, συμπληρώνοντας πενήντα χρόνια αγώνων και προσπαθειών, ως την καταξίωσή τους. Έτσι, κλείνει η πορεία τους με σκέψεις και προσδοκίες για το καλύτερο που μπορεί να πετύχει κάθε νέος με αρχές κι αγώνες, πετυχαίνοντας στην ζωή του, ώστε στο τέλος να βρεθεί στον κοινό τόπο της μετρημένης ολοκλήρωσής του.
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Ο ιατρός ακτινολόγος Δημήτρης Γ. Μπούκης γεννήθηκε στο Μαρκόπουλο Μεσογείων Αττικής, το 1943. Μετά τις προπανεπιστημιακές του σπουδές, το έτος 1962, εισήχθη στην Στρατιωτική Ιατρική Σχολή. Έλαβε το πτυχίο της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΣΙΣ).
Έλαβε την ειδικότητα ητα της Ακτινολογίας μετά την παρακολούθηση, για την ειδίκευσή του, στα Νοσοκομεία ΝΙΜΤΣ, Αγιος Σάββας και Αγία Σοφία, των εκπαιδευτικών τους προγραμμάτων, εξασκούμενος στην κλασική Ακτινολογία, στη Μαστογραφία και στους Υπερήχους σώματος. Μετεκπαιδεύτηκε στο Ινστιτούτο Παθολογικής Ανατομίας [AFIP] των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και πραγματοποίησε διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με θέμα: Έρευνα του συνδρόμου GARDNER στην Ελλάδα.
Ως Στρατιωτικός γιατρός υπηρέτησε σε πολλές μονάδες του Στρατού Ξηράς και σε Στρατιωτικά Νοσοκομεία. Υπήρξε βοηθός ακτινολογικού εργαστηρίου του 401 ΓΣΝΑ, Διευθυντής ακτινολογικού εργαστηρίου του 218 ΚΙΧΝΕ, επιμελητής του ακτινολογικού εργαστηρίου του 401ΓΣΝΑ και διευθυντής του γραφείου εκπαιδεύσεως της ΔΥΤ/ΓΕΣ, Αποστρατεύθηκε, ως υποψήφιος βουλευτής, μετά από αίτησή του, το 1989. Παράλληλα, διετέλεσε ειδικευμένος βοηθός στο ακτινολογικό εργαστήριο του Νοσοκομείου Αλεξάνδρα και διευθυντής του ακτινολογικού εργαστηρίου του Γενικού Νοσοκομείου Δράμας.
Έχει συγγράψει και δημοσιεύσει πολλές επιστημονικές εργασίες σε διάφορα επιστημονικά περιοδικά. Έχει μετάσχει σε πολλά επιστημονικά συνέδρια και έχει πραγματοποιήσει πολλές ομιλίες, με θέματα της ειδικότητάς του, σε νοσοκομεία και ιατρικούς συλλόγους.
Από το 1978, διατηρώντας ιδιωτικό Ιατρείο, όπως και στον στρατό, άσκησε την ειδικότητα του ενόρκως και δεοντολογικά, στη Δράμα και στο Κορωπί Αττικής, όπου και διαμένει μέχρι σήμερα.
Τιμήθηκε από την πολιτεία τρεις φορές με εύφημη μνεία και τρεις φορές παρασημοφορήθηκε για τις υπηρεσίες του ως στρατιωτικός γιατρός. Σήμερα τυγχάνει συνταξιούχος. Πλέον, δραστηριοποιείται στη συγγραφή λαογραφικών κειμένων και απομνημονευμάτων.
Με θλίψη σας ανακοινώνουμε ότι έφυγε από την ζωή, στις 7 Απρ.2022 ο Γεν. Αρχίατρος Χαντζούλης Γιώργος.
Ο Χαντζούλης Γιώργος εισήλθε στην Στρατιωτική Σχολή Αξιωματικών Σωμάτων το 1987 και αποφοίτησε το 1993.
Ήταν Διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Διετέλεσε Διευθυντής Χειρουργικής Κλινικής του 496 ΓΣΝ Διδυμοτείχου.
Υπηρέτησε επί σειρά ετών ως χειρουργός στο 424 ΓΣΝΕ και ως Γεν. Αρχίατρος διετέλεσε Δντης της Α ΄Χειρουργικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ.
Εκφράζουμε τα θερμά μας συλλυπητήρια σε όλους τους συγγενείς , φίλους και Συναδέλφους του, που τον γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί του. Ο Θεός ας τον αναπαύσει
H διαχρονική σχέση των γιατρών με τη λογοτεχνία είναι ευρέως γνωστή και έχει επισημανθεί από πολλούς κριτικούς. Και είναι αμέτρητοι οι γιατροί που έμειναν στην ιστορία για το λογοτεχνικό τους κυρίως έργο, μολονότι υπηρέτησαν ευσυνείδητα και την ιατρική, ενίοτε μάλιστα με εξαιρετική επιτυχία που επισφραγίστηκε ακόμα και με βραβεία επιπέδου Nobel.
Πολλοί κριτικοί επίσης έχουν γράψει για την ευεργετική αλληλεπίδραση Ιατρικής-Λογοτεχνίας. O γιατρός και μέγας δραματουργός Αντον Τσέχωφ είπε το χαρακτηριστικό «η Ιατρική είναι η σύζυγός μου, αλλά πραγματικό έρωτα κάνω με τη Λογοτεχνία».
Βέβαια, από φιλοσοφική θεώρηση, η Ιατρική και η Λογοτεχνία χαρακτηρίζονται από μια κοινή κυρίαρχη ανθρωπιστική διάσταση και μοιάζουν μεταξύ τους, τόσο όσον αφορά στο αντικείμενο που διακονούν, όσο και στις ενέργειες, στις συμπεριφορές τους και στους επιδιωκόμενους στόχους. Έχει αποδειχθεί ότι αυτές οι δύο «Τέχνες» μπορούν να συμπορευτούν θαυμάσια και να αποτελούν πηγές έμπνευσης και ευαισθητοποίησης, αλληλεπιδρώντας στα επιστημονικά επιτεύγματα και στις ανθρωπιστικές αξίες. Η συνύπαρξη Ιατρικής και Λογοτεχνίας συνιστά ένα αδιάσπαστο «δίδυμο» που διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ίδια τη ζωή και τη σταδιοδρομία του γιατρού ως θεραπευτή του σώματος και της ψυχής των συνανθρώπων του. Και πάλι ο ανεπανάληπτος Αντόν Τσέχοφ, στη σύντομη αυτοβιογραφία του, αναφέρει επί λέξει:«Είμαι βέβαιος πως το γεγονός ότι ασχολήθηκα με την Ιατρική έχει επηρεάσει σοβαρά τη λογοτεχνική μου δραστηριότητα. Αυτό έχει διευρύνει σημαντικά το πεδίοτων παρατηρήσεών μου και εμπλουτίσει τις γνώσεις μου, των οποίων την πραγματική αξία για μένα μόνον εκείνος που είναι ο ίδιος γιατρός μπορεί να καταλάβει».
Οι γιατροί που μεγαλούργησαν στα παγκόσμια λογοτεχνικά πεδία είναι πάρα πολλοί και ενδεικτικά μόνο αναφέρω (σε παρένθεση το [πιο γνωστό τους έργο) τους Φρανσουά Ραμπελέ (Γαργαντούας), Σόμερσετ Μομ, Άρτσιμπαλντ Κρόνιν, Άρθουρ Κόναν Ντόιλ (Σέρλοκ Χόλμς), Βασίλι Αξιόνοφ, Μάικλ Κράιτον (Τζουράσικ Παρκ), Στάνισλαβ Λεμ (Σολάρις), Ρίτσαρντ Χούκερ (συγγραφέας του ΜΑSH), Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Άξελ Μούντε (το χρονικό του Σαν Μικέλε), Φρήντριχ Σίλλερ, Άντον Τσέχωφ και Σελίν Φερνάν (Ταξίδι στην άκρη της νυχτας). Στα δικά μας Ελληνικά Γράμματα άφησαν το δημιουργικό στίγμα τους επίσης πολλοί γιατροί και ενδεικτικά αναφέρω τους Αδαμάντιο Κοραή, Ιωάννη Βηλαρά, Παύλο Νιρβάνα, Μανώλη Αναγνωστάκη, Τάκη Σινόπουλο, Στέλιο Σπεράντσα, Γιώργο Χειμωνά, Ηλια Παπαδημητρακόπουλο. Ίσως όμως ο διασημότερος όλων να είναι ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, διαπρεπής διηγηματογράφος, από τους πλέον άξιους εκπροσώπους της Ελληνικής ηθογραφίας και λαογραφίας και ένας από τους πατέρες της Ελληνικής αφηγηματικής πεζογραφίας.
Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας γεννήθηκε στα Λεχαινά Ηλείας το 1865, σε μια περιοχή που εκείνη την εποχή ήταν ιδιαίτερα φτωχή, την μάστιζε η ελονοσία και επιβίωνε με την παραγωγή και το εμπόριο της σταφίδας. Ήταν ο μεγαλύτερος από τα συνολικά 8 άλλα αδέλφια του (4 αγόρια και 4 κορίτσια). Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο στα Λεχαινά και το Γυμνάσιο στην Πάτρα, όπου γνωρίστηκε με τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Πιθανώτατα επηρεάστηκε σημαντικά από τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης των συμπατριωτών του και από τα προβλήματα που προέκυπταν από την ελονοσία και έτσι το 1883 άρχισε να φοιτά στην Ιατρική Σχολή Αθηνών από την οποία αποφοίτησε τον Δεκέμβριο του 1888. Κατά τη διάρκεια της φοιτητικής ζωής είχε την ευκαιρία να γνωρίσει λογοτέχνες όπως τον Κωστή Παλαμά, τον Κωνσταντίνο Χατζόπουλο και τον Γρηγόριο Ξενόπουλο.
Το 1889 στρατεύτηκε (κληρωτός γιατρός) και κατά τη διάρκεια της θητείας του στο Μεσολόγγι και στη Λάρισα κυρίως, επιδιώκει να γνωρίσει από κοντά τη φτώχεια, τη μιζέρια, τις δεισιδαιμονίες και γενικότερα τις άθλιες συνθήκες ζωής της ελληνικής υπαίθρου. Επισκέπτεται πολλές φορές τα Κράβαρα και τη Θεσσαλική ύπαιθρο, συλλέγει λαογραφικό υλικό, πεποιθήσεις, εικόνες ζωής, ως γιατρός καταγράφει τις μύχιες επιθυμίες και ανησυχίες ενός λαού που έχει εγκαταλειφθεί στην τύχη του και αποτυπώνει την θλίψη του σε «Οδοιπορικές σημειώσεις», που δημοσιεύει σε έντυπα της εποχής, κυρίως με ψευδώνυμα. Η απογοήτευσή του γίνεται μεγαλύτερη από την διαπίστωση ότι στην παραγκωνισμένη επαρχία απουσιάζει πλήρως η στοιχειώδης ιατρική περίθαλψη, με αποτέλεσμα να λυμαίνονται τους χωρικούς οι τσαρλατάνοι και οι «μάγοι».
Την περίοδο της παραμονής του στο Μεσολόγγι αποθησαυρίζει από τα Κράβαρα υλικό που θα χρησιμοποιήσει αργότερα, σέ ένα από τα σπουδαιότερα έργα του, τη νουβέλα «Ο Ζητιάνος» που δημοσιεύεται αργότερα (το 1897). Οι επισκέψεις του στα Κράβαρα και στην υπόλοιπη ορεινή Ρούμελη διευκολύνονται και από τη συμμετοχή του στο «Συμβούλιο Επιλογής Οπλιτών».
Τις πρώτες εντυπώσεις του από το φαινόμενο της ζητιανιάς τις δημοσίευσε αμέσως στην Εφημερίδα προκαλώντας σφοδρές αντιδράσεις από τους απανταχού Κραβαρίτες, κάποιοι μάλιστα τον κάλεσαν σε μονομαχία, ενώ κάποιοι άλλοι έστειλαν επιστολές διαμαρτυρίας στην εφημερίδα του. Μάλιστα από το Στράτευμα του επιβλήθηκε και ποινή φυλάκισης 20 ημερών «διότι εξύβρισε ολόκληρον επαρχίαν». Από τη θητεία του στη Λάρισα, άντλησε επίσης χρήσιμο υλικό για τον Ζητιάνο, από τη Θεσσαλική και Ευρυτανική ύπαιθρο. Στον Ζητιάνο ο Καρκαβίτσας βγάζει πολύ θυμό και στηλιτεύει με άτεγκτο ρεαλισμό τους πολιτικούς της εποχής, τον χρηματισμό των κρατικών υπαλλήλων, τα δικαστήρια, τους τσιφλικάδες. Παράλληλα όμως προσφέρει ανεκτίμητης αξίας πληροφορίες για την ένδυση της εποχής, τις οικογενειακες σχέσεις, τα ήθη και έθιμα και τις δεισιδαιμονίες που κατακλύζουν την ελληνική επαρχία …
Κατά διάρκεια της θητείας του υπηρέτησε επίσης στην Αθήνα και στην Κέρκυρα, όμως φαίνεται ότι επεδίωκε μεταθέσεις στην επαρχία, όπου μπορούσε να συλλέξει υλικό για ό,τι ετοίμαζε. Την τάση του να ζητά μεταθέσεις και να μη «στεριώνει» σε ένα τόπο, ο ίδιος την ονόμασε «αειφυγία» και υπήρξε χαρακτηριστικό σχεδόν όλης της ζωής του.
Το 1891 τελειώνει η στρατιωτική του θητεία, απολύεται ως έφεδρος δόκιμος ιατρός, εγκαθίσταται για λίγο στα Λεχαινά ασκώντας το επάγγελμα του γιατρού και ταυτόχρονα περιοδεύει στην Πελοπόννησο στέλνοντας σχετικά άρθρα στο περιοδικό Εστία (του Γ. Δροσίνη) με διακριτή την κριτική ανθρωπιστική του ματιά στα κοινωνικά φαινόμενα της εποχής. Μάλιστα, σε ένα από τα άρθρα του για τις φυλακές του Ναυπλίου παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη εικόνα για το τότε σωφρονιστικό σύστημα της Ελλάδας. Έχει καταγραφεί και συμμετοχή του σε συλλαλητήριο των σταθερά αδικημένων σταφιδοπαραγωγών της Ηλείας.
Από τα τέλη του 1891 μέχρι και το 1894 τον βρίσκουμε γιατρό στο ατμόπλοιο Αθήναι της Πανελληνίου Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, που εκτελεί δρομολόγια στη Μεσόγειο, στα παράλια της Μικράς Ασίας και στη Μαύρη Θάλασσα. Οι εμπειρίες από αυτά τα τέσσερα χρόνια συνεχών ταξιδιών καταγράφηκαν αρχικά στο ταξιδιωτικό ημερολόγιο του, με τον τίτλο Σ’ Ανατολή και Δύση και στη συνέχεια τροφοδότησαν την συλλογή διηγημάτων «Λόγια της πλώρης», που δημοσιεύτηκαν το 1899.
Η συλλογή αυτή είναι το γνωστότερο έργο του και ίσως η καλύτερη συλλογή του από τις συνολικά πέντε που δημοσίευσε. Σ΄’ αυτήν περιγράφει γλαφυρά αλλά και με ρεαλισμό τη βασανισμένη ζωή των ναυτικών μιας λίγο παλαιότερης εποχής. Απαθανατίζει ένα κόσμο που χανόταν και ζωντανεύει τις προλήψεις των ναυτικών, τον σκληρό αγώνα τους, τις παραδόσεις τους, τις χαρές και τις λύπες τους, φθάνοντας στην αποκορύφωση της διηγηματικής τέχνης. Όταν η Ατμοπλοϊκή Εταιρεία χρεωκοπεί, ο γιατρός Καρκαβίτσας, που είναι ήδη γνωστός και στους λογοτεχνικούς κύκλους, βρίσκεται για ένα διάστημα ως Γιατρός στην Άμπλιανη της Ευρυτανίας.
Το 1896 κατατάσσεται στον Ελληνικό Στρατό ως Ανθυπίατρος, σε ηλικία 31 ετών. Από τον Αύγουστο του 1896 και ως το 1921 υπήρξε μόνιμος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, φθάνοντας ως το βαθμό του γενικού αρχίατρου (συνταγματάρχη). Με την ιδιότητα του Στρατιωτικού Γιατρού συνέχισε να ταξιδεύει με συνεχείς μεταθέσεις, που επιδίωκε ο ίδιος , όμως έζησε και τα μεγάλα γεγονότα που συντάραξαν τον Ελληνισμό.
Ως ανθυπίατρος ζεί το δράμα της ήττας του 1897 και πληγώνεται ανεπανόρθωτα επειδή επιπλέον ήταν και δεδηλωμένος οπαδός της Μεγάλης Ιδέας και είχε τον κρυφό και φανερό πόθο της εξύψωσης του Ελληνισμού και της πλήρους απελευθέρωσης των Ελλήνων. Την ίδια χρονιά βρέθηκε και ως Ανθυπίατρος στο Εκστρατευτικό Σώμα στην Κρήτη.
Ο Καρκαβίτσας ήταν σχετικά μικρόσωμος και ασθενικός. Στο Μητρώο του καταχωρούνται συχνά νοσήματα του ανώτερου αναπνευστικού, προβλήματα πνευμόνων κλπ, αργότερα όμως πιστοποιείται και γενικότερο πρόβλημα υγείας λόγω φυματίωσης, που βέβαια ήταν η μάστιγα της εποχής. Τα προβλήματα υγείας λίγο μόνον επηρέασαν τις δραστηριότητές του και συνέχισε με πάθος να επιτελεί τα καθήκοντά του ως Στρατιωτικός γιατρός και –θα έλεγα- με μεγαλύτερο πάθος να νοιάζεται και να δρά (και πολιτικά) για μια καλύτερη και μεγαλύτερη Ελλάδα, για μια καλύτερη γλώσσα, για καλύτερες συνθήκες Παιδείας και διαβίωσης των Ελλήνων. Ασπάζεται την προτροπή του Νικολάου Πολίτη και συμμετέχει στη συλλογή και δημοσίευση σπουδαίου Λαογραφικού έργου, καταγράφει Δημοτικά Τραγούδια (και τραγούδια του περιθωρίου). Παράλληλα ολοκληρώνει τον εν πολλοίς αλληγορικό Αρχαιολόγο (το 1904), προάγεται σε Υπίατρο, σιγά σιγά μειώνεται η λογοτεχνική παραγωγή του, όμως επιτελεί τα στρατιωτικά ιατρικά του καθήκοντα, επισκέπτεται το 1909 τη Σκιάθο (ως μέλος Στρατολογικής Επιτροπής) και εκεί συναντάται με τον Παπαδιαμάντη, οργανώνεται ως ενεργό μέλος στην ομάδα των Αξιωματικών (Στρατιωτικός Σύνδεσμος) που υποστήριξε το Κίνημα στο Γουδί του 1909, ενώ το 1910 συμμετέχει στην ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου, μαζί με τον Ίωνα Δραγούμη, τον Λορέντζο Μαβίλη και άλλους, με σκοπό την αναμόρφωση της Παιδείας των Ελλήνων. Αγωνίζεται για την επιβολή της Δημοτικής Γλώσσας χωρίς ακρότητες, είναι ενεργό μέλος στην Εταιρεία της Εθνικής Γλώσσας και το 1911 επιβραβεύεται, μαζί με άλλους λογοτέχνες, με Κρατικό Βραβείο. Στα 1912 είναι ήδη Λοχαγός-Ιατρός και επί δύο χρόνια ζεί την εποποιία των Βαλκανικών Πολέμων. Βρίσκεται σε συναισθηματική έξαρση, όμως ω στρατιωτικός γιατρός ζεί και την φρίκη των μαχών, αντιμετωπίζοντας νυχθημερόν τραυματίες με τα υποτυπώδη μέσα της εποχής.
Ο Σπύρος Μελάς τον συνάντησε στο μέτωπο και ο Καρκαβίτσας του διηγείται τις τρομακτικές στιγμές στη φονική μάχη των Γιαννιτσών, όπου περισυλλέγει και περιθάλπει τραυματίες κάτω από συνεχή πυρά πυροβολικού. Την ίδια περίοδο τα στρατεύματα ταλαιπωρούνται αφάνταστα και αποδεκατίζονται από επιδημία χολέρας. Στα έγγραφα της εποχής αναφέρεται η μετάβαση του Καρκαβίτσα στο Δεμίρ-Ισάρ (Σιδηρόκαστρο) για παραλαβή εμβολίων χολέρας. Η λήξη αυτών των πολέμων τον βρίσκει με επιδείνωση των προβλημάτων υγείας που πάντοτε είχε, επιβραβεύεται όμως το 1914 με προαγωγή στο βαθμό του Επιάτρου και το 1917 με το βαθμό του Αρχίατρου. Εν τω μεταξύ έχει αρχίσει η οδυνηρή περίοδος του Διχασμού και ο Καρκαβίτσας δεν αποδέχεται την προσχώρηση στην Προσωρινή Κυβέρνηση της Εθνικής Άμυνας του Βενιζέλου, αντιδρά και ως αποτέλεσμα της αντίδρασής του εκτοπίζεται πρώτα στην πατρίδα του τα Λεχαινά, μετά στη Γέρα της Μυτιλήνης κα, αμέσως μετά μεταφέρεται/φυλακίζεται στο Γεντί Κουλέ της Θεσσαλονίκης απ’ όπου σύντομα αποφυλακίζεται και αποστρατεύεται αυτεπάγγελτα με το Βαθμό του Αρχίατρου.
Τη διετία 1918-1920, παρά τα προβλήματα υγείας, δεν παραμένει αδρανής και με τον Ε. Παπαμιχαήλ, εκπονούν και παραδίδουν τα εξόχως διδακτικά Αναγνωστικά Δ’ και Ε’ Δημοτικού, που τις επόμενες δεκαετίες γαλούχησαν γενεές Ελληνοπαίδων.
Το 1920, μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου, επανήλθε στο στρατό προαγόμενος σε Γενικό Αρχίατρο αλλά δύο χρόνια μετά με αίτησή του αποστρατεύτηκε για λόγους υγείας. Η υγεία του είχε επιδεινωθεί δραματικά κατά της περίοδο της εκτόπισης και στις 22 Οκτωβρίου του 1922 απεβίωσε στο σπίτι του στο Μαρούσι, πιθανώτατα από φυματίωση του λάρυγγα, σε ηλικία 57 ετών και αφού πρόλαβε να πληροφορηθεί την τραγική για τον Ελληνισμό κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας και την κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας που τόσο τον είχε εμπνεύσει.
Ο Καρκαβίτσας δεν έκανε δική του οικογένεια. Για αρκετά χρόνια δεν παντρευόταν, επειδή κατά τα ήθη της εποχής έπρεπε να παντρευτούν πρώτα οι 4 αδερφές του, αργότερα δόθηκε με πάθος στην λογοτεχνία και στην ιατρική και ακολούθησαν οι εμπόλεμοι περίοδοι και τα προβλήματα της υγείας του. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του σύντροφός του στάθηκε η Δέσποινα Σωτηρίου, την οποία όρισε γενική κληρονόμο του, με διαθήκη που συνέταξε τέσσερις ημέρες πριν από τον θάνατό του.
Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, παρά τις αντιξοότητες, αγωνίστηκε σθεναρά και με πάθος και κατόρθωσε να καταγράψει τη ζωντανὴ Ελλάδα της εποχής του, την απεικόνισε πιστὰ καὶ μὲ ἐνάργεια στὶς σελίδες του και συνολικά θεμελίωσε τὸ διήγημα στην Ελλάδα, μαζὶ μὲ τὸν Παπαδιαμάντη, τον Βιζυηνό, τον Βλαχογιάννη καὶ τὸν Κονδυλάκη. Η ταπεινή και βασανισμένη Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου στο έργο του Ανδρέα Καρκαβίτσα αποτυπώθηκε με τις χαρές και τους καημούς της, τη φτώχεια και τις πίκρες της, αλλά και με τα οράματά της. Ο νευρώδης, παραστατικός, γλαφυρός και ρεαλιστής Καρκαβίτσας άφησε σιην αιωνιότητα τις υπέροχες σελίδες του Ζητιάνου, αλλά και τα μοναδικά Λόγια της Πλώρης, χωρίς να υποτιμάται η συνεισφορά της Λυγερής, του Αρχαιολόγου και των Ταξιδιωτικών εντυπώσεών του.
ΚΥΡΙΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ
Η Λυγερή
Ο Ζητιάνος
Λόγια της Πλώρης
Παλιές Αγάπες
Ο Αρχαιολόγος
Διηγήματα του Γυλιού
Ταξιδιωτικά
Το παραπάνω άρθρου σε μορφή pdf αναρτήθηκε στην Ηλεκτρονική Βιβλιοθήκη μας, εδώ
Το Βιογραφικό Σημείωμα του Συγγραφέα Θ. Φιλιππίδη, εδ΄ώ .
Το έργο έχει αναρτηθεί στην Ηλεκτρονική Βιβλιοθήκη της ΕΕΥΕΔ, εδώ. Είναι προβάσιμο για ανάγνωση και εκτύπωση.
Στρατιωτικός Ιατρός, ο τίτλος αυτός κρύβει μέσα του μια ιστορία 200 ετών. Ο Στρατιωτικός Ιατρός και γενικότερα το Υγειονομικό των Ενόπλων Δυνάμεων έχει την αποδοχή, την εκτίμηση και την θετική γνώμη της πλειοφηφίας των Ελλήνων Πολιτών. Αυτό δεν είναι τυχαίο, είναι αποτέλεσμα των θυσιών τους στους αγώνες του Εθνους και της γενικότερης προσφοράς στην κοινωνία. Οι Στρατιωτικοί Ιατροί με την πάροδο του χρόνου έκτισαν μια μυθική πραγματικότητα. “Μυθική” γιατί χάνεται στο βάθος του χρόνου, και μεταφέρεται από γενιά σε γενιά σαν “μύθος” αλλά είναι πραγματικότητα, μια που μέσα από το βιβλίο παρουσιάζονται οι πρωταγωνιστές και το ΄εργο τους.
Το πόνημα είναι αποτέλεσμα πολυετούς έρευνας σε βιβλία καταγραφής των αποφοίτων του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), στην υπηρεσία Στρατιωτικών Αρχείων του ΓΕΣ, στην υπάρχουσα βιβλιογραφία. Συνάδελφοι και οικογένειες Συναδέλφων που έφυγαν από την ζωή παρεχώρησαν στοιχεία για την συγγραφή του Βιβλίου.
* Στο πρώτο μέρος του βιβλίου (320 σελίδες) περιλαμβάνεται η καταγραφή όλων των αποφοιτησάντων γιατρών από το ΕΚΠΑ, με πρώτο έτος αποφοίτησης επιστημόνων γιατρών, το 1843, και πέρας της καταγραφής το έτος 1937, δηλαδή τα εκατό πρώτα έτη της καταξιωμένης πορείας του ΕΚΠΑ, που έδωσε περίπου δέκα χιλιάδες γιατρούς στην νεότερη Ελλάδα. Παράλληλα γράφονται η σχετική ιστορία του Πανεπιστημίου Αθηνών, τα προγράμματα διδασκαλίας, οι διδάσκοντες, καθώς και οι κύριοι θεμελιωτές της καταξιωμένης πορείας του. Τέλος τέθηκαν οι βάσεις αναζήτησης όλων των στρατιωτικών γιατρών για την δημιουργία της επετηρίδας τους, που ήταν και ο κύριος στόχος.
* Στο δεύτερο μέρος (216 σελίδες) καταγράφονται οι επετηρίδες, που δημιουργήθηκαν μέχρι πρόσφατα απ’ όλους τους συναδέλφους, και αφορούν τους γιατρούς που συμμετείχαν με κάθε τρόπο στους εθνικούς αγώνες, μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο – Κορέα. Περιλαμβάνονται οι Πρακτικοί γιατροί που πήραν μέρος στην Επανάσταση του 1821, οι Βαυαροί εθελοντές, οι Έλληνες απόφοιτοι του ΕΚΠΑ, που κατατάχθηκαν στις ένοπλες Δυνάμεις και οι απόφοιτοι των ΣΙΣ Λυών, Αθηνών και Θεσσαλονίκης. Καταγράφεται ως έχει δημοσιευθεί «Η διαχρονική κοινωνική προσφορά των Στρατιωτικών Ιατρών» σε διάφορα Συνεδριακά έντυπα και ιστοσελίδες από τον Συνάδελφο Κύριο Γρηγόρη Δ. Γρηγορά και τέλος όλοι εκείνοι που συμμετείχαν στους συχνούς εθνικούς αγώνες, όπως και αναλυτικά οι σε κάθε πολεμική σύγκρουση πεσόντες ηρωικά, οι αξιωματικοί στρατιωτικοί ιατροί. Έτσι πιστεύουμε δίνεται ολόκληρη η εικόνα που αφορά την συγκεκριμενοποίηση της μυθικής πραγματικότητας .
* Στοτρίτο μέροςτου βιβλίου (296 Σελίδες) καταγράφονται αναλυτικά τα βιογραφικά στοιχεία, ενός εκάστου των στρατιωτικών ιατρών, μέχρι την λήξη των αποφοιτησάντων από την ΣΙΣ των Αθηνών. Δόθηκε έμφαση στο έργο ενός εκάστου, που έδωσε το έρεισμα, στην κοινωνία των απλών πολιτών, να σχηματίσει την εικόνα της μυθικής πραγματικότητας, για όλους συνολικά τους στρατιωτικούς ιατρούς, αφού η προσφορά τους υπήρξε αδιαμφισβήτητη και οι ικανότητές τους πλέον του συνήθους. Έτσι η βιογραφική τους καταγραφή, θα μείνει προς παραδειγματισμό, για ένα καλλίτερο αύριο, σ’ όλους τους επερχόμενους.
* Από το οπισθόφυλλο του Τόμου.
Ας μας μιλήσουν οι Συγγραφείς μέσα από τον επίλογο του έργου τους :
“Εδώ ολοκληρώθηκε η προσπάθεια καταγραφής όλων των Στρατιωτικών Ιατρών, από την δημιουργία του Νεοελληνικού κράτους (επανάσταση του 1821), μέχρι την μετονομασία της ΣΙΣ σε ΣΣΑΣ το 1970 και την δημιουργία μιας πλήρους επετηρίδας, ( το δυνατόν ), εμπεριεχούσης ονόματα, ιστορικά στοιχεία και βιογραφικά δεδομένα ενός εκάστου, θέτοντας με αυτό τον τρόπο τις βάσεις για πλέον εμπεριστατωμένες μελέτες – αναζητήσεις στο μέλλον, των επιθυμούντων να αξιοποιήσουν στο έπακρον, ότι είναι δυνατόν, για το καλό της πατρίδας μας. Η όλη προσπάθεια στηρίχθηκε στα αρχεία του ΕΚΠΑ, τα Αρχεία του ΓΕΣ και όλες τις πηγές πληροφοριών που ήταν δυνατόν να ανευρεθούν στην βιβλιογραφία και στις επικοινωνιακές αναζητήσεις με τους υπάρχοντες οικείους επιζώντες των καθ’ οιονδήποτε τρόπο αποχωρησάντων για την αιωνιότητα παρελθόντων Στρατιωτικών Ιατρών. Σίγουρα οι ικανότητες, τα δρώμενα και η περιρρέουσα φημολογία περί των προσωπικοτήτων των απελθόντων, δεν μας άφησαν αδιάφορους στην γραφή του ιστορικού είναι των με απτά τεκμήρια καταγεγραμμένων Στρατιωτικών Ιατρών, που τόσο μεγάλη ανάγκη το έχουμε σήμερα, που όλα αλλοτριώνονται, αλούμενα από την ισχύ του χρήματος. Ελπίζουμε η προσπάθειά μας αυτή, να αποτελέσει την βάση της περαιτέρω αναζήτησης- ανάδειξης και άλλων πληρέστερων και πολυαριθμότερων στοιχείων, που θα συγκινήσουν – συγκινούν κι άλλους επερχόμενους, ώστε η επιθυμία παραδειγματισμού να είναι πλέον έντονη, αφού τα δεδομένα θα έχουν αναδειχθεί και γνωστοποιηθεί στο ευρύ κοινό. Έτσι πιστεύουμε ότι η αγάπη και οι ιερές υποχρεώσεις προς την πατρίδα μας, θα υπερισχύσουν και θα εμπνεύσουν σεβασμό και εργατικότητα για βελτίωση του σύγχρονου γίγνεσθαι, ώστε απόλυτα να ισχύσει το ρηθέν « άμμες δε γ’ εσσόμεθα πολλώ κάρρονες».
Η ΕΕΥΕΔ ευχαριστεί τους Συγγραφείς που της εμπιστεύτηκαν την “Ηλεκτρονική Έκδοση” της Μυθικής Πραγματικότητας. Ένα βιβλίο που αποτελεί, ως ήδη αναφέρθηκε, “βάση για πλέον εμπεριστατωμένες μελέτες – αναζητήσεις”
Ο Σχεδιασμός των εξωφύλλων και η επιμέλεια της διαμόρφωσης σε ηλεκτρονική μορφή πραγματοποιήθηκε από τον Υποστράτηγο (ΥΚ) ε.α Τασιόπουλο Αργύρη. Γενικό Γραμματέα της ΕΕΥΕΔ
Πηγή: Η ιστορία της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής (Σ.Ι.Σ.) Θεσσαλονίκης (1947-1970), Η εμβληματική περίοδος της Ελληνικής Στρατιωτικής Ιατρικής.
Ο Γεώργιος Μπλάτζας (1930–2021) ήταν Χειρουργός και Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το 1949 εισήχθει στην Στρατιωτική Ιατρική Σχολή (ΣΙΣ) με ΑΜ 196. Διεγράφη στο 4ο έτος και συνέχισε, ως πολίτης, τις σπουδές του στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ. Μετά τις σπουδές και την ειδίκευσή του στη Γενική Χειρουργική, υπηρέτησε για δεκαετίες στην Α’ Χειρουργική Κλινική του ΑΠΘ και διετέλεσε διευθυντής της Α’ Χειρουργικής – Ογκολογικής Κλινικής του Θεαγενείου Αντικαρκινικού Νοσοκομείου, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη της χειρουργικής ογκολογίας στην Ελλάδα. Δημοσίευσε σημαντικό επιστημονικό έργο, εκπαίδευσε μεγάλο αριθμό νέων χειρουργών και υπηρέτησε τον ιατρικό χώρο με προσήνεια και αφοσίωση. Ήταν γνωστός και για την πνευματική του σχέση με τον Άγιο Παΐσιο, τον οποίο είχε θεραπεύσει σε κρίσιμες στιγμές.
Ποτέ δεν ξέχασε τις σπουδές του στην ΣΙΣ, και η παρακάτω Βιωματική του ιστορία τελειώνει ως εξής :
Δεν θα ξεχάσω τη σκηνή 45 χρόνια μετά. Καλεσμένος σε ογκολογικό συνέδριο, που οργανώθηκε στο Διδυμότειχο από την XVI Μ/Κ μεραρχία πεζικού, τη Δ/νση Υγειονομικού και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο, είχα την απρόσμενη χαρά και έκπληξη να τιμηθώ από το στρατό για την μονίμως πρόθυμη προσφορά μου να χειρουργώ στο 424 ΣΝ ή στα Νοσοκομεία ΑΧΕΠΑ και Θεαγένειο αξιωματικούς και οπλίτες, όπως μου ζητήθηκε πολλές φορές.
Ηέκπληξη ότι κανείς δεν ήξερε ότι είχα πράγματι ανδρωθεί στο Στρατό και ότι, αν δεν ήταν η ΣΙΣ, δεν θα είχα γίνει πιθανότατα γιατρός και η χαρά γιατί μου δόθηκε η ευκαιρία να ευχαριστήσω από καρδιάς τον Στρατό και την Σχολή, όχι μόνο γιατί με περιέβαλλαν με αγάπη, αλλά κυρίως γιατί με προετοίμασαν για το μεγάλο, όμορφο, ίσως σκληρό πολλές φορές, οδοιπορικό μιας ζωής αφιερωμένης στην Ιατρική, στη Χειρουργική.
Όσα και όπως τα θυμάμαι 65 χρόνια μετά…
Εισαγωγή στην Στρατιωτική Ιατρική Σχολή (ΣΙΣ), απόλυτα συνειδητή, αποκλειστική, μοναδική και, γιατί όχι, αγαπητική-ερωτική. Άλλη διέξοδος εξάλλου δεν υπήρχε. Όλα βέβαια έδειχναν ότι τελειώνει όπου να΄ναι ο αδελφοκτόνος πόλεμος, αλλά οι προοπτικές για σπουδές ήταν ανύπαρκτες μετά από τις απανωτές λαίλαπες και οικογενειακές καταστροφές, την γερμανική και τον εμφύλιο.
Η σκληρή και αιματηρή σύρραξη είχε το 1949 περιοριστεί σχεδόν στο Γράμμο-Βίτσι, αλλά στα «αστικά» κέντρα μαίνονταν ένας άλλος, σκληρός, πονηρός, με αναπάντεχο θάνατο, αόρατος πόλεμος, η Νάρκη. Έτσι, στα μέσα του ’49, λίγο πριν τη λήξη του εμφυλίου, ο ασφαλέστερος τρόπος να φθάσει στη Θεσσαλονίκη από Κατερίνη ήταν δια θαλάσσης, υφιστάμενος την απαραίτητη νηοψία στα ανοιχτά του Θερμαϊκού. Ανάμεσα στα πλεούμενα που κάνανε τη συγκοινωνία, και ο «Έρωτας», ένας μικρός σκυλοπνίχτης, μια μεγάλη βάρκα με αρκετά δυνατή μηχανή, σε 3-3,5 ώρες έφτανε στη Θεσσαλονίκη. Είτε κρατήστε λοιπόν το άρθρο (τον) στον τίτλο είτε όχι, η ουσία δεν αλλάζει και είναι μία: ταξίδι στη συμπρωτεύουσα για τη μεγάλη, την αποκλειστική και συνειδητή επιλογή για το μέλλον. Οι δυσκολίες αφάνταστες. Ο συναγωνισμός μεγάλος. Ένας στους είκοσι θα ήταν ο τυχερός. Υποψήφιοι 840, εισακτέοι 46 και όσοι προερχόμενοι από οικογένειες στρατιωτικών θα ισοβαθμούσαν με τον 46ο, τον τελευταίο επιτυχόντα. Τελικά «εισήχθησαν» 46+6, πενήντα δύο μαθητές στην 1η τάξη της ΣΙΣ του 1949.
Οι εξετάσεις τέλη Ιουλίου, ώστε, όποιος ήθελε και ανεξάρτητα επιτυχίας ή όχι, να έχει τη δυνατότητα (τι ειρωνία για αρκετούς – τους περισσότερους από τους διαγωνισθέντες) να συμμετάσχουν αργότερα, τον Σεπτέμβρη, και στις εισαγωγικές εξετάσεις για την Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ.
Πριν από τις εξετάσεις, οι απαραίτητες δοκιμασίες για τη σωματική ακεραιότητα, ικανότητα και ευρωστία. Πρώτα γυμνοί μπροστά στα μέλη της ομάδας γιατρών στο ισόγειο –υπόγειο του 424 Σ.Ν, κάτω από τη σκάλα της εισόδου, από την εσωτερική αυλή, ύστερα στον οφθαλμίατρο, ΩΡΛ και τέλος στα αγωνίσματα, τρέξιμο ενός χιλιομέτρου και πήδημα στο σκάμμα, στο γήπεδο της ΧΑΝΘ. Στα δύο τελευταία μάλιστα υπήρξαν και ευτράπελα.
Στον ΩΡΛ, στον έλεγχο της ικανότητας ακοής, όσο ο εξεταστής κατέβαζε την ένταση στην ερώτηση, λέξη ή φράση που έπρεπε να επαναληφθεί, τόσο κατέβαζε και την ένταση στην απάντηση και ο εξεταζόμενος, ώστε κάποια στιγμή να ρωτήσει ο εξεταστής «τι είπες;» και να γελάσει το παρδαλό κατσίκι, όταν ο εξεταζόμενος αφελώς και αυθορμήτως είπε στον εξεταστή: «δεν ακούτε καλά, κύριε;».
Στο αγώνισμα του χιλιομέτρου σε ορισμένο χρόνο, ένας σχετικά μικρόσωμος και αδύνατος, σπουδαίος μετέπειτα γιατρός του Ναυτικού, χρειάστηκε τη μαζική υποστήριξη με παροτρύνσεις από την κερκίδα αλλά και τρέξιμο μαζί του αρκετών συνυποψηφίων που είχαν τερματίσει, ώστε να δοθεί επιπλέον χρόνος και να περάσει επιτυχώς ο μετέπειτα συμμαθητής.
Τα μαθήματα των εισαγωγικών εξετάσεων πέντε, κατανεμημένα σε τρεις κύκλους, με εξεταστές καθηγητής του ΑΠΘ και δύο συνεξεταστές αξιωματικούς ειδικών σπουδών. Η βαθμολογία των δύο αξιωματικών δεν μπορούσε να διαφέρει του ενός βαθμού εκείνης των καθηγητών – εξεταστών. Φυσικά, τα στοιχεία του εξεταζομένου ήταν καλυμμένα με χοντρή μπλε κόλλα. Έπρεπε να είναι επιτυχής η εξέταση στο πρώτο μάθημα, για να προκριθεί η διαγωνιζόμενος στο δεύτερο κύκλο και το ίδιο για τον τρίτο κύκλο.
Ο πρώτος και δυσκολότερος στόχος ήταν η Έκθεση Ιδεών. Εξεταστής ο σπουδαίος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ Στίλπων Κυριακίδης. Μόνο το 12,5 (δωδεκάμισι) θεωρούνταν επιτυχία και έδινε τη δυνατότητα συνέχισης των εξετάσεων. Βέβαια, φαντάζεστε την ανακούφιση όσων συνέχισαν, αφού αντί 840 προσήλθαν κάτι λιγότεροι από τους μισούς, περί τους 350, για να διαγωνιστούν στα μαθήματα του 2ου κύκλου, φυσική και χημεία. Εδώ η βάση ήταν χαμηλότερη (στο 10). Εξεταστής ο καθηγητής ΑΠΘ Κόκκορης και μόλις 84 με το εισιτήριο για τον τρίτο κύκλο. Δεν χρειάσθηκαν οι πανεπιστημιακές αίθουσες. Αρκούσαν τα τραπέζια της τραπεζαρίας των μαθητών της Σχολής. Εξεταστής, ένας γλυκύτατος απόστρατος αξιωματικός, ο Κ.Ι.Περιστέρης για τα μαθήματα της στρατιωτικής ιστορίας και στρατιωτικής γεωγραφίας. Ο ίδιος μετέπειτα ήταν ο καθηγητής των ιδίων μαθημάτων στην 1η τάξη της ΣΙΣ. Επιτηρητής, αυστηρός, ο αρχηγός της 3ης τάξεως και μετέπειτα καθηγητής της Οφθαλμολογίας στο ΑΠΘ, Π.Κώνστας. Η αγωνία στις εξετάσεις του 3ου κύκλου μεγαλύτερη, καθώς κυριολεκτικά υπήρχε η οσμή (από το παρακείμενο μαγειρείο) της ΣΙΣ. Τελικά, για τους 52 επιτυχόντες δόθηκε η δυνατότητα να βελτιώσουν τη θέση στη σειρά επιτυχίας δίδοντας εξετάσεις σε ξένη γλώσσα. Έτσι άλλαξε η σειρά, αφού μερικοί έδωσαν ακόμη και σε 3 γλώσσες, που τους προσέθεσαν μόρια. Δυστυχώς αδικήθηκαν οι γνωρίζοντες την ποντιακήν, διότι τότε δεν είχε, όπως πρόσφατα, προταθεί για ψηφοθηρικούς λόγους να θεωρείται η ποντιακή (η συγγενέστερη διάλεκτος προς την Αρχαία Ελληνική) ως ξένη γλώσσα!
10 Νοεμβρίου του 1949 και ώρα 2-4μμ, η υποδοχή στη ΣΙΣ. Μία ομάδα μαθητών με τα γυαλισμένα άρβυλα, την καλοσιδερωμένη χακί στολή εξόδου, γραβάτα και άσπρα γάντια, περίμεναν στην Πύλη επί της Β.Όλγας. Όλοι οι καινούργιοι, όπως έφθαναν, παραλαμβάνονταν ένας-ένας από μαθητή της Σχολής, χαιρετούσαν, όσοι είχαν, τους δικούς τους που τους είχαν συνοδέψει μέχρι την Πύλη και βάδιζαν κατά μήκος του τοίχου μιλώντας φιλικά. Ο τοίχος υπάρχει και σήμερα και χωρίζει το Μουσείο (τότε Κυβερνείο) από τη σχολή Γκαίτε (τότε κοιτώνες, μαγειρεία, τραπεζαρία της ΣΙΣ). Εκεί, κοντά στα δύο κτίρια, υπήρχε ένα άνοιγμα ευρύχωρο στον τοίχο, έτσι ώστε να γίνεται απρόσκοπτα και σύντομα η κίνηση από το ένα προς το άλλο κτίριο, δηλαδή από τους κοιτώνες προς τη Διοίκηση και κυρίως προς τα αναγνωστήρια. Μόλις λοιπόν έφθανε η φιλική δυάδα στο άνοιγμα, ο συνοδός μαθητής έστριβε ξαφνικά αριστερά, σπρώχνοντας το νεοφερμένο στον κήπο-αυλή του Κυβερνείου, όπου και τελείωνε η αποστολή του. Γύριζε ο μαθητής να παραλάβει τον επόμενο από την Πύλη και άρχιζε η οδύσσεια του νεοφερμένου. Για δυο-τρεις ώρες χάνονταν ο χρόνος και όλα στριφογύριζαν μπροστά στις αποθήκες υλικού και ιματισμού, στο υπόγειο του Κυβερνείου. «Είσαι οοοο;;;;» μια ακατανόητη κραυγή από «μαινόμενους» μαθητές της Διοικούσης (5η και 6η εκείνη τη χρονιά) τάξεως. Απορία και ίσως ψέλισμα του ονόματός σου. Η απάντηση εξίσου ακατανόητη. «Είσαι σκερβελές!» Μια μη ετοιμολογούμενη λέξη, ώσπου μετά από ώρα μάθαινες ότι είσαι ο μαθητής 1ης τάξεως τάδε, του (πατρώνυμο) και της (μητρώνυμο) εκ (τόπος καταγωγής) – ΔΙΑΤΑΞΤΕ!
Όλοι με σχετικά πρόχειρα ρούχα, μερικοί φυσικά δεν είχαν και άλλα, πλην του λεβέντη υπαξιωματικού του Λιμενικού Σώματος, που ήρθε με την επίσημη στολή του για να αρχίσει σε λίγο να μασάει ανόρεχτα τη σκούρα μπλε γραβάτα του. Το γέλιο πληρώθηκε ακριβά: πηδήματα επιτόπου με βαθιά καθίσματα, μέτρημα με σπιρτόξυλο της περιμέτρου του κήπου και στρίψιμο (άνοιγμα-κλείσιμο) του ηλεκτρικού διακόπτη με τη …μύτη! Ο διακόπτης δεν γύρισε, η μύτη όμως διογκώθηκε σημαντικά στο ακρορρίνιο.
Άμεση απαλλαγή από την κόμη στο κουρείο, στεγασμένο σε toll στην αυλή του κυβερνείου, όπου και το ΚΨΜ (Κέντρο Ψυχαγωγίας Μαθητών) από έναν δύστροπο για την περίσταση κουρέα, που επέμενε να κλείνει καλά η πόρτα, για να μην αρπάξει «κανα σαλπιγγίτη», όπως έλεγε. Ευτυχώς η μηχανή είχε δεύτερη σκάλα και άμεινε αρκετό μαλλί στο κεφάλι, γιατί είχαν αρχίσει ήδη τα μαθήματα στο Πανεπιστήμιο, τα οποία αρχίσαμε να παρακολουθούμε μετά 5-10 ημέρες. 10μμ και η παράσταση στον μεγάλο θάλαμο-βάση υποβρυχίων με την παρέμβαση ενός όμορφου μαθητή με 6 και άστρο στις επωμίδες, του θεού της Σχολής, όπως λεγόταν (ο Αρχηγός), έληξε μετά από ένα εξαντλητικό 8ωρο περίπου. Το κρεβάτι είχε βέβαια ξεστρωθεί 4-5 φορές και ξαναστρώθηκε καλά με τεντωμένη την κουβέρτα και το μπαούλο παρόμοια είχε αδειάσει στο πάτωμα επανειλημμένως, για να «διδαχθεί καλά» ο τρόπος που έπρεπε να είναι τακτοποιημένα μέσα σ΄αυτό τα προσωπικά μας αντικείμενα.
Φαγητό..Πάντα καλομαγειρεμένο και προσεγμένο, φρόντιζε πολύ και ο Δ/της της Σχολής αυτοπροσώπως. Τα παιδιά –οι μαθητές- έπρεπε να τρώνε καλά, γιατί είχανε διπλή αποστολή και διπλή προσπάθεια. Του στρατιώτη και του φοιτητή της Ιατρικής με προσδοκίες και απαιτήσεις από τη Διοίκηση. Από τα ωραιότερα και νοστιμότερα φαγητά, η φασουλάδα και ο αλμυρός μπακαλιάρος. Ο μάγειρας άριστος και κυρίως ευγενικός –ο αντίποδας του κουρέα- με καλλιτεχνικές τάσεις. Ήταν ικανός να κάψει, πάντα πολύ λίγο, το φαγητό, μέχρι να τελειώσει την άρια, έχοντας συνήθως εκτός από το προσωπικό του μαγειρείου, σπουδαίο ακροατή το μαθητή-συσιτιάρχη της ημέρας. Αλλά τι ήταν εκείνο το «ελεύθεροι» που σήμαινε όχι να συνεχίσεις με ησυχία, αλλά να φύγεις από την τραπεζαρία αμέσως, είχες δεν είχες χορτάσει. Μερικές φορές ήταν και ευεργετικό. Στο τραπέζι (6 άτομα) άρχοντας ήταν ο αρχαιότερος μαθητής, ο τραπεζάρχης, με απόλυτο δικαίωμα να σε αναγκάζει να τρως το φαγητό της υπηρεσίας, π.χ.κατεψυγμένο Νέας Ζηλανδίας από τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως κοροϊδεύαμε, και πλιγούρι μέχρι τέλους, ενώ δίπλα ήταν το πιάτο της βελτίωσης του συσιτίου, π.χ αρνάκι με πατάτες και σαλάτα. Χόρταινες με το κατεψυγμένο και δεν ήθελες ή δεν προλάβαινες λόγω του «ελεύθεροι» να θίξεις το αρνάκι που το λιγουρευόσουνα επί ώρα. Υπήρχε όμως και χειρότερο. Να σου ετοιμάσει ο μεγάλος ένα κοκτέιλ με ό,τι είχε το τραπέζι, ζουμιά, μπαχαρικά κλπ και να το πιείς στην υγειά του μονορούφι και να το «καταφχαριστηθείς». Να που το «ελεύθεροι» ευτυχώς αρκετές φορές τον προλάβαινε τον άρχοντα τραπεζάρχη και την γλίτωνες τη δυσπεψία.
Προσευχή στρατιωτική με την επιστροφή στο θάλαμο και ύπνο. Ύπνο να τον πει ο Θεός! Το στρώμα και το μαξιλάρι με άχυρα και να αισθάνεσαι μαζί με τα τσιμπήματα, ότι χάνεις κομμάτια πατριωτισμού και ερωτικής διάθεσης για την ΣΙΣ.
Το επόμενο πρωί, το πρώτο εγερτήριο, νύχτα ακόμη, μετά από ένα παρατεταμένο σφύριγμα, κραυγές και τη μαγική λέξη «σκερβελέδες» και όλοι στη βεράντα του μεγάλου θαλάμου για τα άρβυλα. Ένα υπέροχο φεγγαροβασίλεμα που δεν κατόρθωνε να το σβήσει τίποτε και έμελλε να συνοδεύει τους μαθητές και αργότερα, όσοι γίνανε Θεσσαλονικείς και είχαν θέα στο Θερμαϊκό. Γυμναστική 15-20’ και προετοιμασία για την πρωινή αναφορά.
Ήταν η μεγάλη στιγμή της ενσωμάτωσης στην ομάδα και στη Διλοχία, που άγγιξε αμέσως την καρδιά, ανέβασε στα ύψη την αδρεναλίνη, γύρισαν πίσω όσα κομμάτια ενθουσιασμού τόλμησαν αποβραδίς να αποδράσουν και το αίσθημα μίας κρυφής, ανάλαφρης υπερηφάνειας και κυρίως ένα κυρίαρχο αίσθημα ομαδικότητας, συντροφικότητας, αδελφικότητας και ασφάλειας πέταξε το πρώτο φυλλαράκι, που σύντομα θα γιγαντώνονταν σε δέντρο όμορφο, πολλά υποσχόμενο, με βαθιές και στέρεες ρίζες. Ακολούθησε βέβαια το δύσκολο 40ήμερο της εκπαίδευσης και συνήθειας στη στρατιωτική ζωή, αλλά η αρχή, το ήμισυ του παντός, είχε γίνει.
Εν μέσω σφυριγμάτων (τρία παρατεταμένα για τους πρωτοετείς – να μην χανόμαστε), η εντολή με την έρρινη κραυγή του αρχηγού Φ.Κυρίμη «όπλα, παλάσκες, ντοκ», το ρυθμικό απ-δύο-τρία (από το αγγλοσαξονικό up-two-three) επ΄ώμου, παρουσιάστε, οι ασκήσεις πυκνής τάξεως. Ταυτόχρονα όλα τα βιβλία: Ανόργανη χημεία, Φυσική, Βοτανική και μία ακατανόητη Ζωολογία (καθ.Γ.Αθανασόπουλος Θεός ΄σχωρέστον) πραγματικός γρίφος. Όλα μαζί. Σε λίγες μέρες στο Πανεπιστήμιο για παραδόσεις και εργαστήρια, αλλά και ταχύρρυθμη στρατιωτική εκπαίδευση, ασκήσεις παρελάσεων, πορείες και σκοποβολή στο λόφο ΔΟΞΑ (με τιμητικές εξόδους αργότερα, λόγω υψηλής ευστοχίας). Στο Πανεπιστήμιο με 3 Τζέημς και φρουρά στρατιωτική. Μόλις 2-3 μήνες πριν, είχε γίνει δολοφονική επίθεση στο διπλανό αερονομείο, με νεκρούς Μπερέδες-ταψί στο κουρεμένο κεφάλι, αλλά τάξη, σεβασμός στους καθηγητές, προσπάθεια καταγραφής της διδασκαλίας, Έτσι χάθηκε κάθε ίχνος καλλιγραφίας και ορθογραφίας στα γραφόμενα, για να προλαμβάνεται ο ομιλητής. Πολύ βοηθούσαν πάντως στην ανάγνωση των ορνιθοσκαλισμάτων, οι τόνοι, τα πνεύματα και όλα τα σημεία στίξης. Την περίοδο αυτή συγκλονιστική ήταν η στιγμή που ο μπαρουτοκαπνισμένος λοχαγός Γ.Τσίτσας του Πεζικού μας παρέδωσε το όπλο με ένα σύντομο αλλά συγκινητικό λόγο για τον μοναδικό και πιστό φίλο που θα τον ξεχώριζες ανάμεσα σε πολλά άλλα όπλα και δεν θα σε πρόδιδε ποτέ, έναντι μιας μικρής περιποίησης.
Γρήγορα περάσανε οι 40 ημέρες. Ορκωμοσία και η πρώτη έξοδος στην πόλη. Φυσικά στο σπίτι και σε συγγενείς ή φίλους, εφόσον υπήρχαν, ή σε μικρές ομάδες όσο γινόταν ανέμελα στο κέντρο της πόλης. Οι οδηγίες αυστηρές για αξιωματικούς που θα συναντούσες, πώς θα στεκόσουν στο τραμ, τι επιτρέπεται να κρατάς στο χέρι και κυρίως ο τρόπος συμπεριφοράς προς τους άλλους. Βέβαια ανάλογη κάθε φορά αλλά πάντα να αποπνέει άρωμα ευγένειας και τιμής στον συνεπιβάτη ή συνοδοιπόρο. Επιστροφή αυστηρά προ του προσκλητηρίου στις 10.30μμ. Σιωπητήριο και όσοι ήθελαν, Προαιρετική. Η προαιρετική μελέτη και η «αιρετική» για στρατιωτική σχολή, μεσημεριανή διακοπή μετά το γεύμα με εντολή του Αρχηγού της Σχολής ήταν πράγματι σπουδαίες καινοτομίες, που έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην απόδοση και στην επιτυχία των εξετάσεων στο ΑΠΘ. Μετά την προαιρετική, όσο άντεχε ο καθένας, επιστροφή στους θαλάμους ακροποδητί, χωρίς θορύβους, ομιλίες ή χαιρετούρες ακόμη και στον Αρχηγό, ο οποίος ήταν εκείνη τη στιγμή συμφοιτητής και συνάδελφος.
Μετά τη σύντομη εκπαίδευση στη χρήση των όπλων, άρχισαν και οι στρατιωτικές υπηρεσίες και σκοπιές στην Πύλη, στον κήπο του Κυβερνείου και στη μεγάλη ταράτσα της Σχολής. Στη θάλασσα, σκοπιά φύλαγε η ομάδα των στρατιωτών που υπηρετούσε στη Σχολή ως ομάδα υποστήριξης. Το καλοκαίρι του ΄50 και κυρίως η βάρδια 12-2πμ ήταν μεγαλείο στη μεγάλη ταράτσα, με τα τραγούδια του Τ.Μαρούδα, που ακούγονταν από το παραδίπλα νυκτερινό κέντρο, λίγο πιο εδώ από τη σημερινή οδό Καλλιδοπούλου. Το ρεπερτόριο άρχιζε με το «…όνειρα που για μια νύχτα μόνο…», όμως υπήρχε και μια αυστηρή εντολή. Συχνά οι γλεντζέδες έφευγαν από το κέντρο με βάρκα για μια σύντομη βόλτα στο Θερμαϊκό ή δια θαλάσσης στα σπίτια τους «τελούντες εν ευθυμία». Η εντολή: Να μην πλησιάσουν σε απόσταση 50 μέτρων από τον περίβολο της Σχολής. Και να΄ναι χειμωνιάτικο βράδυ με αρκετό βαρδάρη, να περνάει η βάρκα, να ακούγεται το άσμα «…σίγουρα θα πάμε μια και φθάσαμε ως εκεί, εσύ στο χώμα κι εγώ στη φυλακή..» και εσύ να απασφαλίζεις το τόμιγκαν, να τραβιέσαι από τη σκοπιά, να σε δέρνει ο βαρδάρης και να εύχεσαι να περάσει η βάρκα για να ξαναμπείς στη σκοπιά, τουρτουρίζοντας. Η θάλασσα ήταν πολύ κοντά. Το κύμα έσκαζε περίπου στο μέσον της σημερινής παραλιακής λεωφόρου. Επί τη ευκαιρία να σημειωθεί ότι είχε και η Σχολή οκτάκωπη βάρκα, που τη χρησιμοποιούσαν οι μαθητές το καλοκαίρι για βουτιές στη θάλασσα λίγο ανοιχτά, μπροστά από τη Σχολή, ή για μια κρυφή βόλτα για ξέσκασμα μέχρι την Καστέλα, όπου και το άγαλμα του Βασιλέως Γεωργίου Α, στο ύψος της οδού Αγ.Τριάδος.
Βέβαια, δεν ήταν μόνο η ταράτσα. Ήταν και η σκοπιά της Πύλης στη Βας.Όλγας. Εκεί όπου σήμερα είναι το παρκάκι-κήπος του Μουσείου, δίπλα ακριβώς από την είσοδο του Γκαίτε, ήταν ένα πανέμορφο, δίπατο, πολυγωνικό περίπτερο, σε στιλ αυστροουγκρικής αυτοκρατορίας, ίσως οίκημα του θυρωρού παλαιότερα. Εδώ η ομάδα υπηρεσίας, συνήθως 6-8 μαθητές όλων των τάξεων, είχαν υποχρέωση να κοιμούνται με πλήρη πολεμική εξάρτηση όλη τη νύχτα, διαδεχόμενοι ο ένας τον άλλο και περιμένοντας οπωσδήποτε την έφοδο αξιωματικού της φρουράς Θεσσαλονίκης με Σύνθημα-Παρασύνθημα. Είχε βέβαια και αυτή η σκοπιά το ενδιαφέρον της. Απέναντι ακριβώς, μεταξύ των οδών σήμερα 28ης Οκτωβρίου και Κοσμά Αιτωλού, σε βάθος 100-150 μέτρων ήταν ένα οικόπεδο-αλάνα. Εδώ μαζευόταν η αφρόκρεμα των οινοφίλων της συνοικίας, και όχι μόνον, σε μια ταβερνούλα τη «Χιονισμένη Καλύβα» και την «εύρισκε» υπό τους ήχους οργάνου (μπαγλαμά;) και με άσματα του τύπου «..κι ήταν απένταρος μπεκρής έξω από το ταβερνάκι, συλλογισμένος κάθεται στο χαμηλό πορτάκι…». Μια απόπειρα εξερεύνησης του «χώρου», νωρίς ένα κυριακάτικο βράδυ, έγινε αντιληπτή από το όργανο υπηρεσίας, τον Λοχία-μαθητή της διοικούσης Μ.Μουζάκη, Κεφαλλονίτη και έληξε άδοξα. Ο λοχίας διετείνετο στον αξιωματικό υπηρεσίας ότι δεν πρόλαβε να δει ποιοι εκ της φρουράς ήταν οι δράστες, διότι, όπως είπε: «Αμα τη εμφανίσει, κ.Υπολοχαγέ, του υποφαινομένου, έσπευσαν να εξαφανισθώσιν κράζοντες ο Λιοχίας, ο Λιοχίας». Περιττό να ειπωθεί ότι έπεσε γέλιο, δεν μαρτυρούσε φυσικά κανείς κάτι σχετικό με πρόσωπα-δράστες και η καμπάνα με προειδοποίηση προς όλους ήταν δύο στερήσεις εξόδου.
Εκτός από τις σκοπιές (για το 1950) υπήρχαν και οι περιπολίες. 10μμ με 6 το πρωί ανά 2ωρο, δύο μαθητές (ο ένας της 1ης τάξης) περιπολούσαν στη γύρω περιοχή μέχρι τη σημερινή Δελφών και είχαν υποχρέωση να ξυπνούν τους σκοπούς για τις σκοπιές Κυβερνείου και μεγάλης ταράτσας. Στη συνέχεια καταργήθηκε η περιπολία προς μεγάλη ανακούφιση. Οι «πορείες» με πλήρη εξάρτηση κυρίως προς Κουρί και Χορτιάτη ήταν πραγματικές εκδρομές. Γινόταν κατά τη διάρκεια των διακοπών, κυρίως, και στην επιστροφή περίμενε πάντα τηγανητός μπακαλιάρος και άφθονο νερό.
Η ζωή καθόλου μουντή. Πέραν των επίσημων χορών στο 2ο όροφο του Κυβερνείου, με τη συμμετοχή βεβαίως του Λυκείου των Ελληνίδων 1-2 φορές το χρόνο, τις αστειότητες και τα παιχνίδια στο ΚΨΜ, όπου φιλοξενήθηκαν αναδυόμενοι “star” του καλλιτεχνικού στερεώματος, Ζωζώ Σαπουντζάκη, Μπιθικώτσης στη διάρκεια των «σουαρέ», έβγαινε στην παρλάτα και αρκετή διακωμώδηση για τα έργα και τις ημέρες της διοικούσης τάξης. Υπήρχε και η εβδομαδιαία ώρα εκμάθησης χορών, εθνικών βεβαίως, αλλά και ευρωπαϊκών με το χοροδιδάσκαλο Μεταλληνό. Τι χάρμα αλήθεια να βλέπεις να «στροβιλίζονται» σε ρυθμό βαλς δύο ζευγάρια αρβύλες Νο 50 και βάλε!! Αξέχαστο θα μείνει και το ρεσιτάλ βιολιού από τον ταλαντούχο βιολονίστα, μαθητή 3ης τάξης, Αρ.Βρίτσιο. Κυριακή απόγευμα, οι σκερβελέδες βαρύθημοι, οι άλλοι είχαν βλέπεις έξοδο, και ξαφνικά συγκέντρωση στη βάση υποβρυχίων, το μεγάλο θάλαμο της Σχολής. Αντί του αναμενόμενου καψονίου για να ζωηρέψουν, άνετο κάθισμα και απόλαυση επί δίωρο του ρεσιτάλ βιολιού. Χρόνια μετά γελάσαμε όταν το θυμηθήκαμε σε παρέα με τον εκτελεστή και διατυπώθηκε η άποψη ότι «δεν ήταν και πολύ χειρότερο από καψόνι»! Κακίες! Ήταν για τους περισσότερους η πρώτη φορά που μαγεύτηκαν από βιολί, γιατί το ήξεραν μόνο από τα πανηγύρια στα χωριά τους.
Εκείνο το καλοκαίρι του ’50 σημάδεψε τη Σχολή και ιδιαίτερα την 1η τάξη. Σε μία εκδρομή της Σχολής στο Σταυρό της Χαλκιδικής για ξεκούραση, μετά τις εξετάσεις του Ιουνίου, μία ομάδα 4 μαθητών της 1ης τάξης μπήκε κατά λάθος σε παραμελημένο ναρκοπέδιο, εκεί που σήμερα περνάει ο δρόμος προς Ολυμπιάδα, αλλά τότε η θάλασσα έφθανε μέχρι τα ριζά του βουνού. Η έκρηξη φοβερή. Ένας συμμαθητής, ιδιαίτερα αγαπητός, στον τόπο και τρεις βαριά τραυματίες εκ των οποίων ένας, δυστυχώς, δεν επέζησε. Τραγωδία. Η τιμητική φρουρά που συνόδεψε τις σωρούς στα χωριά τους γύρισε συγκλονισμένη…Δύο φορές νιώσαμε έτσι. Η δεύτερη ήταν όταν, ευτυχώς, τελικά γλίτωσε συμμαθητής μας από επίθεση καρχαρία στην Κέρκυρα, πρωτοφανές για την Ελλάδα, ενώ κατασπαράχθηκε η φίλη του. Πάντως δεν ξεχνιέται ο λοχαγός μας, που μετά την έκρηξη μπήκε τέσσερις φορές στο ναρκοπέδιο και με απαράμιλλη ψυχραιμία και δύναμη ψυχική και σωματική, έβγαλε τους τραυματισμένους μαθητές και το νεκρό, όπως εκείνος ήξερε, απαγορεύονται την είσοδο σε όλους. Άξιος θαυμασμού. Πολύ αργότερα, τον συναντούσα συχνά τις Κυριακές στον Ι.Ν. της Θείας Αναλήψεως, τον χαιρετούσα με σεβασμό και όταν μια φορά του θύμισα το επεισόδιο, έσκυψε το κεφάλι και κοκκίνισε «ως αρσακειάς», όπως λέγαμε τότε.
Αυτός ήταν τότε ο Ελληνικός Στρατός και η ΣΙΣ, όσο τα θυμάται κανείς μετά τόσα χρόνια. Μέσα σ΄αυτό το κλίμα άρχισαν και συνεχίστηκαν με πλήρη επιτυχία οι σπουδές στην Ιατρική. Το πρόγραμμα, η σωστή κατανομή του χρόνου για στρατιωτικές ασκήσεις, ανάπαυση, μελέτη, ο υγιής ανταγωνισμός μεταξύ των μαθητών αλλά και μεταξύ στρατιωτικών και πολιτών φοιτητών και, κυρίως η συντροφικότητα μεταξύ των μαθητών και η άμιλλα, ώστε να είναι όσο γίνεται καλύτεροι φοιτητές, να μην αφήνουν μάθημα για μετά την 2η περίοδο, να αρχίζουν απερίσπαστοι το νέο έτος από την αρχή, έδωσαν πλούσιους καρπούς. Ασφαλώς δεν υπήρχε δυσκολία και μέριμνα για βιβλία, σίτιση και διαμονή. Το πρόγραμμα όμως έδινε δυνατότητα για πλήρη εκμετάλλευση του χρόνου, ο οποίος ήταν αφιερωμένος βασικά στις πανεπιστημιακές υποχρεώσεις. Η στενή και διακριτική παρακολούθηση αλλά και φροντίδα από τον ευπατρίδη Δ/τη Σπουδών Α.Καϊλόγλου για την πρόοδο και απόδοση των μαθητών, είχε πλούσια συγκομιδή.
Ωστόσο, δεν ήταν μόνο οι σπουδές. Ήταν και η διάπλαση χαρακτήρων των μελλοντικών στρατιωτικών ιατρών, για τους οποίους σεμνύνεται όχι μόνο ο στρατός με τα Στρατιωτικά Νοσοκομεία αλλά και κάθε ασθενής που προσέτρεξε και προστρέχει σε αυτούς. Η έξωθεν καλή μαρτυρία και η αγάπη και εμπιστοσύνη των ασθενών τους είναι ο αψευδέστερος μάρτυρας της ιατρικής τους πληρότητας σε όλες τις ειδικότητες, του άριστου χαρακτήρα και της τέλειας συμπεριφοράς τους. Το μαρτυρεί και ο αριθμός των τότε μαθητών που ανήλθε σε ανώτατα πανεπιστημιακά και κοινωνικά αξιώματα. Ήταν επόμενο. Από τα λίγα που αναφέρθηκαν στο σύντομο αυτό σημείωμα, δεν μένει αμφιβολία ότι εκείνη η ΣΙΣ ήταν φυτώριο αξιών και αξιών.
Η Διαγραφή
Μετά 4 χρόνια, εμπερίστατος, βγήκες από το γραφείο του Δ/τη Σπουδών της ΣΙΣ με πολλές συμβουλές και το βιβλιάριο σπουδών στο χέρι. Ντυμένος ακόμη με χακί, το παρέδωσες στη Γραμματεία της Ιατρικής του ΑΠΘ, στο κεντρικό τότε κτίριο της Φιλοσοφικής και εντάχθηκες στους πολίτες φοιτητές της Ιατρικής. Τότε συνειδητοποίησες τη δημιουργικότητα της ΣΙΣ σ΄όλο το μεγαλείο της. Τα οικονομικά καλύτερα, αλλά πολύ δύσκολα ακόμη, τα βιβλία δεν ήταν πια δωρεάν και μία καινούρια ζωή μόλις άρχιζε, η κλασική φοιτητική. Πήγες με το τραμ που πήρες έξω από τη Σχολή, στη Βας.Όλγας στο ΑΠΘ και γύρισες με τα πόδια στην οδό Αγ.Τριάδας. Πήγαινες εμπερίστατος, ολίγον απορημένος, αρκετά ανήσυχος για το μέλλον. Κατεβαίνοντας από το ΑΠΘ, ξεκίνησεες με τα πόδια για να βάλεις σε κάποια τάξη τις σκέψεις σου. Πριν φθάσεις στο «Σιντριβάνι», η απόφαση είχε ληφθεί: «το πρόγραμμα της ΣΙΣ χωρίς παρεκκλίσεις» είπες σχεδόν φωναχτά. Έφθασες ανακουφισμένος στο σπίτι, απ΄όπου έφυγες σε δύο χρόνια με το πτυχίο της Ιατρικής και το απολυτήριο του στρατού, που έγραφε «διπλωματούχος οπλίτης». Ήταν επόμενο. Δεν ήταν τυχαίο ότι διάλεξες μόνο τη ΣΙΣ για να δώσεις σάρκα και οστά στα όνειρά σου. Και εκείνη να σε ετοιμάζει με στοργή και φροντίδα, να σφυρηλατήσει χαρακτήρα, να σε κάνει δυνατό και άξιο να προχωρήσεις μόνος σου με εμπιστοσύνη στις δυνάμεις σου και να πετύχεις.
Δεν θα ξεχάσω τη σκηνή 45 χρόνια μετά. Καλεσμένος σε ογκολογικό συνέδριο, που οργανώθηκε στο Διδυμότειχο από την XVI Μ/Κ μεραρχία πεζικού, τη Δ/νση Υγειονομικού και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο, είχα την απρόσμενη χαρά και έκπληξη να τιμηθώ από το στρατό για την μονίμως πρόθυμη προσφορά μου να χειρουργώ στο 424 ΣΝ ή στα Νοσοκομεία ΑΧΕΠΑ και Θεαγένειο αξιωματικούς και οπλίτες, όπως μου ζητήθηκε πολλές φορές.
Η έκπληξη ότι κανείς δεν ήξερε ότι είχα πράγματι ανδρωθεί στο Στρατό και ότι, αν δεν ήταν η ΣΙΣ, δεν θα είχα γίνει πιθανότατα γιατρός και η χαρά γιατί μου δόθηκε η ευκαιρία να ευχαριστήσω από καρδιάς τον Στρατό και την Σχολή, όχι μόνο γιατί με περιέβαλλαν με αγάπη, αλλά κυρίως γιατί με προετοίμασαν για το μεγάλο, όμορφο, ίσως σκληρό πολλές φορές, οδοιπορικό μιας ζωής αφιερωμένης στην Ιατρική, στη Χειρουργική.
Μπλάτζας Γεώργιος
Χειρουργός – Καθηγητής ΑΠΘ
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η ιστορία της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής (Σ.Ι.Σ.) Θεσσαλονίκης (1947-1970), Η εμβληματική περίοδος της Ελληνικής Στρατιωτικής Ιατρικής. (ISBN 9786188024076)
Το βιβλίο παρουσιάζει την ιστορία της ΣΙΣ από την 1η δημιουργία της το 1947 στη Θεσσαλονίκη μέχρι το 1970 που μετονομάστηκε. Στο βιβλίο, εκτός από την ιστορία, παρουσιάζονται οι κτιριακές εγκαταστάσεις, η ζωή στη σχολή, βιωματικές καταθέσεις μαθητών της ΣΙΣ, το μητρώο των μαθητών της ΣΙΣ και φωτογραφίες όλων των μαθητών.
Συγγραφείς: Υποστράτηγος (ΥΙ) ε.α. Κωνσταντίνος Κυριακόπουλος Ταξίαρχος (ΥΙ) ε.α. Γεώργιος Πολυράκης Γενικός Αρχίατρος ε.α. Χρίστος Β. Παπαγιάννης Αντιστράτηγος (ΥΙ) ε.α. Κωνσταντίνος Παγουρόπουλος και Γενικός Αρχίατρος Γεώργιος Βουρβουλάκης. Το Βιβλίο εκδώθηκε το 1916 από τις Εκδόσεις “Λόγος & Εικόνα“.
