Η ιστορία των μόνοπλων ζώων, δηλαδή του ίππου, του ημίονου και του όνου, συνδέεται στενά με την ιστορία του ανθρώπου, αφού μαζί με αυτά διέσχισε αχανείς πεδιάδες, πέρασε δύσβατα και απρόσιτα βουνά και βρήκε τους κατάλληλους τόπους για να εγκατασταθεί και να φτιάξει τη ζωή του. Η ονομασία μόνοπλα οφείλεται στο ανατομικό σχήμα των άκρων τους, τα οποία καταλήγουν σε μία οπλή.
Το άλογο στην αρχαία Ελλάδα εθεωρείτο θείο και ιερό ζώο. Κατείχε εξέχουσα θέση στη μυ-θολογία, τη νομισματική, την αγγειοπλαστική, τη ζωγραφική και γενικά στις καλές τέχνες. Ιδιαίτερα πληθωρική υπήρξε η παρουσία των αλόγων στον βίο των θεών, με αποτέλεσμα η προσωνυμία «ίππιος-ια» να δοθεί σε θεότητες όπως ο Ποσειδώνας, η Ήρα, ο Άρης, η Δήμητρα και η Αθηνά.
Πολύ πριν από το άλογο εξημερώθηκε και χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως μεταφορικό μέσο ο όνος, ενώ οι ημίονοι ως απότοκο εύκολης σύζευξης του όνου με τη φοράδα χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και στους Ολυμπιακούς Αγώνες στο άθλημα της απήνης, το οποίο ήταν αγώνας δρόμου μεταξύ αρμάτων. Κάθε άρμα το έσερναν δύο έως τέσσερις ημίονοι.
Το προϊόν της διασταύρωσης αρσενικού όνου με φοράδα ονομάζεται ορεύς, ενώ αυτό της διασταύρωσης επιβήτορα με θηλυκή όνο, γίννος. Ο ορεύς είναι ζώο ανθεκτικότερο με περισσότερη δυνατότητα φόρτωσης και ελκτικής ικανότητας, σε σύγκριση με τον γίννο. Οι ημίονοι ως μεταγωγικά ζώα χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα στο παρελθόν από όλους τους στρατούς, λόγω έλλειψης μηχανοκίνησης, κυρίως σε επιχειρήσεις επί ορεινού εδάφους. Αξιοσημείωτο είναι ότι και σήμερα χρησιμοποιούνται με διάφορες φορτώσεις από σύγχρονους στρατούς όταν επιχειρούν σε ορεινό έδαφος.
Ταχύτατα και ανθεκτικά
Όπως σε όλες τις προηγούμενες πολεμικές αναμετρήσεις του έθνους μας, έτσι και κατά τον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο τα μόνοπλα ζώα αποτελούσαν για χώρες όπως η δική μας, που κατά κύριο λόγο έχει ορεινή σύνθεση εδάφους και διέθετε ελάχιστα mηχανοκίνητα μέσα, βασικό στοιχείο της πολεμικής της μηχανής, με το ιππικό ως μάχιμο όπλο, με κύρια χαρακτηριστικά την ταχύτητα και την ευκινησία του, και τους ημίονους ως μεταγωγικά. Σύμφωνα με τον αρχιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο, κατά την περίοδο 1936 -1 940 και στο πλαίσιο της προπαρασκευής του Στρατού για τον πόλεμο, έγιναν σημαντικές προσπάθειες για να βελτιωθεί η μαχητική του ικανότητα. Διατέθηκαν 108.783.456 δρχ. για προμήθεια 6.000 μόνοπλων ζώων, 91.834.956 δρχ. για κατασκευή σαγμάτων, ιπποσκευών, ειδών σαγής και ιπποκομίας, 10.834.956 δρχ. για αγορά κτηνιατρικού υλικού και μεγάλες πι- στώσεις για απόθεμα κριθοβρώμης 30 ημερών.
Η προμήθεια μονόπλων (ιππωνίες) από το εξωτερικό διενεργούνταν από επιτροπές αξιωματικών με τη συμμετοχή στρατιωτικών κτηνιάτρων. Οι προμήθειες αλόγων γίνονταν από τη Γιουγκοσλαβία, την Ουγγαρία, την Πολωνία και την Ιρλανδία, και ημιόνων από την Τύνιδα, την Αλγερία, την Ιταλία και την Κύπρο. Η κάλυψη των αναγκών της υπηρεσίας, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν ήταν δυνατόν να επιτευχθεί μόνο από το Κέντρο Ιππωνιών (Κ.Ι.) της Στρατιάς. Έτσι, εντός του πρώτου διμήνου από την επιστράτευση συγκροτήθηκαν 5 Νοσοκομεία Κτηνών, 5 Κτηνιατρικά Αποσπάσματα Σωμάτων Στρατού, 19 Κτηνιατρικά Αποσπάσματα Μεραρχιών, 4 Αποθήκες Κτηνιατρικού Υλικού και 6 Κέντρα Ιππωνιών. Η συνολική δύναμη σε μόνοπλα ανήλθε με την έναρξη του πολέμου σε 150.000 ζώα και, κατά τον ταξίαρχο Κοεμτζόπουλο, ο οποίος διετέλεσε διευθυντής του Κτηνιατρικού Σώματος, σε 270.000 ζώα. Από όλα αυτά επιβίωσαν περίπου τα 70.000. Χάρη στην κτηνιατρική επίβλεψη και την επιλογή των κατάλληλων ζώων, η επίταξη των κτηνών των έφιππων μονάδων (κατά την οποία περιλαμβάνονταν πλήρης κλινική εξέταση, μαλεϊνισμός, θερμή πετάλωση και συντάσσονταν τα μητρώα) έγινε με επιτυχία και εντός των προβλεπόμενων χρονικών ορίων. Χαρακτηριστικό είναι το άρθρο του Σπύρου Μελά, «Αποχαιρετισμοί», στην εφημερίδα Εστία της 2ας Νοεμβρίου 1940, όπου, περιγράφοντας σκηνές από τις επιτάξεις, μεταξύ των άλλων υμνεί αυτά τα ζώα, χαρακτηρίζοντάς τα σαν τα πολυτιμότερα μέλη της οικογένειας, γιατί «αυτά κουβαλούν την οικογένεια στο αμπέλι και στο χωράφι, αυτά κουβαλούν τα ξύλα για το τζάκι, αυτά τα μεγάλα καλάθια με τον τρύγο, αυτά το αλεύρι στο μύλο και τα λαχανικά στην πόλη, αυτά στολισμένα με τα πολύχρωμα χράμια την κυρά στις μεγάλες γιορτές».
Στρατιώτες και ημιονηγοί με τον ποταμό Δεβόλη στο βάθος.Φωτ. Δημήτριος Α. Χαρισιάδης (Μουσείο Μπενάκη/ Φωτογραφικά Αρχεία).
Στρατιώτης με άλογο σε πηγή. Αλβανία, Φωτ. Δημήτριος Α. Χαρισιάδης (Μουσείο Μπενάκη/ Φωτογραφικά Αρχεία).
Η Κτηνιατρική Υπηρεσία του ΓΕΣ
Κύριο μέλημα του ΓΕΣ υπήρξε η επάνδρωση της Κτηνιατρικής Υπηρεσίας με το κατάλληλο προσωπικό. Επισημαίνεται ότι οι κτηνίατροι ήταν ελάχιστοι, καθόσον οι υπάρχοντες στην Ελλάδα ήταν όλοι απόφοιτοι σχολών του εξωτερικού. Η έλλειψη κτηνιάτρων ανάγκασε τον Αλέξανδρο Παπάγο να απευθύνει ερώτημα στη Διεύθυνση Ανώτατης Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας «εάν η Γεωπονική και Δασολογική σχολή διδάσκονται μαθήματα Κτηνιατρικής και εάν οι απόφοιτοι των σχολών αυτών μπορούν να παρέχουν πρώτες βοήθειες στα ζώα». Η απάντηση ότι οι σπουδαστές διδάσκονται μόνο κάποια στοιχεία Κτηνιατρικής, οδήγησε την υπηρεσία να στραφεί αποκλειστικά σε πτυχιούχους ή και τελειόφοιτους φοιτητές της Κτηνιατρικής.
Ανάμεσα στις άλλες φροντίδες της Διεύθυνσης Κτηνιατρικής Υπηρεσίας του ΓΕΣ ήταν και η συγγραφή σχετικών εγχειριδίων με τις θεμελιώδεις αρχές πεταλουργικής και πεταλωτικής. Συγγραφέας του εγχειριδίου Οπλή και πετάλωσις των μονόπλων και των βοοειδών, στο οποίο βασίστηκε και το εγχειρίδιο του πεταλωτού, ήταν ο ταξίαρχος Ματθαιάκης, ο οποίος διετέλεσε διευθυντής Κτηνιατρικού Σώματος. Το πλέον ενδιαφέρον όμως, από τακτικής πλευράς, ήταν οργάνωση και δημιουργία των Κτηνιατρικών Αποσπασμάτων των Μεραρχιών Πεζικού, της Μεραρχίας Ιππικού και των Σωμάτων Στρατού. Συγκροτούνταν στον πόλεμο με δύναμη 2 έως 4 αξιωματικών κτηνιάτρων και 29 έως 52 οπλιτών, και αποτελούσαν ανεξάρτητες Μονάδες υπαγόμενες στον διευθυντή Κτηνιατρικής Υπηρεσίας των Σχηματισμών. Η κύρια αποστολή τους ήταν η συγκέντρωση και θεραπεία των τραυματιζόμενων κτηνών, η διακομιδή τους στα Νοσοκομεία Κτηνών και ο ανεφοδιασμός των μονάδων με κτηνιατρικό υλικό.
Επιτυχής υπήρξε και ο ανεφοδιασμός σε κτηνιατρικό και φαρμακευτικό υλικό. Ο ανεφοδιασμός σε πεταλωτικό υλικό έγινε κανονικά, αν και υπήρξαν δυσχέρειες σχετικά με το μέγεθος των πετάλων, ιδιαίτερα στα επίτακτα ζώα. Το μεγάλο πρόβλημα για την υπηρεσία ήταν η εύρεση και αγορά νομής, κυρίως χόρτου, λόγω αυξημένης ζήτησης και των εξαιρετικά δυσμενών καιρικών συνθηκών που επικράτησαν τον χειμώνα του 1940-1941.
Οι ηρωικοί κτηνίατροι
Όλες οι προσπάθειες του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά να αποφύγει τον πόλεμο με κάθε τρόπο απέβησαν μάταιες. Έτσι, στις 28 Οκτωβρίου 1940 ο πόλεμος έφτασε και στην Ελλάδα. Οι επιχειρησιακές ανάγκες επέβαλαν στους Έλληνες μαχητές τη χρησιμοποίηση των μόνοπλων ζώων κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες και με οποιοδήποτε τίμημα.
Είναι χαρακτηριστική και ιδιαίτερα συγκινητική η μαρτυρία το 1977 του μεγάλου μας ηθοποιού και εφέδρου υπολοχαγού Διονύση Παπαγιαννόπουλου σε τηλεοπτική εκπομπή του Φρέντυ Γερμανού. Περιγράφοντας στιγμές του πολέμου στα βορειοηπειρωτικά βουνά, χαρακτηρίζει ως ιδιαίτερα τυχερούς όλους αυτούς που δίπλα τους είχαν μουλάρια, αφού κατά την πορεία κατάκοποι και άυπνοι, πιάνοντας την ουρά των μουλαριών, τα ακολουθούσαν ακόμα και κοιμώμενοι περπατώντας ή, κατά τις ολιγόλεπτες στάσεις, αναπαύονταν ακουμπώντας επάνω τους για να ζεσταθούν.
Ο σφοδρότατος χειμώνας του 1940 και η αδυναμία προστασίας των μονόπλων από αυτόν στα προωθημένα και ιδίως στα εν κινήσει τμήματα είχε σαν συνέπεια τον θάνατο χιλιάδων ζώων. Κατά το πρώτο δίμηνο του πολέμου δοκιμάστηκε ιδίως η Μεραρχία Ιππικού, αλλά και η Ταξιαρχία, η οποία έδρασε ως ταχυκίνητο τμήμα πεζικού κάτω από ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες. Εξαιτίας του ψύχους και της έλλειψης νομής, οι απώλειες της Μεραρχίας υπερέβησαν το 50% της δύναμής της.
Άλλη σοβαρή αιτία απωλειών υπήρξε η μη κανονική διαφρόντιση των ζώων κυρίως στις επιστρατευθείσες μονάδες, οι οποίες στερούνταν κτηνιάτρου, και οι επίστρατοι ημιονηγοί προέρχονταν συχνά από πόλεις, δεν ήταν εξοικειωμένοι με τα ζώα και δεν είχαν εκπαιδευτεί σε ιππωνιακά αντικείμενα. Η μη κανονική σάξη και φόρτωση των ζώων και η μη κανονική τήρηση των κανόνων πειθαρχίας στις πορείες είχε ως συνέπεια την αύξηση των Τραυμάτων σαγής σε μεγάλη έκταση. Αποτέλεσαν το 80-90% των τραυμάτων. Το Νοσοκομείο Κτηνών Αθηνών ημερησίως διενεργούσε 25-30 επεμβάσεις ακρωμίας με γάγγραινα και συρίγγια. Στα Νοσοκομεία Κτηνών Θεσσαλονίκης και Λάρισας ο αριθμός των νοσηλευόμενων κτηνών υπερέβη τα 1.500. Τα Κτηνιατρικά Αποσπάσματα των Σωμάτων Στρατού υποδέχονταν ασθενή ζώα κυρίως από Μονάδες που δεν διέθεταν κτηνιάτρους, όπως χαρακτηριστικά συνέβαινε στους λόχους ημιονηγών, που διέθεταν 21 ίππους και 837 ημίονους. Ιδιαίτερο βάρος δέχθηκαν και τα Κέντρα Ιππωνιών, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το Α´ Κέντρο Ιππωνιών στην Πεδινή Ιωαννίνων, το οποίο δέχθηκε, ταξινόμησε και περιέθαλψε πάνω από 4.000 κτήνη με ρυθμό 230 μόνοπλα ζώα την ημέρα.
Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο τεράστιο έργο και την προσφορά των κτηνιάτρων, μονίμων και εφέδρων, αλλά και των τεχνιτών και νοσοκόμων κτηνών σε όλα τα κλιμάκια διοίκησης. Χαρακτηρισμοί όπως «απέδωσε λαμπρό έργο, διαπνεόμενος από εξαίρετο πατριωτισμό» κοσμούν τα ατομικά τους βιβλιάρια. Χαρακτηριστική περίπτωση ηρωισμού ήταν αυτή του ανθυποκτηνίατρου Σπυρίδωνα Μαριακάκη, για τον οποίο ο διοικητής της 17ης Ομάδος Αναγνώρισης αναφέρει: «Κατά κρίσιμον στιγμήν έδραμε μετά αραβίδος αυτοβούλως εις την πρώτην γραμμήν της μάχης… έτρεχε προς τα τραυματιζόμενα ζώα και τραυματισθέντος του ιατρού της Μονάδος, έσπευσεν και τον αντικατέστησεν εις την περίθαλψην των τραυματιών πλήρης αυταπαρνήσεως και υπό καταιγισμόν πυρός».
«Το χάιδεψα λίγο στο σβέρκο και το φίλησα…»
Στις 18 Μαρτίου 1941, ο Χίτλερ αποφασίζει την καθολική κατάληψη της Ελλάδος, και στις 05.15 το πρωί της 6ης Απριλίου αρχίζει η γερμανική επίθεση προσβάλλοντας τη Γραμμή Μεταξά. Πριν ακόμα μπουν οι Γερμανοί στη Θεσσαλονίκη, το Κέντρο Ιππωνιών Θεσσαλονίκης οπισθοχώρησε συντεταγμένα μεταφέροντας σιδηροδρομικά το σύνολο των αλόγων του στην Αθήνα. Εκεί τα 500 περίπου άλογα, χωρίς τυπικές διαδικασίες, παραχωρήθηκαν σε κτηματίες που τα ζώα τους είχαν επιταχθεί. Κάτι ανάλογο έγινε με πρωτοβουλία των στρατιωτικών κτηνιάτρων που υπηρετούσαν σε μονάδες, οι οποίοι, πριν πέσουν στα χέρια των κατακτητών, πρόλαβαν και παραχώρησαν πολλά ζώα σε αγρότες. Οι στρατιωτικοί κτηνίατροι απέκρυψαν σημαντικές ποσότητες κτηνιατρικού και επιστημονικού υλικού από τις αποθήκες Ηπείρου και των Αθηνών ώστε να μην πέσει στα χέρια των Γερμανών.
Ο πολεμικός ανταποκριτής Σπύρος Τριανταφύλλου στο φύλλο της 9ης Μαρτίου 1941 της εφημερίδας Ακρόπολις μεταφέρει με τη διήγηση ενός ιππέα την τραγική στιγμή του αποχωρισμού από τον πολεμικό του σύντροφο, το άλογό του:
« […] Σ’ ένα χαντάκι, σκεπασμένο με χιόνι, ο ψαρής μου κόλλησε. Πεινασμένο, μουσκεμένο ως το κόκαλο, ταλαιπωρημένο από το αδιάκοπο τρέξιμο πάνω στα κατσάβραχα ήταν γραφτό του να μείνει εκεί. Το χάιδεψα λίγο στο σβέρκο και το φίλησα. Και κίνησα. Σε λίγα βήματα γύρισα να ιδώ για τελευταία φορά. Μπορεί να ήταν ζώο, αλλά ήταν σύντροφος στον πόλεμο. Είχαμε δει τόσες φορές μαζί το θάνατο, είχαμε περάσει μαζί μερόνυχτα ζωής τέτοιας που δεν λησμονιέται ποτέ. Και το είδα να με κοιτάζει που έφευγα. Τι ματιά ήταν αυτή, βρε παιδιά. Πόσο παράπονο, πόση λύπη φανέρωνε. Μ’ έπιασε το κλάμα. Ο πόλεμος δεν αφήνει καιρό για τέτοια. Σε μια στιγμή σκέφτηκα να το σκοτώσω. Δεν βάσταξε όμως η καρδιά μου. Και το άφησα εκεί. Με κοίταζε ως που χάθηκα πίσω από το βράχο».
Αποτελεί μέγιστο χρέος όλων μας να αποδώσουμε φόρο τιμής στους λησμονημένους από τους περισσότερους σήμερα άλογους «συμπολεμιστές» μας, τα άλογα και τα μουλάρια, που θυσιάστηκαν κατά χιλιάδες και παρά τη δική τους θέληση στους αγώνες του Έθνους, δοξάζοντας τον Στρατό μας στα ιερά πεδία των μαχών. Δυστυχώς μέχρι και σήμερα ουδέποτε τιμήθηκαν για την προσφορά και τη θυσία τους τόσο αυτά όσο και οι ηρωικοί ημιονηγοί τους.•
Η Εθνική Επέτειος έγινε φέτος 85 ετών! Οι «συνομήλικοι» της με προσοχή και κάποια τρυφερότητα την θυμόμαστε κάθε χρόνο, την γιορτάζουμε, λέμε Χρόνια Πολλά, ετοιμάζουμε Ιστορικές Αναδρομές, πανηγυρικούς, παρελάσεις! Θα προσπαθήσω φέτος να προχωρήσω λίγο. Πιστεύω ότι κάποια «χειροποίητα» κομμάτια Ιστορίας, μέσα από δικές μας αναφορές αξίζουν να προστεθούν στην μεγάλη εικόνα της Εθνικής Μνήμης.
Ας μιλήσουμε φέτος για κάποια από όσα γίνανε λίγο μετά τον ενθουσιασμό της 28 ης Οκτωβρίου και τον πόλεμο στα βουνά της Β.Ηπείρου και της Αλβανίας. Λίγες ημέρες πριν την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα, μετά την «Συνθηκολόγηση των Στρατηγών» στο κτίριο του τότε Συντάγματος Χωροφυλακής «Μακρυγιάννη» ήταν ακόμη κρατούμενοι Αξιωματικοί καταδικασμένοι για το Κίνημα του 1935.
Παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις και προσπάθειες, η κυβέρνηση δεν τους επέτρεψε να λάβουν μέρος στον Πόλεμο. Ήταν όλοι τους εμπειροπόλεμοι καλοί αξιωματικοί μάχιμοι και επιτελικοί που τους είχε ενθουσιάσει και συνεπάρει το «πνεύμα του Μετώπου» περισσότερο από πολλούς «άλλους»! Κυκλοφορούσε μάλιστα έντονα η φήμη ότι θα παραδινόντουσαν στους Γερμανούς!
Ο Γιάννης Τσιγάντε όμως και οι συγκρατούμενοι του, δεν είχαν σκοπό να μείνουν άπραγοι περιμένοντας. Με την βοήθεια φίλων, περάστηκαν μέσα στο χώρο κράτησης τσαγκάρικες φαλτσέτες(!) που βοήθησαν(!) τον Τσιγάντε και τους άλλους να ξουδετερώσουν τους σκοπούς χωροφύλακες και εγκαίρως να το σκάσουν! Λίγο αργότερα «εγκαινιάστηκε» το δρομολόγιο Πικέρμι-Ραφήνα με γκαζοζέν και από εκεί με το καϊκι της «Διαφυγής» μέσα από το φλεγόμενο Αιγαίο στον Τσεσμέ! Πρέπει οι εικονιζόμενοι να ήτανε εκ των πρώτων διαφυγόντων, αν όχι οι πρώτοι!
Την ιστορία αυτή διηγείται το λιτό Σκίτσο που παρατίθεται και έχει και αυτό την μικρή του ιστορία. Το 1984 στο 401 Γεν. Στρ. Νοσοκομείο νοσηλευόταν ο Στρατηγός Ανδρέας Βαρδουλάκης. Ο εξαίρετος Δημοκρατικός Αξιωματικός ακούγοντας το όνομα του γιατρού που τον νοσήλευε ρώτησε αν έχει σχέση με τον Συμπολεμιστή του στην Μ.Ανατολή, υπολοχαγό τότε, Σπύρο Βαζαίο! Συγκινήθηκε πολύ όταν έμαθε ότι ο γιατρός του ήταν ο ανηψιός του φίλου και Συναδέλφου του που μικρούλης το 1944 ντυμένος «Ριμινίτης» με ξύλινο τουφέκι και μπερέ(!) τους είχε «υποδεχθεί» στην Πλατεία Συντάγματος! Ήταν τότε που τα Τμήματα του Ιερού Λόχου αποβιβαστήκανε στο Πειραιά και έφθασαν πρώτοι στην Πρωτεύουσα! Έδωσε στον γιατρό ένα σκίτσο.
Στο σκίτσο φαίνονται οι Αξιωματικοί που «φιλοξενούνταν» στα μπουντρούμια της Νίγδης της μυθικής «Κόκκινης Μηλιάς» στην Μ.Ασία.
Κάτω αριστερά διακρίνεται ο Γιάννης Τσιγάντε με το αιώνιο μονονκλ στο αριστερό μάτι! Δεν το αποχωρίστηκε ποτέ ο ευπατρίδης Αξιωματικός, ακόμη και στις πιο δύσκολες και παράξενες στιγμές. Το φορούσε όταν ξεπάστρευε τους Καραμπινιέρους στο διαμέρισμα της στάσης Αγγελοπούλου! Π Προδομένος πολέμησε, μέχρι την τελευταία του σφαίρα, καταφέρνοντας όμως πριν σκοτωθεί να καταστρέψει τα Αρχεία του Μίδα. Τέτοια παλικάρια είχε το Έθνος μας τότε!
Οι περισσότεροι από όσους εικονίζονται είναι αξιωματικοί που δεν πολεμήσανε το «40» γιατί το καθεστώς Μεταξά δεν τους το επέτρεψε, σχεδιάζοντας μάλιστα να τους παραδώσει στους Ναζί. Με κινδύνους και απίστευτες περιπέτειες πήρανε το αίμα τους πίσω, πολεμώντας στην Μ.Ανατολή, στο Ρίμινι και ελευθερώνοντας ένα-ένα τα νησιά! Αυτά μας λέει το σκίτσο που μας άφησαν, μοναδική μαρτυρία και κληρονομιά ακριβή, ο Στρατηγός Ανδρέας Βαρδουλάκης και οι Συμπολεμιστές του! Στο κελί του Γιάννη Τσιγάντε, της φυλακής της Νίγδης βλέπετε δεν υπήρχε, ούτε μπορούσε να υπάρξει, φωτογραφική μηχανή το 1942!!! *
Το σκίτσο και το χειρόγραφο κείμενο που το συνοδεύει :
Αρχές Φεβρουαρίου 1942 στο Στρατόπεδο Συγκεντρώσεως της ΝΙΓΔΗΣ (Ν.Α Τουρκία) την περίφημη Κόκκινη Μηλιά της Ελλην. Στρατιάς ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ. Μείναμε κάτω από άθλιες συνθήκες, περίπου 3 μήνες αφότου είχαμε περάσει “Πουντρούμ” επί ένα μήνα στα παράλια.
Το σκίτσο είναι από το κελί του αείμνηστου ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΙΓΑΝΤΕ όπου μαζευόμαστε τα βράδια όταν δεν ήμασταν απομονωμένοι.
Τα ονόματα και οι βαθμοί των εικονιζόμενων.
1. Λοχαγός, απότακτος, ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΙΓΑΝΤΕ
2. Επισμηναγός, απότακτος, ΨΥΧΑΣ
3. Λοχαγός ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΚΗΣ
4. Επισμηναγός ΚΟΥΤΡΑΚΟΣ
5. ………… Πλωτάρχης Λ.Σ (Δεν θυμάμαι όνομα)
6. Αντισμήναρχος ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ
7. Υπολοχαγός ΒΑΖΑΙΟΣ
8. Υπολοχαγός ΒΑΡΔΟΥΛΑΚΗΣ
*«Ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΣΤΙΣ ΣΤΗΛΕΣ ΤΟΥ ΙΑΝΟΥ» Λ.ΒΑΖΑΙΟΣ ΕΚΔ. ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ (Προσθήκη από Α. Τασιόπουλο)
Το Κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935 ήταν μια αποτυχημένη στρατιωτική εξέγερση με στόχο την αποτροπή της παλινόρθωσης της μοναρχίας και τη διατήρηση του δημοκρατικού πολιτεύματος της Δεύτερης Ελληνικής Δημοκρατίας (1924–1935). Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της πολιτικής αστάθειας του Μεσοπολέμου και είχε καθοριστικές συνέπειες για την πορεία της χώρας. Τη δεκαετία του 1930 η Ελλάδα ήταν διχασμένη μεταξύ Βενιζελικών (Δημοκρατικών), που υποστήριζαν τη Δημοκρατία και Αντιβενιζελικών (Βασιλικών), που επιθυμούσαν την επιστροφή του βασιλιά Γεωργίου Β΄. Η πολιτική κρίση οξύνθηκε μετά τις εκλογές του 1933 και την απόπειρα δολοφονίας του Ελευθερίου Βενιζέλου το ίδιο έτος. Το κίνημα εκδηλώθηκε στις 1 Μαρτίου 1935 από αξιωματικούς του στρατού και του στόλου που ήταν πιστοί στον Βενιζέλο. Κύριοι οργανωτές ήταν : ο Νικόλαος Πλαστήρας, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και άλλοι βενιζελικοί αξιωματικοί, όπως οι Δεμέστιχας, Μανέττας, Τσολάκογλου (τότε υποδιοικητής) κ.ά. Το κίνημα ξεκίνησε από το Ναύσταθμο Σαλαμίνας και επεκτάθηκε σε περιοχές της Κρήτης και της Μακεδονίας, αλλά σύντομα καταπνίγηκε από τις κυβερνητικές δυνάμεις υπό τον στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη. Ακολούθησαν Στρατοδικεία, εκτελέσεις και διώξεις βενιζελικών ξιωματικών. Ο ίδιος ο Βενιζέλος διέφυγε στην εξορία (πρώτα στην Κρήτη, κατόπιν στο Παρίσι). Ο στρατός και ο κρατικός μηχανισμός εκκαθαρίστηκαν από βενιζελικούς. Το γεγονός προετοίμασε την παλινόρθωση της μοναρχίας, που επακολούθησε με το δημοψήφισμα του Νοεμβρίου 1935, το οποίο επανέφερε τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ στον θρόνο.
Ο Ιωάννης Τσιγάντες (1897–1943), αντισυνταγματάρχης του Πυροβολικού, υπήρξε μια από τις ηρωικότερες μορφές της Ελληνικής Αντίστασης. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής ίδρυσε και ηγήθηκε της μυστικής οργάνωσης «Μίδας 614», που συνεργαζόταν με τη βρετανική υπηρεσία SOE και παρείχε πολύτιμες πληροφορίες στους Συμμάχους. Συνελήφθη από τη Γκεστάπο στην Αθήνα και σκοτώθηκε πολεμώντας στις 29 Ιανουαρίου 1943, αρνούμενος να παραδοθεί. Η θυσία του τον καθιέρωσε ως σύμβολο ανδρείας, πατριωτισμού και αυτοθυσίας για την ελευθερία της πατρίδας.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941–1944), η Ραφήνα αποτέλεσε βασικό κόμβο του μυστικού δικτύου διαφυγής Ελλήνων στρατιωτικών προς την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή. Μέσω μικρών πλοιαρίων, με τη βοήθεια Ελλήνων ψαράδων και πρακτόρων της βρετανικής SOE, δεκάδες αξιωματικοί και αντιστασιακοί διέφυγαν προς τα Δωδεκάνησα και κατόπιν στις ελεύθερες περιοχές της Ανατολής, όπου εντάχθηκαν στον Ελληνικό Στρατό της Μέσης Ανατολής. Το δίκτυο της Ραφήνας, στενά συνδεδεμένο με οργανώσεις όπως η «Μίδας 614» του Ιωάννη Τσιγάντε, υπήρξε κρίσιμος σύνδεσμος μεταξύ της κατεχόμενης Ελλάδας και των Συμμάχων, συμβάλλοντας αποφασιστικά στη συνέχιση του ελληνικού αγώνα εκτός συνόρων.
Από τα πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου (Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, 21-23 Σεπτεμβρίου 2012)
Στις αρχές του 20ού αιώνα η Θεσσαλονίκη διεκδικούσε τη θέση της δεύτερης σημαντικότερης πόλης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήταν, χωρίς αμφιβολία, η πιο προοδευτική και φιλελεύθερη πόλη και το επίκεντρο των Βαλκανίων. Διοικητικά, ήταν η πρωτεύουσα του βιλαετίου (γενική διοίκηση) Θεσσαλονίκης, το οποίο είχε πληθυσμό 1.100.000 άτομα. Το βιλαέτι χωριζόταν σε τρία σαντζάκια (νομούς): της Θεσσαλονίκης, των Σερρών και της Δράμας. Το σαντζάκι της Θεσσαλονίκης χωριζόταν επίσης σε δεκατρείς καζάδες (επαρχίες), που διαιρούνταν με τη σειρά τους σε ναχιέδες (περιοχές), συνοικίες (αστικές περιοχές), χωριά και τσιφλίκια. Η στρατηγική της θέση στον ομφαλό των Βαλκανίων, ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας της με την παρουσία των διαφόρων εθνοτήτων και των Φραγκολεβαντίνων, η άμεση επαφή της με τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η πλουτοπαραγωγική ενδοχώρα, ο συσσωρευμένος αμύθητος πλούτος ορισμένων οικογενειών, η ισχυρή μεσαία αστική της τάξη και η έντονη καλλιτεχνική, φιλολογική και εκπαιδευτική ζωή την καθιστούσαν μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πόλης της ανατολικής Μεσογείου, ένα περιβάλλον γεμάτο ορμή και ζωντάνια.
Η εκτίμηση του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης και της κατανομής του στα χρόνια της οθωμανικής διοίκησης ήταν θέμα υποκειμενικό. Οι επιχειρούμενες απογραφές διέφεραν ριζικά μεταξύ τους ανάλογα με το θρήσκευμα, την εθνικότητα ή τους απώτερους σκοπούς εκείνων που διενεργούσαν την απογραφή, απηχούσαν δε πολύ περισσότερο τις απόψεις των απογραφέων παρά την ακριβή εθνολογική κατάσταση. Το 1903 η Διεύθυνση Απογραφής του βιλαετίου εξέδωσε προσαρμοσμένα στατιστικά στοιχεία της απογραφής του 1883 με βάση το θρήσκευμα, από τα ληξιαρχικά στοιχεία των διαφόρων διοικητικών μονάδων. Τα στοιχεία αυτά δημοσιεύτηκαν στη Journal de Salonique στις 2 Μαρτίου 1903. Ο συνολικός πληθυσμός της εντός των τειχών πόλης μαζί με τους ναχιέδες της Καλαμαριάς, ανατολικά της πόλης, και της συνοικίας του Βαρδάρι, δυτικά της πόλης, εκτιμήθηκε στις 125.000. Ο πληθυσμός των εντός των τειχών 77 συνοικιών υπολογίστηκε στις 87.000 (49,50% άνδρες και 50,50% γυναίκες). Η κατανομή με βάση το θρήσκευμα ήταν 51% Εβραίοι, 28% μουσουλμάνοι, 17% Έλληνες, 2% Βούλγαροι και 2% λοιποί. Αξίζει να αναφερθεί ότι στα πρακτικά της Δημογεροντίας (3) στις 25 Ιουνίου 1911 αναγράφεται ότι: «κατά απογραφήν του ορθοδόξου πληθυσμού εις τας επαρχίας των επισκοπών της Ιεράς Μητροπόλεως εδείχθη ότι η πόλις της Θεσσαλονίκης αριθμεί πληθυσμόν 19.121, και η επαρχία Θεσσαλονίκης 48.958». Το 1912 ο πληθυσμός της πόλης εκτιμάται στις 155.000 λόγω της μετανάστευσης πολλών χιλιάδων από τη μακεδονική ενδοχώρα και της σημαντικής επέκτασης της «εκτός των τειχών» πόλης. Η Θεσσαλονίκη, με μουσουλμανικό πληθυσμό γύρω στο 25%, είχε το χαμηλότερο ποσοστό μουσουλμάνων από κάθε άλλη μεγαλούπολη της αυτοκρατορίας (π.χ. Σμύρνη και Βηρυτός 35%, Κωνσταντινούπολη 45%).
Κάθε κοινότητα ή παροικία ζούσε στον δικό της μικρόκοσμο με τις εσωτερικές της διαμάχες και τα δικά της προβλήματα, είχε τους δικούς της τόπους λατρείας, τις δικές της συνοικίες, τα δικά της σχολεία, τα δικά της καφενεία, το δικό της σύστημα κοινωνικής αρωγής (νοσοκομεία, πτωχοκομεία, ορφανοτροφεία κ.ά.), τα δικά της ήθη και έθιμα, τις δικές της γιορτές και αργίες και τους δικούς της κανόνες και διοίκηση. Πού αλλού μπορούσε κανείς να συναντήσει πόλη, όπου τα μαγαζιά των μουσουλμάνων έκλειναν την Παρασκευή, τα μαγαζιά των Εβραίων το Σάββατο και τα μαγαζιά των χριστιανών την Κυριακή; Όλες μαζί όμως είχαν κατορθώσει να ζουν σχετικά αρμονικά, με ανεκτικότητα, αν και, όπως ήταν φυσικό, υπήρχαν προστριβές και έριδες, προερχόμενες τις περισσότερες φορές από προσωπικές αντιζηλίες, επαγγελματικές ή εμπορικές διαφορές αλλά και από εξωγενείς παράγοντες. Το μόνο κοινό σημείο όλων αυτών των κοινοτήτων ήταν το αλισβερίσι και ο μόνος κοινός τόπος συνάντησης τα τσαρσιά, δηλαδή οι αγορές.
Η εβραϊκή κοινότητα αποτελούσε πάνω από το 50% του πληθυσμού και κατ’ εκτίμηση το 1912 αριθμούσε από 65.000 έως 75.000 άτομα. Ως κοινά συνεκτικά χαρακτηριστικά της αναδεικνύονταν η θρησκεία και η ισπανοεβραϊκή γλώσσα. Τα μέλη της ήταν κατά κύριο λόγο Οθωμανοί υπήκοοι, αλλά υπήρχαν και πολλοί με την ιταλική και λιγότεροι με την ισπανική υπηκοότητα. Αξίζει να σημειωθεί ότι από τους 3.000 περίπου Ιταλούς υπηκόους της Θεσσαλονίκης οι 2.000 ήταν Εβραίοι. Είχε γύρω στις 20 πολύ πλούσιες οικογένειες, μια μεσαία τάξη με 1.500 περίπου οικογένειες ενώ πάνω από το 60% ήταν πάμφτωχοι, τελείως αμόρφωτοι και ζούσαν κάτω από άθλιες συνθήκες. Οι πάρα πολύ πλούσιες οικογένειες (π.χ. Αλλατίνι, Φερνάντεζ, Μισραχή, Μορπούργο, Σαούλ Μοδιάνο κ.ά.) είχαν αρχίσει σιγά-σιγά να εκποιούν την περιουσία τους από το 1904 και να μετοικούν σε άλλες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις.
Εβραία με την παραδοσιακή ενδυμασία της και με το αγοράκι της στην Καμάρα
Αναμφίβολα, η οικονομική δύναμη της πόλης βρισκόταν κατά πολύ μεγάλο βαθμό στα χέρια των Εβραίων καθώς ήλεγχαν πάνω από το 80% της οικονομίας της πόλης αλλά και της ευρύτερης μακεδονικής ενδοχώρας, περιλαμβανομένης και της Αλβανίας, με πληθυσμό γύρω στα 4.000.000. Η Θεσσαλονίκη τροφοδοτούσε τα δευτερεύοντα αστικά κέντρα και την ύπαιθρο της Μακεδονίας με όλα τα αγαθά και συγχρόνως απορροφούσε σχεδόν όλη την παραγωγή σε αγροτικά προϊόντα (σιτηρά, καπνά, μετάξι κ.ά.) και όλο τον ορυκτό πλούτο για εξαγωγή. Λιγοστές σχετικά οικογένειες ήλεγχαν τη γεωργική παραγωγή, τη βιομηχανία, το εμπόριο, τις τράπεζες, την κεφαλαιακή αγορά, την εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πόρων, αντιπροσώπευαν όλους τους μεγάλους ευρωπαϊκούς οίκους και ήταν μεγαλοϊδιοκτήτες γης και ακινήτων. Οι Εβραίοι τραπεζίτες ήταν οι μεγαλύτεροι δανειστές της αυτοκρατορίας και ειδικά στη μακεδονική ενδοχώρα οι δανειστές των Τούρκων μεγαλοτσιφλικάδων. Συγχρόνως, η μεσοαστική τάξη ήλεγχε το μεταπρατικό εμπόριο, τις εισαγωγές και εξαγωγές, τις ασφαλιστικές εργασίες και πλήθος άλλων δραστηριοτήτων. Οι πρόκριτοι της κοινότητας κατοικούσαν σε πολυτελείς οικίες κατά μήκος της λεωφόρου των Εξοχών (σημερινή οδός Βασιλίσσης Όλγας). Η κοινότητα όμως, παρόλο τον πλούτο της, είχε μία τάξη απόρων γύρω στα 30.000 άτομα, που φυτοζωούσαν κάτω από τρισάθλιες συνθήκες χωρίς το παραμικρό εισόδημα και που η επιβίωσή τους βασιζόταν στην ελεημοσύνη της κοινότητας και των φιλανθρωπικών οργανώσεων. Η φτωχολογιά αυτή κατοικούσε στο κάτω τμήμα της πόλης, που περικλειόταν από τις σημερινές οδούς Προξένου Κορομηλά, Αριστοτέλους, Ερμού και Παλαιών Πατρών Γερμανού. Η εβραϊκή κοινότητα διατηρούσε εξαιρετικές σχέσεις με τις οθωμανικές αρχές της πόλης.
Η ελληνική κοινότητα, που αντιπροσώπευε πάνω από το 20% του συνολικού πληθυσμού, ήταν ιδιαίτερα ομοιογενής με κοινή θρησκεία και γλώσσα, με ισχυρή αστική τάξη και χωρίς τις τεράστιες ταξικές ανισότητες που υπήρχαν στις άλλες κοινότητες. Ορισμένα μέλη της κοινότητας είχαν την ελληνική ή τη ρωσική υπηκοότητα, ενώ υπήρχε και περιορισμένος αριθμός σλαβοφώνων από τα γύρω χωριά καθώς και μεγάλος αριθμός Βλάχων με τη δική τους γλώσσα. Στους κόλπους της υπήρχε σημαντικός αριθμός εμπόρων χονδρικής και λιανικής, καταστηματαρχών, ναυτικών πρακτόρων, ξενοδόχων, εστιατόρων και αντιπροσώπων.
Μεσοαστική ελληνική οικογένεια.
Οι Έλληνες αποτελούσαν τον αμέσως επόμενο οικονομικό παράγοντα της πόλης μετά τους Εβραίους. Συγχρόνως όμως θεωρούνταν πολύ συντηρητικοί, αδιάφοροι προς κάθε τι καινούριο και εκ πεποιθήσεως γεροντοπαλίκαρα, με αποτέλεσμα να τους αποκαλούν «μπαγιάτηδες». Δεν πρέπει, ωστόσο, να παραγνωρίζεται ότι η ελληνική κοινότητα, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη, ένιωθε την παρουσία και την πίεση του κατακτητή. Οι Έλληνες κατοικούσαν στην κεντρική και ανατολική πλευρά της «εντός των τειχών» πόλης, στις συνοικίες του Αγίου Νικολάου, Αγίου Αθανασίου, Παναγούδας, Αγίου Υπατίου, Υπαπαντής και Αγίου Κωνσταντίνου. Στη συνοικία του Αγίου Αθανασίου, ειδικότερα, είχε συγκεντρωθεί και ο μεγαλύτερος αριθμός των βλαχόφωνων Ελλήνων.
Επιφανείς Θεσσαλονικείς στην έπαυλη του Περικλή Χατζηλαζάρου. Από αριστερά προς τα δεξιά οι: Περικλής Χατζηλαζάρου, Κλέων Χατζηλαζάρου, Ιωάννης Μπουτάρης και Γεώργιος Κώνστας.
Η μουσουλμανική κοινότητα, που αντιστοιχούσε γύρω στο 25% του πληθυσμού, ήταν η πιο ανομοιογενής. Οι Ντονμέδες (= εξισλαμισμένοι Εβραίοι) αποτελούσαν κάτι λιγότερο από το ήμισυ του πληθυσμού, με γύρω στα 11.000 άτομα· όλοι τους ήταν Οθωμανοί υπήκοοι, με γλώσσα την τουρκική και την ισπανοεβραϊκή και έθιμα κυρίως εβραϊκά. Ήταν κατά κύριο λόγο δημόσιοι υπάλληλοι, έμποροι, διατηρούσαν ορισμένες βιομηχανίες ενώ ήλεγχαν απόλυτα τον τουρκικό τύπο. Ήταν η μόνη κοινότητα που εμφανιζόταν ιδιαίτερα ανταγωνιστική προς την ελληνική και πάντα με αρνητική διάθεση. Δεύτερη σε πληθυσμιακή σειρά ήταν οι Αλβανοί με γλώσσα την αλβανική και την τουρκική, απασχολούμενοι κυρίως στον στρατό, στη χωροφυλακή, ως καβάσηδες και ως περιπλανώμενοι μικρέμποροι. Υπήρχαν επίσης αρκετοί Κιρκάσιοι (που ήρθαν το 1856 μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο και το 1880 μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο, συγκεντρωμένοι στη συνοικία γύρω από τη μονή Βλατάδων), Βόσνιοι (που ήρθαν το 1878 μετά τη συνθήκη του Βερολίνου), λίγοι Άραβες, Κούρδοι και Αθίγγανοι. Οι Οσμανλήδες, η αρχοντική και εύπορη τάξη, κατοικούσαν στην Άνω πόλη (το μπαΐρι) σε μονοκατοικίες πνιγμένες στο πράσινο και στα νερά, σε πλήρη αντιδιαστολή με την υπόλοιπη πόλη, ενώ σιγά-σιγά μετακινήθηκαν και προς τη λεωφόρο των Εξοχών. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς ήταν ιδιοκτήτες ακινήτων και τσιφλικάδες, που είτε νοίκιαζαν τα χωράφια τους είτε τα καλλιεργούσαν με δικούς τους κολλήγες. Αποτελούσαν επίσης τον κύριο όγκο των δημοσίων υπαλλήλων, ενώ υπήρχε ένας περιορισμένος αριθμός βιομηχάνων, εμπόρων και τραπεζιτών. Η κοινωνική τους ζωή ήταν πολύ περιορισμένη με κέντρο βάρους το τζαμί και τον τεκέ της γειτονιάς.
Το «πολιτισμικό και μορφωτικό» κέντρο των ανδρών ήταν το καφενείο, ενώ οι γυναίκες παρέμεναν κλεισμένες στο σπίτι και κυκλοφορούσαν μόνο με φερετζέ. Ιδιάζοντα ρόλο στη ζωή πολλών μουσουλμάνων είχαν τα θρησκευτικά μυστικιστικά τάγματα, με σημαντικότερα αυτά των Μεβλεβί -τα μέλη του ήταν γνωστά και ως περιστρεφόμενοι δερβίσηδες- των Μπεκτασί και των Μελαμί, όλα με σημαντική παρουσία στη Θεσσαλονίκη. Η βουλγαρική κοινότητα αποτελούνταν από σλαβοφώνους με βουλγαρική συνείδηση, που είχαν εγκατασταθεί μόνιμα στη Θεσσαλονίκη από τη γύρω ύπαιθρο και από τη μακεδονική ενδοχώρα, καθώς και από πολλούς εποχιακούς, όπως μαθητές στα βουλγαρικά σχολεία, εργάτες και υπηρετικό προσωπικό. Ήταν στην πλειονότητά τους χριστιανοί ορθόδοξοι υπαγόμενοι στην Εξαρχία, ενώ υπήρχαν και αρκετοί Ουνίτες. Αριθμητικά, μαζί με τους εποχιακούς, υπολογίζονταν γύρω στις 5.000 με 6.000.
Μεσοαστική μουσουλμανική οικογένεια με τη γυναίκα πάντα να απουσιάζει από τις φωτογραφίες.
Η σερβική παροικία ήταν ολιγάριθμη με λιγότερα από 500 άτομα, κυρίως Σέρβοι υπήκοοι, χριστιανοί ορθόδοξοι και με γλώσσα τα σερβικά. Οι Αρμένιοι δεν ξεπερνούσαν τους 250 με 300. Διατηρούσαν τη δική τους γλώσσα, ήταν κυρίως χριστιανοί ορθόδοξοι και ορισμένοι μόνο καθολικοί.
Η κοινότητα των Φραγκολεβαντίνων είχε περίπου 3.000 μέλη και αποτελούνταν από Ιταλούς, Γάλλους, Βέλγους, Ολλανδούς, Γερμανούς και Εγγλέζους υπηκόους που ζούσαν μόνιμα στο Λεβάντ (= ανατολική Μεσόγειο). Οι Φραγκολεβαντίνοι είχαν δυσανάλογη δύναμη σε σχέση με τον αριθμό τους, ήταν ως επί το πλείστον έμποροι, αντιπρόσωποι ευρωπαϊκών οίκων, γαιοκτήμονες, διπλωμάτες, ιερείς και ιεραπόστολοι και είχαν μεγάλα προνόμια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπως πλήρη φορολογική απαλλαγή, ετεροδικία κ.ά., ενώ συγχρόνως εξυπηρετούσαν τα κάθε είδους συμφέροντα, νόμιμα και μη, των προυχόντων της οθωμανικής άρχουσας τάξης.
Μέλη της φραγκολεβαντίνικης οικογένειας των Άμποτ.
Η περίοδος από το 1878 έως το 1912 χαρακτηρίστηκε από την εισβολή του ευρωπαϊκού καπιταλισμού στη Μακεδονία και ειδικότερα στη Θεσσαλονίκη, που εκφράστηκε με τεράστιες επενδύσεις στους σιδηροδρόμους και σε πολλά αναπτυξιακά έργα, όπως λιμενικές εγκαταστάσεις, δημόσιες συγκοινωνίες με ιπποκίνητα και κατόπιν ηλεκτροκίνητα τραμ, δίκτυα ύδρευσης, αποχέτευσης και φωταερίου, ηλεκτροφωτισμό, ακτοπλοΐα, διάνοιξη δρόμων, εξωραϊστικά έργα, αποξηράνσεις ελών κ.ά. Συγχρόνως, έγιναν τεράστιες ιδιωτικές επενδύσεις στο εμπόριο, τη βιοτεχνία, τη βιομηχανία (π.χ. αλευρόμυλοι, κεραμοποιεία, νηματουργεία και υφαντουργεία, βυρσοδεψεία, ζυθοποιίες, πολυκαταστήματα, ξενοδοχεία κ.ά.) και σε πολυτελείς κατοικίες από τα υπερκέρδη που είχαν συσσωρευθεί τις προηγούμενες δεκαετίες.
Η Θεσσαλονίκη, ως συμπρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και με τον έντονο διεθνή χαρακτήρα της, υποσκέλιζε κατά πολύ όλες τις άλλες πόλεις των Βαλκανίων. Ο αριθμός των γενικών προξενείων στη Θεσσαλονίκη ήταν περίπου ίδιος με τον αριθμό των πρεσβειών στην Αθήνα. Οι γενικοί πρόξενοί της ήλεγχαν όλα τα προξενεία των κρατών τους στο ευρωπαϊκό τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το έργο τους ήταν έντονα πολιτικό, αλλά συγχρόνως και η αιχμή των εμπορικών και οικονομικών συναλλαγών των κρατών τους. Επιπλέον, η Θεσσαλονίκη συνιστούσε το κέντρο βάρους των τάσεων ανανέωσης και εκδημοκρατισμού στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εδώ δημιουργήθηκε το διευθυντήριο των Νεοτούρκων, καθώς ο Σουλτάνος έδιωχνε από την Κωνσταντινούπολη στη Θεσσαλονίκη όλους τους νεωτερίζοντες και ανυπάκουους αξιωματικούς. Συγχρόνως, μέσα από την εβραϊκή κοινότητα της πόλης ξεπήδησαν οι πρώτες οργανωμένες ιδέες πολιτικής ισότητας και κοινωνικής αξιοπρέπειας.
Η Θεσσαλονίκη ήταν ο συγκοινωνιακός κόμβος ανάμεσα στη νοτιοανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, όπου κατέληγε το ευρωπαϊκό δίκτυο των σιδηροδρόμων. Το λιμάνι της, που συναγωνιζόταν στη Μεσόγειο το λιμάνι της Μασσαλίας, πραγματοποιούσε το 1/7 του συνολικού εξαγωγικού εμπορίου της αυτοκρατορίας.
Η παραλία και το λιμάνι της Θεσσαλονίκης έσφυζαν από κίνηση.
Το 1911 οι εξαγωγές έφθασαν σε αξία τις 1.428.000 λίρες Αγγλίας, το 26% περίπου του συνόλου των εξαγωγών της Ελλάδας, με κυριότερα προϊόντα τον καπνό και τα δημητριακά. Την ίδια χρονιά οι εισαγωγές ήταν αξίας 4.663.000 λιρών Αγγλίας, το 70% του συνόλου των εισαγωγών της Ελλάδας, με κυριότερα προϊόντα τα κλωστοϋφαντουργικά, τα χημικά, τη ζάχαρη και τον καφέ. Τη μερίδα του λέοντος είχε η Αυστροουγγαρία με ποσοστό 20% και ακολουθούσε η Γαλλία. Η βαλκανική ενδοχώρα ανέπνεε μέσα από τη Θεσσαλονίκη. Σχεδόν όλη η γεωργική της παραγωγή κατέληγε στην πόλη και όλα τα αναγκαία βιομηχανικά και καταναλωτικά προϊόντα ξεκινούσαν απ’ αυτή. Η βιομηχανική και εμπορική της κίνηση την καθιστούσαν ιδιαίτερα ελκυστική στο ξένο κεφάλαιο. Η σιδηροδρομική της σύνδεση με το Βελιγράδι, το Μοναστήρι και την Κωνσταντινούπολη, η κατασκευή πολύ σημαντικών έργων υποδομής, οι μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και η συνακόλουθη έντονη οικονομική ανάπτυξη μεταμόρφωσαν την πόλη. Δημόσιοι υπάλληλοι, ξένοι αξιωματικοί, δημοσιογράφοι όλων των μεγάλων εφημερίδων του κόσμου έδωσαν στην πόλη μια καινούρια διάσταση.
Οι μήνες πριν από την απελευθέρωση ήταν δύσκολοι για τη Θεσσαλονίκη. Ξεφυλλίζοντας τη Μακεδονία και την Παμμακεδονική από την 1η Ιανουαρίου έως την 5η Οκτωβρίου 1912 οδηγούμαστε αβίαστα στο συμπέρασμα ότι η πόλη ήταν σε αναβρασμό και με έξαρση στην εγκληματικότητα. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε τεράστια εσωτερικά και εξωτερικά προβλήματα που επηρέαζαν τη ζωή στην πόλη.
Η μακεδονική ενδοχώρα έβραζε. Καθημερινά υπήρχαν αναφορές για πολύνεκρες συμπλοκές ανάμεσα στον τουρκικό στρατό και σε ληστροσυμμορίες Βουλγάρων, Ελλήνων και Αλβανών, ανάμεσα στον τουρκικό στρατό και σε ανταρτικές ομάδες Ελλήνων και Βουλγάρων, ανάμεσα σε Έλληνες και Βουλγάρους που επεδίωκαν με κάθε μέσο την επικράτησή τους. Το σοβαρότερο πρόβλημα ήταν οι παρακρατικές συμμορίες Τούρκων (ανάμεσά τους και πολλοί στρατιώτες) που λήστευαν, σκότωναν και τρομοκρατούσαν τους πάντες. Συγχρόνως, σημειώνονταν συχνές εξεγέρσεις στρατιωτικών μονάδων αλλά και μεμονωμένα περιστατικά δολοφονιών, βιασμών, εκβιασμών και απαγωγών. Ο φόβος και η αβεβαιότητα που επικρατούσε στην ενδοχώρα είχε ως αποτέλεσμα τη μεγάλη μείωση της αγροτικής παραγωγής και τη δημιουργία τεράστιων ελλείψεων, γιατί η τροφοδοσία από τη Θεσσαλονίκη είχε σχεδόν διακοπεί εξαιτίας της αναρχίας. Η κυβέρνηση είχε χάσει τελείως τον έλεγχο· η δικαιοσύνη ήταν ανύπαρκτη.
Ο δημοσιογράφος των Times του Λονδίνου Price (236) έγραψε για την περίοδο 1911-1912:
«Οι Τούρκοι ποτέ δεν κατάφεραν να αφομοιώσουν την ιδέα ότι ο Χριστιανός είναι ίσος με τον Μουσουλμάνο. Η ιστορία τους, ο βίος τους και η νοοτροπία τους ήταν αντίθετη με την ιδέα της ισότητας. Ως αποτέλεσμα, όταν ένας Τούρκος δολοφονούσε έναν Χριστιανό ήταν σχεδόν βέβαιο ότι ο δολοφόνος θα παρέμενε ατιμώρητος. […] Η αναρχία είχε κυριεύσει τη Μακεδονία. Η γενική κατάσταση στην περιοχή είχε φθάσει στο απροχώρητο. Υπήρχε παντελής έλλειψη ασφάλειας της ζωής και της περιουσίας. Οι λεηλασίες και οι δολοφονίες ευδοκιμούσαν και οι αρχές ήταν ανίκανες να ελέγξουν την ανομία. Σε μικρή απόσταση από τη Θεσσαλονίκη ο αγροτικός πληθυσμός ήταν τόσο τρομοκρατημένος, που με τη δύση του ηλίου αμπαρωνόταν στο σπίτι του».
Αυτό το τόσο αρνητικό κλίμα επιδεινώθηκε και από την πολιτική κρίση που μάστιζε την αυτοκρατορία. Τον Ιανουάριο του 1912 το Νεοτουρκικό Κομιτάτο, έχοντας χάσει την πλειοψηφία στη βουλή, τη διέλυσε και προκήρυξε εκλογές για την περίοδο Ιανουαρίου-Απριλίου. Για πρώτη φορά οι Έλληνες και οι Βούλγαροι βουλευτές συνέπραξαν με την αντιπολίτευση και υπέγραψαν πρωτόκολλο συνεργασίας, όπου καθορίζονταν οι αξιώσεις κάθε πλευράς ώστε να μη συγκρουσθούν τα συμφέροντά τους. Οι εκλογές του Απριλίου διεξήχθησαν μέσα σ’ ένα όργιο νοθείας και τρομοκρατίας και έμειναν γνωστές ως «οι εκλογές της μαγκούρας». Η Μακεδονία είχε καθημερινά ανταποκρίσεις με τα βίαια γεγονότα που συντάραζαν την ύπαιθρο και τη Θεσσαλονίκη. Από τις 275 έδρες του κοινοβουλίου μόνον έξι κατέληξαν στην αντιπολίτευση. Ήταν η πρώτη φορά μετά την επανάσταση, που το Νεοτουρκικό Κομιτάτο κατόρθωσε να έχει τον απόλυτο έλεγχο της αυτοκρατορίας και έκρινε ασφαλές να μεταφέρει την έδρα του από τη Θεσσαλονίκη στην Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο η παντοδυναμία αυτή ήταν εφήμερη, με διάρκεια μόλις τριών μηνών. Στις 28/10 Ιουλίου 1912 παραιτήθηκε ο υπουργός πολέμου Shevket πασάς και η αναστάτωση που ακολούθησε οδήγησε στην παραίτηση της κυβέρνησης. Μεγάλος βεζίρης ανέλαβε ο Γαζής Ahmet Muhtar, στρατιωτικός και διανοούμενος κοινής αποδοχής, ήρωας του ρωσοτουρκικού πολέμου του 1876 και υπουργός πολέμου ο στρατηγός Nazim πασάς. Όλα τα επιφανή μέλη του Κομιτάτου επέστρεψαν άρον-άρον στη Θεσσαλονίκη για ασφάλεια. Η Μακεδονία της 26ης Ιουλίου έγραψε: «Και συγκεντρώθηκαν εις την Θεσσαλονίκην όλοι οι αρχηγοί της μακαρίτιδος ‘Ενώσεως και Προόδου’, οι ‘λάιδερ’ Ταλαάτ, Τζαβίτ και Σερήφ βέηδες, οι έως χθες παντοδύναμοι Εγιούπ Σαμπρή και Ομέρ Νατζή βέηδες και ο έως χθες θεοδύναμος δόκτωρ Ναζήμ βέης. Και έστησαν ενταύθα, εις την αρχικήν των κοιτίδα, το αρχηγείον των. Και θα αρχίσουν τον αγώνα υπέρ ανακτήσεως της Αρχής. Κακόμοιροι κορυφαίοι!».
Μετά τις εκλογές, μέσα σε όλη αυτήν την αναταραχή, ξέσπασε στην Αλβανία η πιο άγρια επανάσταση. Από τον Μάιο του 1912 η Αλβανία έβραζε. Στις 9/22 Ιουλίου 1912 οι Αλβανοί κατόρθωσαν να καταλάβουν την Πρίστινα, ενώ δέκα χιλιάδες αντάρτες μπήκαν στα Σκόπια και παρέμειναν εκεί έως τις 20 Αυγούστου, χωρίς την παραμικρή αντίδραση των αρχών. Στα τέλη του μήνα η νέα κυβέρνηση ενέδωσε σε όλα τα αιτήματά τους και υπέγραψε σύμφωνο ειρήνης.
Πλήθος Εβραίων έξω από τη μεγάλη συναγωγή Talmud Torah.
Ο μεγαλύτερος όμως πονοκέφαλος της αυτοκρατορίας ήταν ο πόλεμος με την Ιταλία. Στις 28 Σεπτεμβρίου του 1911 η Ιταλία επέδωσε διπλωματική νότα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ζητώντας την αναγνώριση της ιταλικής κυριαρχίας στην Τριπολίτιδα και στην Κυρηναϊκή (σημερινή Λιβύη). Οι Ιταλοί έφθασαν μέχρι τα Δαρδανέλια και τον Απρίλιο του 1912 κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα. Στις 2 Οκτωβρίου 1912 η Υψηλή Πύλη, μπροστά στο φάσμα του βαλκανικού πολέμου, υπέγραψε αναγκαστικά με την Ιταλία τη συνθήκη του Ouchy στην Ελβετία, παραχωρώντας την Τριπολίτιδα και την Κυρηναϊκή. Οι θετικές επιπτώσεις του πολέμου αυτού για την Ελλάδα ήταν αφενός μεν η εξασθένηση του οθωμανικού στρατού και αφετέρου το τέλος του μποϋκοτάζ των ελληνικών πλοίων και προϊόντων. Οι Οθωμανοί, με την αποχώρηση των ιταλικών ατμόπλοιων, υποχρεώθηκαν να επιτρέψουν την είσοδο των ελληνικών εμπορικών πλοίων στα λιμάνια τους.
Οι επιπτώσεις του πολέμου στη Θεσσαλονίκη ήταν σημαντικές. Ιταλοί υπήκοοι, ανάμεσά τους κυρίως Εβραίοι με ιταλική υπηκοότητα, βρέθηκαν στο στόχαστρο των αρχών. Δεκάδες επιφανείς πολίτες απελάθηκαν, όπως ο αρχιτέκτονας Vitaliano Poselli, ο γιατρός Σιακή και μέλη της οικογένειας Μοδιάνο. Ο ιταλοτουρκικός πόλεμος υπήρξε ορόσημο της παρακμής της εβραϊκής οικονομικής κυριαρχίας στη Θεσσαλονίκη. Η αναστολή πληρωμών από τους δύο κολοσσιαίους οικονομικούς παράγοντες της πόλης, τους οίκους Αλλατίνι και Μοδιάνο, οικογενειών με ιταλική υπηκοότητα, ταρακούνησε τα θεμέλια της τοπικής οικονομίας. Ο αποκλεισμός του ιταλικού μονοπωλίου καπνού από τις αγορές των μακεδονικών καπνών επέφερε σημαντική πτώση των τιμών, ενώ η σηροτροφία υπέστη καθίζηση εφόσον η ιταλική μεταξοβιομηχανία απορροφούσε εξ ολοκλήρου την παραγωγή.
Στην ίδια την πόλη οι ληστείες, οι εμπρησμοί, οι βομβιστικές ενέργειες και οι δολοφονίες ήταν καθημερινό φαινόμενο χωρίς καμία εθνική, φυλετική ή θρησκευτική διάκριση. Πολλές υποθέσεις συντάραξαν για μήνες την τοπική κοινωνία. Μία από αυτές ήταν η δολοφονία του ψευτογιατρού Αντωνάκη. Ο Αντωνάκης είχε ενταχθεί από νωρίς στον Μακεδονικό Αγώνα αλλά μετά την επικράτηση της νεοτουρκικής επανάστασης έγινε σιγά-σιγά όργανο του Κομιτάτου, προδίδοντας Έλληνες πράκτορες, κρυψώνες, αποθήκες όπλων και πυρομαχικών. Το εκτελεστικό της Οργάνωσης Θεσσαλονίκης αποφάσισε τη δολοφονία του και στις αρχές Ιουλίου ο υπαξιωματικός Παναγιώτης Παπατζανετέας, όπως αναφέρει ο ίδιος στα απομνημονεύματά του, τον εκτέλεσε στο σπίτι του, δίπλα στον ναό του Αγίου Κωνσταντίνου σε πάροδο της λεωφόρου Χαμιντιέ. Στις 26 Ιουλίου η πόλη ταρακουνήθηκε από εκρήξεις βομβών στο αυστριακό ταχυδρομείο στον Φραγκομαχαλά και στο ντεπό των τραμ στην ανατολική Θεσσαλονίκη, χωρίς να υπάρξουν ανθρώπινα θύματα. Οι αστυνομικές αρχές ξεχύθηκαν και άρχισαν τις αθρόες συλλήψεις Βουλγάρων στην περιοχή του Βαρδάρι και στον Κιλκίς μαχαλά.
Το Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στη Θεσσαλονίκη πλαισίωναν από τον Μάρτιο του 1912 ο Ανδρέας Παπαδιαμαντόπουλος ως γενικός πρόξενος, με υποπρόξενο τον Κωνσταντίνο Ρέντη και διερμηνείς τους Μιλτιάδη Τέρκα και Αναστάσιο Νάλτσα. Στις 12 Ιουλίου ήρθε από το προξενείο Φιλιππούπολης ως διερμηνέας ο Αντώνιος Ζώτος και μέσα στο καλοκαίρι ο Ιωάννης Κονταλέξης ως διευθυντής του προξενείου. Στις 5 Σεπτεμβρίου αναχώρησε για την Αθήνα ο Παπαδιαμαντόπουλος με την οικογένειά του και επανέκαμψε στις 24 Σεπτεμβρίου. Στις 18 Σεπτεμβρίου οι αρχές διέκοψαν την τηλεγραφική επικοινωνία με τις βαλκανικές περιοχές και την αποστολή κωδικοποιημένων μηνυμάτων, ενώ στις 27 Σεπτεμβρίου οι αστυνομικές αρχές ξεκίνησαν την καταγραφή όλων των Ελλήνων, Βουλγάρων και Σέρβων υπηκόων που ζούσαν εκεί. Στις αμέσως επόμενες μέρες πάνω από 500 Έλληνες υπήκοοι πήγαν στο προξενείο για διαβατήρια και αναχώρησαν για τον Βόλο ή τον Πειραιά. Την 3η Οκτωβρίου αναχώρησαν όλοι οι υπάλληλοι των συμμαχικών προξενείων με ρουμανικό ατμόπλοιο για τον Πειραιά. Όπως όμως προκύπτει από έγγραφα του Γενικού Επιτελείου Στρατού (ΓΕΣ), παρέμειναν στη Θεσσαλονίκη οι διερμηνείς Ζώτος και Νάλτσας, αποσπασμένοι στο ρωσικό προξενείο, προσφέροντας σημαντικές υπηρεσίες στον προελαύνοντα ελληνικό στρατό. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι την 1ηΟκτωβρίου οι ελληνικές τράπεζες Τράπεζα της Ανατολής και Τράπεζα Αθηνών τέθηκαν υπό την προστασία του γαλλικού προξενείου.
Στις 12 Μαΐου 1912 απεβίωσε ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ιωακείμ Δ΄ Σγουρός και στις 22 Μαΐου το Φανάρι εξέλεξε τον, έως τότε μητροπολίτη Λήμνου, Γεννάδιο, κατά κόσμον Γεώργιο Αλεξιάδη. Ο Γεννάδιος έφθασε στη Θεσσαλονίκη στις 5 Αυγούστου και παρέμεινε στη θέση αυτή έως τον θάνατό του το 1951. Την ελληνική κοινότητα διοικούσε η Δημογεροντία με πρόεδρο τον μητροπολίτη και μέλη τους Ι. Κούσκουρα, Κ. Καμμώνα, Δ. Βόγα, Δ. Χατζόγλου, Α. Ζάχο και Δ. Μπλάτση.
Μέσα στο 1912 στις οθωμανικές αρχές υπήρχαν συχνές ανακατατάξεις λόγω της πολιτικής αναταραχής. Τον Ιανουάριο τοποθετήθηκε βαλής ο Hussein Kâzim πασάς, που παραιτήθηκε μεν τρεις φορές αλλά πάντα επανέκαμπτε, αποχωρώντας τελικά τον Αύγουστο για να τον αντικαταστήσει ο Ferit πασάς, τη θέση του οποίου πήρε τον Σεπτέμβριο ο Nazim πασάς. Τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του βιλαετίου Θεσσαλονίκης από τον Σεπτέμβριο του 1912 ήταν: ο βαλής Nazim πασάς, ο καδής Ali Hikmet, ο γενικός γραμματέας των αρχείων Emin, ο μουφτής Ahmet, ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Γεννάδιος, ο αρχιραβίνος Ιακώβ Μεΐρ και τα μέλη Ibrahim Edem, Ihsan, Rasim και Ιακώβ Καζές.
Την πρώτη εβδομάδα του Φεβρουαρίου του 1912 έγιναν δημοτικές εκλογές και εκλέχθηκαν ως δημοτικοί σύμβουλοι πέντε μουσουλμάνοι (Ismail Hakki, Hafiz Hasan, Ahmet Rasim, Ali Rasim και Ali Eşref), τρεις Έλληνες (Κωνσταντίνος Χονδροδήμος, Κωστάκης Μέλφος και Κιμπάρογλου) και τρεις Εβραίοι (Ναντίρ Αμπραβανέλ, Μωύς Ασσαέλ και Ελί Μπενουζίλιο). Ένας Βούλγαρος που έβαλε υποψηφιότητα δεν εκλέχθηκε. Πρώτος με 2.571 ψήφους εκλέχθηκε ο Χονδροδήμος και ο βαλής τον διόρισε δήμαρχο ως πλειοψηφίσαντα. Τέσσερις μέρες αργότερα ο Χονδροδήμος υπέβαλε την «παραίτησή» του δηλώνοντας εγγράφως ότι δεν δύναται να αναφέρει τους λόγους που δεν θα του επιτρέψουν να ασκήσει τα καθήκοντά του. Δήμαρχος τοποθετήθηκε ο Ismail μπέης. Στις 20 Ιουλίου ο Ismail μπέης εξαναγκάστηκε σε παραίτηση λόγω του ότι υπήρξε μέλος του Κομιτάτου και στη θέση του τοποθετήθηκε ο Osman Sait.
Η κοινωνική και καλλιτεχνική ζωή στη Θεσσαλονίκη όμως συνεχιζόταν. Η εβραϊκή κοινότητα έφερνε συχνά θιάσους και μουσικά συγκροτήματα από τη Γαλλία και την Αυστρία, ενώ πολύ συχνά διοργανώνονταν σουαρέ στις βίλες των πλουσίων στη λεωφόρο των Εξοχών. Η ελληνική κοινότητα δεν υστερούσε. Στις 28 Μαρτίου 1912 έφθασε στη Θεσσαλονίκη ο θίασος της Μαρίκας Κοτοπούλη για σειρά παραστάσεων στο θέατρο του Λευκού Πύργου. Η Μακεδονία σε τέσσερα συνεχόμενα φύλλα της είχε πρωτοσέλιδη φωτογραφία της καλλιτέχνιδας. Στον θίασο περιλαμβάνονταν οι αδελφές της Κοτοπούλη κυρίες Λούη και Μυράτ με τους συζύγους τους, η Αλκαίου, ο Παπαγεωργίου, ο Καντιώτης, ο Αργυρόπουλος και το ζεύγος Μαρίκου. Μεταξύ των έργων που παρουσίασε ήταν Ο Αντίπαλος του Alfred Capus, Η μικρή σοκολατιέρα του Paul Gavault, Ισραήλ του Henri Bernstein και Η κυρία του Μαξίμ του Georges Feydeau. Το καλοκαίρι ήρθε επίσης ο αθηναϊκός θίασος του Ιωάννη Παπαϊωάννου (κωμικού ηθοποιού του μουσικού θεάτρου και του σημαντικότερου Έλληνα θιασάρχη της οπερέτας) και έδωσε πάνω από 20 παραστάσεις.
Φωτογραφίες του δημοσιογράφου J. Leune βγαλμένες τις πρώτες μέρες μετά την απελευθέρωση της πόλης.
Όψη της παραλίας.
Ο Λευκός Πύργος
Η Καμάρα
Η οδός Σαμπρή πασά, σημερινή Βενιζέλου
Οι ελληνικές εφημερίδες που κυκλοφορούσαν το 1912 ήταν η Μακεδονία του Κωνσταντίνου Βελλίδη, η Νέα Αλήθεια του Ιωάννη Κούσκουρα και από τις 15 Αυγούστου το Εμπρός του Σμυρναίου δημοσιογράφου Αντωνίου Οικονομίδη, μία αμφιλεγόμενη εφημερίδα που σύμφωνα με ορισμένους παράγοντες της ελληνικής κοινότητας χρηματοδοτούνταν από το Νεοτουρκικό Κομιτάτο. Όλες αυτές, όπως ήταν φυσικό, αντιμετώπιζαν σκληρή λογοκρισία. Το τελευταίο φύλλο της Μακεδονίας ήταν στις 5 Αυγούστου 1912 λόγω της καταδικαστικής απόφασης του τουρκικού στρατοδικείου που διέταξε την επ’ αόριστον παύση της εξαιτίας της έντονης αρθογραφίας και της εμπρηστικής ειδησεογραφίας για τη δυναμιτιστική απόπειρα στα Κοτσανά της Στρώμνιτσας με τίτλο «Οι Μουσουλμάνοι σφάζουν». Ο Βελλίδης δέκα μέρες μετά, στις 19 Αυγούστου, έσπευσε να εκδώσει την Παμμακεδονική που κυκλοφόρησε έως την 17η Οκτωβρίου. Αντίθετα, η Νέα Αλήθεια του Ιωάννη Κούσκουρα, παρά τις συνεχείς παρενοχλήσεις των αρχών, συνέχισε να εκδίδεται έως την 21η Οκτωβρίου.
Αξίζει να αναφερθεί η είδηση της Μακεδονίας στο φύλλο της 19ης Μαΐου 1912, μήνες πριν ολοκληρωθούν οι συμμαχικές συνθήκες: «ΤΕΤΡΑΠΛΗ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ Τα ιταλικά φύλλα αναγράφουν την είδησιν ότι οριστικώς συνωμολογήθηκε συμμαχία μεταξύ Ελλάδος, Βουλγαρίας, Σερβίας και Μαυροβουνίου, αφορώσα κοινήν κατά της Τουρκίας ενέργειαν».
ΟΙ ΣΥΜΜΑΧΟΙ: ΕΛΛΑΔΑ (βασιλιάς Γεώργιος Α΄/διάδοχος Κωνσταντίνος) – ΣΕΡΒΙΑ (βασιλιάς Πέτρος) – ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ (τσάρος Φερδινάνδος) – ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟ (βασιλιάς Νικήτας).
To παραπάνω κείμενο εντοπίστηκε στην Ιστοσελίδα sitestatic.shopster.gr δεν υπάρχει τεκμηρίωση για τον συγγραφέα του. Με σχετική ερώτηση στην Τεχνική Νοημοσύνη (AI), δόθηκε η εξής απάντηση !
Έκανα έρευνα, αλλά δεν βρήκα σαφή τεκμηρίωση μέσα στο PDF ή στις σχετικές ψηφιοποιημένες πηγές για το ποιος ακριβώς έγραψε το κεφάλαιο «Η Θεσσαλονίκη στις παραμονές του 1912» στο τόμο «Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου – Η Θεσσαλονίκη στις παραμονές του 1912». Τα στοιχεία που κατάφερα να εξακριβώσω είναι τα εξής:
Πληροφόρηση που βρήκα
Το PDF (Academia.edu) φέρει τον τίτλο «Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΣΤΙΣ ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΤΟΥ 1912 – Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου (Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, 21-23 Σεπτεμβρίου 2012)». Academia
Η επιμέλεια του τόμου αναφέρεται ως Ευάγγελος Χεκίμογλου και «Ε. Μ. Θ.» (πιθανώς «Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης») ως οργανωτικό/εκδοτικό σχήμα. Academia
Στο PDF από το Shopster (την εκδοχή που ανέφερες) δεν φαίνεται να υπάρχει εμφανές όνομα συγγραφέα για το συγκεκριμένο κεφάλαιο στην πρώτη σελίδα. sitestatic.shopster.gr
Στη βιβλιογραφία που χρησιμοποιείται σε άλλες μελέτες σχετικές με αυτό το συνέδριο, εμφανίζονται διάφορα άρθρα με συγγραφείς για άλλα κεφάλαια του ίδιου τόμου (π.χ. Βασίλης Φούκας γράφει το άρθρο «Το σώμα των εκπαιδευτικών στα σχολεία της Ελληνικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης μέχρι το 1912» στο ίδιο συνέδριο. ResearchGate
Το ίδιο συνέδριο τόμος έχει εκδοθεί το 2014 από το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Academia+1
Εκτίμηση / συμπέρασμα
Πιθανόν το κεφάλαιο «Η Θεσσαλονίκη στις παραμονές του 1912» να είναι εισήγηση/μελέτη κάποιου ιστορικού ή ερευνητή που συμμετείχε στο συνέδριο του 2012, αλλά δεν είναι πρωτογενές κείμενο του 1912 — αποτελεί σύγχρονη ανάλυση/ανασύνθεση υλικού για τις παραμονές του πολέμου.
Ο συγγραφέας αυτού του κεφαλαίου δεν αναφέρεται ρητά στην πρώτη σελίδα του PDF που είδα.
Για να είμαι πιο ακριβής, θα χρειαστεί να δω το ίδιο το έντυπο του συνεδρίου (π.χ. το έντυπο βιβλίο με πίνακα περιεχομένων) ή την αρχή του κεφαλαίου στο έντυπο, όπου συνήθως αναγράφεται το όνομα του συγγραφέα.
Η Ιταλία ζητά την παράδοση της χώρας και ολόκληρο το Έθνος απαντά με το ηρωικό του «ΟΧΙ». Οι άνδρες κατατάσσονται με απερίγραπτο ενθουσιασμό, αποφασισμένοι να υπερασπιστούν την Πατρίδα και να τιμωρήσουν τον εισβολέα.
Λύση: Μηχανισμός αναζήτησης λέξης μέσα στο άρθρο (όπως σε PDF)
Κάνε επικόλληση αυτού του κώδικα σε μπλοκ Custom HTML μέσα στο άρθρο:
Οι πρώτες νίκες δεν αργούν να έρθουν – η Κορυτσά (22/11), Πρεμετή 3/12, το Δέλβινο 7/12, το Αργυρόκαστρο 8/12, Χειμάρα 22/12, απελευθερώνονται, ο λαός πανηγυρίζει, και η φωνή της Σοφίας Βέμπο ανυψώνει το φρόνημα, σατιρίζοντας τον Μουσολίνι. Επικεφαλείς του Στρατού στην Ήπειρο, άξιοι ηγέτες, μετατρέπουν τον αυθόρμητο ενθουσιασμό των Ελλήνων στρατιωτών σε ακαταμάχητη δύναμη, γράφοντας σελίδες δόξας στην ιστορία του Έθνους μας. Όλα αυτά κράτησαν 5 μήνες, μετά φάνηκε ο νέος εισβολέας, οι Γερμανοί.
Η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της χώρας υποχώρησε στις πιέσεις των Άγγλων και αποστράτευσε τρεις στρατηγούς μεγάλων σχηματισμών στο μέτωπο της Ηπείρου (A’ΣΣ, Β’ΣΣ, ΤΣΗ), ενώ διαρκούσε ο πόλεμος και σχεδιαζόταν νέες επιχειρήσεις. Τέθηκαν έτσι τα θεμέλια για να έλθει σύντομα η διάλυση και η ήττα (20 Απρ.1941 συνθηκολόγησε το ΤΣΗ 7). Ας δούμε τα συμβάντα της της εποχής εκείνης μέσα από τα βιώματα του Αντιστράτηγου Γεωργίου Κοσμά, όπως αυτά τα έχει καταγράψει ο ίδιος σε βιβλίο του αλλά και η ιστορία . Θα αρχίσουμε με μια σκηνή κοντά στο στο τέλος του πολέμου.
Ήταν Φεβρουάριος του 1941, η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία ήταν προβληματισμένη εμπρός στην διαφαινόμενη Γερμανική εισβολή και στην απαίτηση των Αγγλων για συμβολική μόνο ενίσχυση των Ελληνικών Δυνάμεων. Ο Αντιστράτηγος Γεώργιος Κοσμάς, Διοικητής Α’ Σώματος Στρατού στο Αλβανικό μέτωπο τους προέτρεψε σε σύσκεψη Αντιστρατήγων “…….είναι καλύτερο η Ελλάδα να μείνει μόνη της (χωρίς την συμβολική συμμαχική ενίσχυση), για να αντιμετωπίσει τους δύο εισβολείς και να πέσει με τρόπο ένδοξο που και αυτό ακόμη το “πέσιμο” της να είναι για τους λαούς ανάσταση σωστή και μεσουράνημα δόξας. Για την δήλωση αυτή τον αποστράτευσαν εν καιρώ επιχειρήσεων!!.μαζί του αποστράτευσαν ακόμη δύο Αντιστρατήγους, Διοικητές Μεγαλων Σχηματισμών στο Μετωπο της Βορειου Ηπείρου, γιατί πίστευαν και αυτοί στην ορθότητα της δήλωσης του Κοσμά. Ποιός ήταν ο Γ. Κοσμάς.
Ο Γεώργιος Κοσμάς (1884–1964) δεν ήταν τυχαίος Αξιωματικός. Ήταν παρών, ως μάχιμος Αξιωματικός, σε όλους τους αγώνες του Έθνους, όπως στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–13, στο Μακεδονικό Μέτωπο (Α’ΠΠ), την Μικρασιατική εκστρατεία, στον Ελληνο – Ιταλικό Πόλεμο στην αντίσταση κατά των κατακτητών. Η ιστορία του είναι συνυφασμένη με αγώνες αυτούς. Ιδιαίτερα οργανωτικός και αποτελεσματικός, συνέβαλε καθοριστικά στην νίκη των Ελληνικών στρατευμάτων στην Βόρειο Ήπειρο. Γενναίος και άφοβος μαχητής σε όλη του την ζωή, χαρισματικός ως ηγέτης, ταπεινός ως απόστρατος, αμετακίνητος στα πιστεύω του. Θα έπρεπε το ονομά του να είναι ευρύτερα γνωστό, άδικα όμως είναι ελάχιστα προβεβλημένος.
Στο προσωπό του τιμούμε όσους πολέμησαν, όσους θυσιάστηκαν, τιμούμε τον άγνωστο Έλληνα μαχητή, που το 1940-1941, στάθηκε όρθιος απέναντι στις δύο υπερδυνάμεις της εποχής και απέδειξε πως το πνεύμα της Ελλάδας δεν υποτάσσεται. Από τον Μαραθώνα και τις Θερμοπύλες έως τα χιονισμένα βουνά της Ηπείρου, ο Έλληνας παραμένει αιώνες μετά ο ίδιος ανυπότακτος, γενναίος και εκπληκτικός μαχητής, που αγωνίζεται για την ελευθερία, την τιμή και την πατρίδα.
Ο Γεώργιος Κοσμάς
1904 : Κατετάγη στο στρατό ως εθελοντής με το βαθμό του δεκανέα και τοποθετήθηκε στο Β’ πεδινό πυροβολικό. Ως δεκανέας αρχικά, ως λοχίας και επιλοχίας αργότερα, γνώρισε τη ζωή του στρατώνα, όποία μετέπειτα του χρησίμεψε ως κλείδα γνώσης και ψυχολογίας των αντρών του. Από τότε είχε τον τρόπο να “σαγηνεύει” τους άντρες του, να τους εξουσιάζει και να τους εμψυχώνει. Οι άντρες του λόχου του τον ονόμαζαν «μάγο».
1909 : Εισήχθη στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, δέκατος ανάμεσα σε 54 συναδέλφους του. Αποφοίτησε το 1912 ως Ανθυπολοχαγός Πυροβολικού.
1912 : Το Σεπτέμβρη του 1912 τον βλέπουμε να βαδίζει με το ηρωικό του Σύνταγμα (ως διοικητής τμήματος πολυβόλων) στη φωτιά του πολέμου με στόχο την ολοκλήρωση των Εθνικών ονείρων. ‘Έπρεπε να τελέψει το έργο του Κολοκοτρώνη. ‘Έπρεπε να λυτρωθούν οι αλύτρωτοι αδελφοί”. Ο Κοσμάς ήταν ένας από τους συντελεστάς της νίκης, σ’ αυτόν τον πόλεμο αψήφιστα έπεφτε στη φωτιά και με κάθε τρόπο προσπάθαγε να πετύχει τον αντικειμενικό του σκοπό. ‘Από τις πρώτες μέρες οι άντρες του, τον ονόμασαν «άντρα αληθινό” και “ήρωα”. Τον βλέπουμε να μάχεται στις μάχες της Πόρτας, της Καστανιάς, στην σκληρή μάχη των Γιαννιτσών να συμμετέχει στην απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στην μάχη του Οστρόβου και να παρασημοφορείται.
1913 : Στον Έλληνο Βουλγαρικό πόλεμο διήυθυνε τότε τον 5ο Λόχο του 901 Συντάγματος. Έλαβε μέρος σ’ όλες του τις μάχες, στις τριήμερες μάχες του Κιλκίς ανδραγάθησε πάλι και προκάλεσε τον θαυμασμό των αξιωματικών και των στρατιωτών του. Το όνομα του αναφέρθηκε με εγκωμιαστικά λόγια στην ημερήσια Διαταγή της IV Μεραρχία. Τη ίδια τόλμη δείχνει στη μάχη του Κασσελίν και στις μάχες της περιοχής Χασάν Πασά που ήταν ένα αληθινό κυνηγητό των Βουλγάρων από ύψωμα σε ύψωμα και από κορυφογραμμή σε κορυφογραμμή.
Μετά την συνθηκολόγηση των Βουλγάρων, του ανατέθηκε αποστολή χαρτογράφησης μέσα στο Βουλγαρικό Κράτος, βόρεια του Μπέλες. Ήταν επικεφαλής ομάδας 5 Αξιωματικών και 5 Οπλιτών Είχανε κάμποσο προχωρήσει μέσα στο Βουλγαρικό έδαφος όταν έπεσαν σε ενέδρα κομιτατζήδων και μερικών χωρικών, περίπου 200 σε αριθμό. Ανάμεσα στις δύο ομάδες ξέσπασε σκληρή μάχη που κράτησε δύο ημέρες, υποχωρούσε από φαράγγι σε φαράγγι μέχρι που η ομάδα με την απώλεια ενός οπλίτη έφθασε στο Πετρίτσι. Οι απώλειες των Βουλγάρων ήταν πολύ περισσότερες. Το περιστατικό αυτό τον θεοποίησε στα μάτια των Στρατιωτών του.
1916 : Τον βλέπουμε να μάχεται σκληρά στην καμπή του Έριβώνος και στη μάχη του Περλεπέ (1), στη μάχη του Μπροντ (1), όπου και του δόθηκε ο Πολεμικός Σταυρός των μαχών του Μπρόντ, τον βλέπουμε να αλαλάζει στήν προέλαση της Μεραρχίας του και να φτάνει στα Σκόπια, στην Πρίστινα , στη Νίσσα και στο Πιρότ (ήταν η πρώτη συμμετοχή ελληνικών στρατευμάτων στο πλευρό της Αντάντ μετά τη δημιουργία του Κράτους της Εθνικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη) (2).
1919 – 1922: Συμμετείχε στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Υπηρέτησε αρχικά ως αξιωματικός Πυροβολικού και στη συνέχεια σε επιτελικές θέσεις. Υπηρέτησε σε μονάδες που συμμετείχαν στην προέλαση προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας το 1920–1921. Διακρίθηκε ιδιαίτερα στις μάχες του Εσκί Σεχίρ και του Αφιόν Καραχισάρ, όπου έδειξε επιτελική ικανότητα και ψυχραιμία κάτω από πίεση. Κατά την κατάρρευση του μετώπου (Αύγουστος 1922), φέρεται ότι, διατήρησε την πειθαρχία στο τμήμα του, συνέβαλε στη συγκράτηση και οργάνωση της υποχώρησης προς τα δυτικά και διέσωσε μέρος του υλικού και προσωπικού της μονάδας του. Αυτό του χάρισε την εκτίμηση των ανωτέρων του και τον κατέστησε πρόσωπο εμπιστοσύνης των στρατιωτικών κύκλων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή.
1923 : Μετά την επιστροφή της XIV Μεραρχίας του από τον Έβρο, γίνηκε το κίνημα της 22ας Οκτωβρίου 1923 για την ανατροπή της επανάστασης του 1922. Το κίνημα δεν πέτυχε, οι κυβερνητικοί το κατάπνιξαν αμέσως. Καταδικάσθηκε τότε ερήμην σε θάνατο από το στρατοδικείο Πατρών. Η καταδίκη αυτή του έφερε και την απόταξη η όποια κράτησε ως την εποχή της οικουμενικής κυβερνήσης.
1927 : Ανεκλήθη στο στρατό, πρώτος μεταξύ των ανακληθέντων με το βαθμό του συνταγματάρχη. Τοποθετήθηκε αμέσως Διοικητής του Συντάγματος Βοδενών και ύστερα από ενάμιση χρόνο γίνηκε Διοικητής του Συνοριακού τομέα ‘Έβρου. Λίγο αργότερα τον βλέπουμε επιτελάρχη του Δ’ Σώματος Στρατού, για να φύγει από αυτό μετά την άρτια οργάνωσή του και να γίνει επιτελάρχης του Γ’ Σώματος.
1934 : Προήχθη στον βαθμό του Υποστρατήγου, ανέλαβε την Διοίκηση της ΙΙΙ Μεραρχίας που είχε την έδρα της στην Πάτρα.
1939 : Διοικητής του Δ’ Σώματος Στρατού πού έδρευε στην Καβάλα.
1940 : Με την έναρξη του Β’ΠΠ απένατί μας ήταν η Ιταλία και η Βουλγαρία. Η Ιταλία έπαιξε αρκετά καλά το ρόλο της μιλούσε για ειρήνη ενώ η Βουλγαρία κράδαινε σ’ όλα τα τελευταία χρόνια απειλητικά, το σπαθί της πάνω από το κορμί της Ελλάδας. Δικαιολογημένα λοιπόν και προσοχή του Ελληνικού λαού και της Ελληνικής Κυβερνήσεως στράφηκε προς τα Ελληνο Βουλγαρικά σύνορα, ο κίνδυνος που μας απειλούσε φαίνονταν καθαρά. ‘Έτσι με την πίεση αυτή άρχισε η χώρα μας τους εξοπλισμούς και τα αμυντικά της έργα. ‘Ήθελε να φράξει τις πόρτες και να, εμποδίσει τούς Βάρβαρους να περάσουν. Ως Διοικητής λοιπόν του Δ’ Σώματος Στρατού έδειξε μια αφάνταστη δραστηριότητα. ‘Υπήρξε ταχύς και οργανωτικός σε όλα του. Ο ίδιος στάθηκε πάνω από τους εργάτες των αμυντικών έργων και τους καθοδηγούσε με την πολύτιμη πείρα του. Με την ένταση αυτή κατασκεύασε στην περιοχή του 400 πολυβολεία από μπετόν αρμέ και τόσα άλλα εμπόδια και παγίδες για τα άρματα. Η δουλειά του αυτή προσέχτηκε από το Γενικό Επιτελείο Στρατού που πού εξέδωσε μια επαινετική διαταγή.
Η κήρυξη του πολέμου της Ιταλίας κατά της Ελλάδας τον βρήκε Διοικητή του Δ’ Σώματος. Με ταχύτητα και μεθοδικότητα έκανε την επιστράτευση του και έπιασε τις επίκαιρες θέσεις στα Ελληνο Βουλγαρικά σύνορα. Περίμενε ανήσυχος εκεί για να κινηθούν οι προαιώνιοι εχθροί του γένους, οι Βούλγαροι, για να τούς δώσει το χρειαζούμενο χτύπημα. Φάνταζε σαν λιοντάρι, λένε οι αξιωματικοί και οι οπλίτες πού ήταν κοντά του. Ο χαρακτηρισμός είναι εύστοχος γιατί το κοντό και γεροδεμένο κορμί του έχει κάτι από το σχήμα και την όψη του λιονταριού. Και στα πιο απομακρυσμένα φυλάκια έκανε ίδιος προσωπικές εφόδους πού προκαλούσαν το θαυμασμό μα και το φόβο των στρατιωτών. Ξεκίναγε από τον κάμπο και έφτανε σε υψόμετρο 1800 και 2000 μέτρων χωρίς ίχνος κόπωσης.
Ο Διοικητής του Συγκροτήματος Μεραρχιών Κ, Στρατηγός Γεώργιος Κοσμάς και το επιτελείο του Συγκροτήματος Μεραρχίας Κ. Αλβανία, 1940 Δημήτρης Α. Χαρισιάδης (ΦΑ_12_6899)
28η Οκτωβρίου η εισβολή των Ιταλών άρχισε, οι Βούλγαροι ήταν ήσυχοι, δεν φαινόταν δραστηριότητα που να έδειχνε προετοιμασία για εισβολή. Όταν βεβαιώθηκε πώς οι Βούλγαροι δεν θα πραγματοποιούσαν εισβολή, θέλησε να φύγει από εκεί και να προσφέρει τις υπηρεσίες του στο μέτωπο της Αλβανίας. Ζήτησε από το Γενικό Στρατηγείο να τον μεταθέσει στην Αλβανία. Η αίτηση του έγινε δεκτή από τον Αρχιστράτηγο Παπάγο την νύκτα της 16ης του Νοέμβρη. Την ίδια νύχτα πήρε το μεγαλύτερο μέρος του επιτελείου του και τον Διοικητή του πυροβολικού του και πήγε στην Κοζάνη.
Ο Διοικητής του Συγκροτήματος Μεραρχιών Κ, Στρατηγός Γεώργιος Κοσμάς και ο Βαγενάς. Αλβανία, 1940 Δημήτρης Α. Χαρισιάδης (ΦΑ_12_6943) ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ
Την άλλη μέρα ανάλαδε την Διοίκηση των Μεραρχιών Χ και ΧΙ που ονομάστηκαν «Ομάς Μεραρχιών Κ» (Κοσμα). Ύστερα από γρήγορη αλλά προσεκτική μελέτη της κατάστασης έβγαλε την πρώτη διαταγή της “Ομάδος Μεραρχιών».
Απόσπασμα από την διαταγή :
«Απευθύνω χαιρετισμόν εις άπαντας και παρακαλώ όπως εκτελώσι το καθήκον των μετά ηρωισμού και αυτοθυσίας». Και παρακάτω υπάρχουν τα “Σπαρτιάτικα” λόγια
“Πας υστερών και διστάζων προ εχθρικής πιέσεως να αντικαθίσταται άνευ ετέρας διαταγής”,
Πρώτη του φροντίδα ήταν να αλώσει το ύψωμα 1878 (3) , το οποίο αποτελεί το κλειδί του νότιου συγκροτήματος της Moράβας και του οποίου η πτώση θα άνοιγε το δρόμο προς την κοιλάδα της Κορυτσάς και θα τσάκιζε την Ιταλική αντίσταση του βόρειου συγκροτήματος. Την «θυελλώδη” επίθεση, όπως την ονόμασε το Τ.Σ.Δ.Μ (Τακτικό Συγκρότημα Δυτικής Μακεδονίας), την εξαπέλυσε την 21 Νοεμβρίου έπειτα από μια έντονη προπαρασκευή του πυροβολικού και με ενίσχυση 55 πολυβόλων που ήχος τους γιόμισε τα γύρω φαράγγια. Η επίθεση αυτή ήτανε για τους ‘Ιταλούς κάτι το συντριπτικό. Μέσα μόλις σε μια μέρα. πέτυχε όλους στόχους πού είχε σχεδιάσει ο Κοσμάς. Κατελήφθη το φοβερό ύψωμα. 1878 που είχε δεχτεί τόσες Ελληνικές επιθέσεις κι είχε “φάει” τόσα παληκάρια. Το Γενικό Στρατηγείο βράβευσε αμέσως τον Στρατηγό Κοσμά και τις Μονάδες του, τού απένειμε τον Πολεμικό Σταυρό Α‘ Τάξεως.
Προς το βράδυ της 21 Νοεμβρίου φάνηκαν τα πρώτα Ιταλικά τμήματα να κατεβαίνουν άτακτα από τη Νότια Μοράβα και το ίδιο βράδυ οι Ιταλοί άδειασαν ολόκληρη την περιοχή της Κορυτσάς. την άλλη μέρα. μπήκαν μέσα θριαμβευτικά, τα Ελληνικά στρατεύματα.
Γ. Κοσμάς (επιχρωματισμένη Φωτογραφία ΑΙ)
Είναι αδύνατο στα πλαίσια μιας ανάρτησης να περιγραφεί ο τιτάνιος αγώνας των Ελληνικών δυνάμεων. Ο Κοσμάς δεν σταματούσε στις επιτυχίες αλλά απαιτούσε παρά τις όποιες δυσκολίες η κάθε επιτυχία να είναι η αρχή της επόμενης προσπάθειας. Χαρακτηριστικά, όταν στις 22/12/1940 η ΙΙΙ Μεραρχία καταλαμβάνει την Χειμάρα και συλαμβάνει στην Παπαθιά ενα Τάγμα μελανοχιτώνων (677 Οπλίτες και 27 Αξιωματικούς) δεν έγινε καμιά εκμετάλευση της επιτυχίας από το 6ο Σύνταγμα Πεζικού και προέβη στην αφαίρεση της Διοικησης του Συνταγματάρχου “επί ανεπάρκεια” που καταδείχθηκε τόσο στην κατάληψη της Χειμάρας αλλά και νωρίτερα. Εξακριβώθηκε ότι ο εν λόγω Συνταγματάρχης παρέμεινε κατά τις επιθέσεις του Συνταγματός του σε μεμακρυσμένους Σταθμούς Διοικήσεως πληροφορούμενος τελευταίος τα γεγονότα. Στις 27/12/1940 διέταξε την διάλυση των “πολυτελών Ομάδων Διοίκησης” και απαιτησε στους ηγήτορες να είναι κοντά στα μαχώμενα τμήματα.
Χαρακτηριστικά, με την Α.Π 405/1348/27.12.1940/Γ’ΣΣ/3ο ΕΓ Διαταγή, γράφει :
‘Εκ της μέχρι τούδε παρακολουθήσεως του αγώνος διεπίστωσα ώς ασφαλώς και υμείς διεπιστώσατε, ότι τα ευτυχή τούτου απoτελέσμα, οφείλονται κατα μέγιστον μέρος εις τον αυτόβουλον δράσιν και αύτοθυσίαν φιλοτίμων στρατιωτών και ουχί ώς έδει εις την έπέμβασιν κα διοίκησιν των κατωτέρων στελεχών ιδία διμοιριτών.
Τούτο κατέστει καταψανές, ωστε να ύποπέση και εις την αντίληψη του έχθρού του οποίου ανώτερα στελέχη εθαύμασαν την πρωτοβουλίαν και ορμήν του στρατιώτου, εκφραζομένου δυσμενώς δια τα κατώτερα στελέχη ήμων, άτινα εχαρακτήρησαν ώς στερούμενα πρωτοβουλίας και διοικητικής ίκανότητος.Ολόκληρη η Διαταγή στην Σημείωση 5
Ο αγώνας κάτω από την στιβαρή Διοίκηση του Κοσμά συνεχίστηκε παρά τις μεγάλες απώλειες από το δριμύ ψύχος και τις χιονοπτώσεις (Σημείωση 6 – Μετεωρογικά δεδομένα). Όταν οι απώλειες από τα κρυοπαγήματα που ήταν περισσότερες από τις απώλειες μάχης, μείωσαν αισθητά την δύναμη των μάχιμων μονάδων διέταξε την αναπλήρωση με προσωπικό από τις μη μάχιμες υπηρεσίες. Η πολεμική προσπάθεια έπρεπε να συνεχισθεί. Ενδιαφέρον άρθρο στην Μηχανή του Χρόνου, εδώ
Από την σελίδα 174 του Βιβλίου του Γ. Κοσμά
Διακομιδή κάπου στο μέτωπο
Είχε την πίστη ότι μπορούσε να πετάξει τους Ιταλούς στην Θάλασσα αρκεί η Αγγλία να βοηθούσε με τον στόλο της.
Ο Γ. Κοσμάς με έναν στρατιώτη στο παρατηρητήριο Ντάρζα στην Αλβανία το 1940 (Επιχρωματισμένη Φωτογραφία)
Οι Άγγλοι και ο Κοσμάς
Ο Διοικητής του Συγκροτήματος Μεραρχιών Κ, o Στρατηγός Γεώργιος Κοσμάς, ο Άγγλος Στρατηγός Parry και ο Συνταγματάρχης Ασημάκης σε χιονισμένο τοπίο. Αλβανία, 1940 Δημήτρης Α. Χαρισιάδης (ΦΑ_12_6981)
Ο πρίγκιπας Πέτρος, γιος του βασιλιά Γεώργιου Β’ είχε επισκεφθεί πολλές φορές στο Α’ Σώμα Στρατού, συνοδεύοντας Άγγλους Στρατηγούς. Σε μια από τις επισκέψεις, Άγγλος Στρατηγός, είπε με την γνωστή αλαζωνία των Αγγλων στον Κοσμά :
Ο Κοσμάς με Αγγλο Στρατηγό κάπου στο μέτωπο.(Επιχρωματισμένη Φωτογραφία=
«Πρέπει οι Έλληνες να ευγνωμονείτε την Αγγλία που σας βοήθησε να νικήσετε τους Ιταλούς».
Η απάντηση του Κοσμά.
«Στρατηγέ μου, πού και πώς μας βοηθήσατε. Μέχρι σήμερα (μέσα Ιανουαρίου 1941), ό,τι πετύχαμε έναντι των Ιταλών, το πετύχαμε μόνοι μας και με δικά μας μέσα. Κοιτάχτε προς τον δρόμο (Ιωαννίνων- Αργυροκάστρου) και θα δείτε όλη την Ελλάδα επιστρατευμένη. Θα δείτε αυτοκίνητα που έχουν επιταχθεί, με τις επιγραφές των εργοστασίων στα οποία χρησιμοποιούνταν πριν. Θα δείτε όλη την Ελλάδα και μόνο την Ελλάδα. Αν μας είχατε βοηθήσει με τον στόλο και την αεροπορία σας, θα τους είχαμε ρίξει στη θάλασσα. Εκείνος όμως δεν απάντησε».
Πρίγκηπας Πέτρος
Αργότερα ο Πρίγκηπας Πέτρος διευκρίνησε στον Κοσμά, παρουσία του Συνταγματάρχη Κλεάνθη Μπουλαλά, Διοικητή της IV Μεραρχίας.
«Ξέρεις, δεν ήθελαν οι Άγγλοι να ρίξετε τους Ιταλούς στη θάλασσα, γιατί πού θα πήγαιναν τότε οι 850.000 στρατιώτες που συγκρατούσατε εσείς στην Αλβανία; Ίσως στην Αφρική, όπου κατά την περίοδο εκείνη τα πράγματα ήταν άσχημα για τους Άγγλους. Είχαν απωθηθεί προς την Αίγυπτο».
Όπως γράφει ο Γ. Κοσμάς : “Τότε κατάλαβα τι θα πει αγγλική πολιτική και πονηριά. Ενώ οι Γερμανοί βοηθούσαν τους Ιταλούς, αυτοί -οι Άγγλοι- μας άφηναν σκόπιμα αβοήθητους για δικό τους όφελος. Αν οι Άγγλοι με τον στόλο τους στην Αδριατική και την Αεροπορία εμπόδιζαν τις ιταλικές μεταφορές (από το Μπάρι και άλλα λιμάνια), έστω και τις μισές, οι Ιταλοί θα ρίχνονταν αναμφίβολα στη θάλασσα. Και συνεχίζει: «Οι Ιταλοί ενισχυμένοι και με μεταφορικά αεροπλάνα από τους Γερμανούς κατόρθωσαν να μεταφέρουν (ενν. στην Αλβανία) τρεις μεραρχίες, κατά μέσο όρο κάθε εβδομάδα, βοηθούμενοι και από την έντονη χιονόπτωση και πέτυχαν να μας αναχαιτίσουν, μέσα στον χειμώνα και οι δυνάμεις τους να ανέλθουν στις 850.000», όπως είπε ο Μουσολίνι σε λόγο του, μετά την κατάληψη της Ελλάδας.
Μαζικές Αποστρατείες εν μέσω πολέμου.
Βρισκόμαστε στις τελευταίες μέρες του Φεβρουαρίου 1941, ο Αντιστράτηγος Γεώργιος Κοσμάς ετοιμαζόταν να κάνει συνδυασμένες επιχειρήσεις με το Β’ Σώμα Στρατού, ήθελε να δώσει τη χαριστική βολή του στους Ιταλούς.
Ο Μεταξάς έχει πεθάνει και η διαφαινόμενη Γερμανική εισβολή έχει δημιουργήσει φοβερές ανησυχίες.
Τις ημέρες εκείνες συγκροτήθηκε στην Αθήνα το Συμβούλιο Αντιστράτηγων. Είχαν προηγηθεί συσκέψεις και συζητήσεις της ελληνικής ανώτατης πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας μετά των αφιχθέντων εις Αθήνας Βρετανών πολιτικών και στρατιωτικών, όπου προφανώς είχαν ληφθεί και αποφάσεις.
Στο Συμβούλιο Αντιστράτηγων κλήθηκε και ο Κοσμάς φυσικά . Στο Συμβούλιο εξεταστήκανε όλα τα στρατιωτικά ζητήματα τα αφορώντα την διεξαγωγή του πολέμου. Ο Κοσμάς μίλησε απλά και τίμια, όπως λέει ο λαός δωρικά, δωρικός ήταν ο λόγος του όπως δωρική είναι και η μορφή του. Ενημέρωσε πως αν ερχόταν βοήθεια των Άγγλων θα έπρεπε να είναι αρκετή ώστε να εξασφαλίσει την Ιταλο – Γερμανικήν ανάσχεση αρχικά και προοδευτικά να επιτρέψει την ανάληψη αντεπίθεσης. Διαφορετικά ήταν καλύτερο η Ελλάδα να μείνει μόνη της, για να αντιμετωπίσει και τους δύο εισβολείς και να πέσει με τρόπο ένδοξο που και αυτό ακόμη το “πέσιμο” της να είναι για τους λαούς ανάσταση σωστή και μεσουράνημα δόξας.
Έλεγε πως αν η εξωτερική βοήθεια ήταν ανεπαρκής προτιμότερον είναι να μην έρθουν καθόλου διότι και δικαιολογία πολιτική δίνουν στους Γερμανούς για την επέμβαση και χωρίς να να μας βοηθήσουν αποτελεσματικά, δεσμεύουν την ελευθερία ενεργείας στα ελληνικά στρατεύματα με την δημιουργία προς αυτά (τα ξένα στρατεύματα) στρατιωτικών υποχρεώσεων. Οι εξελίξεις έδειξαν πως ο Κοσμάς είχε δίκαιο και τα μεταγενέστερα γεγονότα τον δικαίωσαν απόλυτα (4).
Δεν έφθανε που η Κυβέρνηση Κορυζή που από κακή εκτίμηση, είτε από διάφορες σκοτεινές (ΣΣ Αγγλικές) πιέσεις έκανε το σφάλμα να απορρίψει τη γνώμη του, προχώρησε και παραπέρα, την ίδια μέρα αποστράτευσε τον Αντιστράτηγο Κοσμά Διοικητή Α’ΣΣ και τους δύο άλλους Αντιστράτηγους που είχαν πάρει στο Συμβούλιο το μέρος του Κοσμά (τον Μάρκο Δράκο, Διοικητή του Τμήματος Στρατιάς Ηπείρου -ΤΣΗ (Σημείωση 7) και τον Δημήτρη Παπαδόπουλο, Διοικητή Β’ΣΣ), επώδυνες αλλαγές για την Πατρίδα εν μέσω πολέμου.
Εκεί στο Υπουργείο Στρατιωτικών υπηρετούσε ως προσωπάρχης, ο Συνταγματάρχης Ασημάκης Ζήρος, ο οποίος την ίδια μέρα, μετά τις κρίσεις, ενημέρωσε εγγράφως στον Στρατηγό Κοσμά για την αποστρατεία του.
Στρατηγέ μου, με την σημερινή απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου και διατάγματος δημοσιευθέντος στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, τίθεστε σε αυτεπάγγελτο αποστρατεία καθώς και οι Αντιστράτηγοι Δράκος και Παπαδόπουλος. Ο κύριος Υπουργός διέταξε να κοινοποιηθεί εδώ η αιτιολογία, είναι ότι η περαιτέρω παραμονή στο Στράτευμα δεν προάγει τα συμφέρονται της υπηρεσίας.
Η απάντηση του Στρατηγού Κοσμά:
“Κύριοι υπουργοί ασχέτως των αιτιών δυνάμει των οποίων απεστρατεύτην λαμβάνω την τιμή να σας αναφέρω ότι είμαι πρόθυμος ως έφεδρος να υπηρετήσω την πατρίδα μου, αυτή την περίοδο όπου και όπως υπηρεσία κρίνει. Ενημέρωσε τον προσωπάρχη του Υπουργείου πως προτιμούσε να πάει στην περιοχή της Καβάλας και να πολεμήσει είτε ως έσχατος είτε ως πρώτος τους Γερμανούς.”
Θέλησε λοιπόν να υπηρετήσει την πατρίδα και οι “Υπερπατριώτες” του έκλισαν κατάμουτρα την πόρτα. Την αναφορά παρέδωσε, ο Προσωπάρχης, παραταύτα στον Υφυπουργό Στρατιωτικών Νικόλαο Παπαδήμα (1890-1964). Ο Παπαδήμας όμως μόλις είδε την αίτηση, ρώτησε τον Προσωπάρχη, τι είναι αυτά που θέλει αυτός, και “αυτός” δεν ήταν ένας οποιοσδήποτε “αυτός” αλλά ο Στρατιωτικός Διοικητής Συγκροτήματος Μεραρχιών του Α’ Σώματος Στρατού, ο Στρατηγός που διέσπασε τις εχθρικές γραμμές στον Μοράβα, που κατέλαβε την Κορυτσά και την Μοσχόπολη, που απώθησε τους Ιταλούς δυτικά της Οστροβίτσας, ήταν αυτός που κατέλαβε την περιοχή Χειμάρας – Κούτση, ο ένδοξος λοιπόν στρατηγός είχε γίνει τώρα απλά “αυτός”.
(πηγή : η Βιογραφία του Γ.Κοσμά από τον Ιστορικό και Συγγραφέα Κ. Καλαντζή – Χρησιμοποιήθηκαν αυτούσια αποσπάσματα με την γλώσσα του Συγγραφέα)
Τραγικό το λάθος της τότε Κυβέρνησης. Αν ήταν στην υπηρεσία ο Κοσμάς οι Ελληνικές Ενοπλες Δυνάμεις δεν θα διαλυόταν στην Αλβανία και θα υπήρχε μια αξιοπρεπής – συγκροτημένη αντίσταση στην Γερμανική εισβολή και ίσως μια ακόμη ένδοξη σελίδα στην ιστορία μας.
Οι γεναίοι Στρατιώτες μας επιστρέφουν από το μέτωπο, άοπλοι, κατηφείς, δεν τους άξιζε αυτό…..
Μετά τη Γερμανική Εισβολή στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941 και τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας, του προτάθηκε — όπως και σε άλλους ανώτερους αξιωματικούς— να αναλάβει θέση στο νεοσύστατο στρατιωτικό σχήμα της κυβέρνησης Τσολάκογλου ή να βοηθήσει στην αναδιοργάνωση του στρατού κατοχής (ο λεγόμενος «Ελληνικός Στρατός Κατοχής») Ο Κοσμάς αρνήθηκε κατηγορηματικά, δηλώνοντας ότι δεν αναγνωρίζει την κυβέρνηση της Κατοχής και ότι θα παραμείνει αδρανής μέχρι την απελευθέρωση.
1943 : Στη διάρκεια της Κατοχής συμμετείχε στην αντιστασιακή οργάνωση «Στρατιωτική Ιεραρχία», που ίδρυσε ο Αλέξανδρος Παπάγος. Οι Γερμανοί όμως συνέλαβαν τους Παπάγο, Κοσμά και τους επίσης Στρατηγούς Δέδε, Μπακόπουλο και Πιτσίκα και τους μετέφεραν σιδηροδρομικώς στη Γερμανία στις 3 Αυγούστου 1943. Ως αιχμάλωτοι πολέμου οδηγήθηκαν τελικά στο Νταχάου, απ’ όπου απελευθερώθηκαν από Αμερικανούς τον Μάρτιο του 1945. Τον ίδιο μήνα επέστρεψαν, μέσω Ιταλίας στην Ελλάδα.
1947 : Υπηρέτησε ως Γενικός Κυβερνήτης της Δυτικής Θράκης για έναν χρόνο.
1949 : Επανήλθε στην Στρατιωτική Υπηρεσία, στις 21 Ιανουαρίου 1949, ως Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού , όπου συνέβαλε σημαντικά και με επιτυχία στην αναδιοργάνωση του Στρατού. Αποστρατευτηκε στις 16 Μαρτίου 1951.
1950 : Ο Κοσμάς είχε προσωπική επαφή με τον Συνταγματάρχη Γεώργιο Γρίβα, όταν ο δεύτερος είχε πάρει την απόφαση να ηγηθεί ένοπλου Απελευθερωτικού Αγώνα, στη γενέτειρά του Κύπρο, για την οποία οι επιλήσμονες Βρετανοί αρνούνταν να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις τους στην Ελλάδα και επέμεναν να την καταδυναστεύουν. Ήταν Συμπολεμιστές στη Μικρασιατική Εκστρατεία και αργότερα στον πόλεμο εναντίον των Γερμανοϊταλών το 1940-1941, οι δύο αξιωματικοί είχαν αναπτύξει μια ιδιαίτερα στενή σχέση. Τους ένωναν κοινοί εθνικοί αγώνες, εθνικά ιδανικά και πατριωτικά αισθήματα.
Ο Διγενής με τον Στρατηγό Κοσμά (αριστερά) και Χριστόδουλο Παπαδόπουλο (δεξιά)
Προσφώνηση Κοσμά στον Γρίβα «Γενναίε και αγέραστε συμπολεμιστή, φίλε. Σε συγχαίρω για τη μεγάλη απόφασή σου. Όχι μόνο σε ενθαρρύνω να συνεχίσεις τις προσπάθειές σου, αλλά σε διαβεβαιώνω ότι θα σε στηρίξω και θα σε στηρίξω. Καιρός είναι να καταλάβουν οι φίλοι μας Βρετανοί ότι οι Έλληνες της Κύπρου βαρέθηκαν τα παρακάλια και τις κούφιες υποσχέσεις τους. Είναι αποφασισμένοι να πάρουν τη λευτεριά τους με το σπαθί τους». Πηγή εδώ
1951 : Στη συνέχεια ο Γεώργιος Κοσμάς εντάχθηκε στον πολιτικό στίβο και εκλεγόταν συνεχώς βουλευτής, ενώ υπηρέτησε Γενικός Διοικητής Βορείου Ελλάδος στην Κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπάγου από τις 15 Δεκεμβρίου 1954 έως τις 24 Μαΐου 1955, όταν και έγινε ο πρώτος Υπουργός Βορείου Ελλάδος, παραμένοντας στο αξίωμα αυτό έως τις 6 Οκτωβρίου 1955.
Επίλογος
Οι Έλληνες αισθάνθηκαν ντροπή να βλέπουν τους ήρωες του Μετώπου της Ηπείρου – Αλβανίας, των Οχυρών να επιστρέφουν άοπλοι με σκυμμένα τα κεφάλια, ήταν πολύ βαρύ για να το θυμούνται. Οι Έλληνες γιορτάζουν τον “ηρωισμό και την νίκη”, τις ήττες συνήθως τις ξεχνούν, δεν παίρνουν διδάγματα από αυτές και επαναλαμβάνουν τα ίδια σφάλματα.
Αν στην Κύπρο ή στην Ελλάδα το 1974 είχαμε ένα Στρατηγό “Κοσμά” τότε με μαθηματική ακρίβεια η Τούρκοι θα είχαν υποστεί μια τεράστια ήττα.
Ο Ηγέτης
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Σ1. Οι Μάχες του Περλεπέ και του Μπροντ (1916). Το Περλεπέ (Prilep) είναι σημαντικό σημείο συγκοινωνιών μεταξύ Μοναστηρίου (Bitola) και Σκοπίων και το Μπροντ (Brod) είναι ορεινή διάβαση νότια του Περλεπέ, στρατηγικής σημασίας. Οι μάχες έλαβαν χώρα το Καλοκαίρι – Φθινόπωρο του 1916, κυρίως Αύγουστος–Σεπτέμβριος. Από τη μια πλευρά ήταν Βουλγαρικές και Γερμανικές δυνάμεις που είχαν εισβάλει στη βόρεια Μακεδονία και από την άλλη Σύμμαχες δυνάμεις (Γαλλικές, Σερβικές και ορισμένες Ελληνικές μονάδες του Προσωρινού Κράτους Θεσσαλονίκης, μετά την Εθνική Άμυνα). Οι Βούλγαροι, προέλασαν το 1916 και κατέλαβαν το Μοναστήρι (Bitola), προωθούμενοι προς το Περλεπέ και το Μπροντ. Οι Σύμμαχοι, με τη βοήθεια των Σέρβων, επιχείρησαν αντεπίθεση στην περιοχή του Μπροντ και του Περλεπέ, για να ανακόψουν την προέλαση. Οι μάχες ήταν σκληρές και ορεινές, με βαριές απώλειες και για τις δύο πλευρές. Τελικά, οι Βούλγαροι διατήρησαν το Περλεπέ έως το 1918, όταν οι συμμαχικές επιθέσεις (υπό τον Γάλλο στρατηγό Φρανσέ ντ’ Εσπεραί) διέσπασαν το μέτωπο και τους ανάγκασαν να υποχωρήσουν. Οι μάχες αυτές αποτελούν προοίμιο της μεγάλης Μάχης του Μοναστηρίου (1916). Εδραίωσαν τη γραμμή του Μακεδονικού Μετώπου, που έμεινε σταθερή μέχρι το 1918. Για την Ελλάδα, ήταν η πρώτη συμμετοχή ελληνικών στρατευμάτων στο πλευρό της Αντάντ μετά τη δημιουργία του Κράτους της Εθνικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη.
Σ2 Το Κράτος της Εθνικής Άμυνας συγκροτήθηκε στη Θεσσαλονίκη τον Αύγουστο του 1916, στη διάρκεια του Εθνικού Διχασμού, από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή, με τη στήριξη των Συμμάχων της Αντάντ. Αντιτάχθηκε στη φιλοβασιλική κυβέρνηση της Αθήνας και στόχευε στη συνέχιση του πολέμου στο πλευρό της Αντάντ. Η νέα κυβέρνηση οργάνωσε τον Στρατό της Εθνικής Άμυνας, που πολέμησε στο Μακεδονικό Μέτωπο. Το 1917, μετά την απομάκρυνση του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄, ο Βενιζέλος επανήλθε στην Αθήνα και επανένωσε τη χώρα υπό ενιαία κυβέρνηση, σηματοδοτώντας τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων.
Σ3 Το “ύψωμα 1878” αναφέρεται κυρίως στο Στρατηγικό ύψωμα Μοράβα-Ιβάν (ή Μοράβα-Μπύρ-Ιβάν), το οποίο ήταν κρίσιμο για την κατάληψη της {Κορυτσάς} κατά τον Ελληνο-ιταλικό πόλεμο του 1940. Η κατάληψή του, που έγινε με ηρωικές μάχες, ήταν απαραίτητη για την προέλαση του ελληνικού στρατού, ενώ ονομάστηκε και “ύψωμα των χειροβομβίδων” λόγω της έντασης των συγκρούσεων. Ιστορική σημασία : Ελληνο-ιταλικός πόλεμος Το ύψωμα 1878 ήταν μια κομβική στρατηγική θέση που έπρεπε να καταληφθεί για να μπορέσει ο ελληνικός στρατός να προχωρήσει προς την Κορυτσά. Η μάχη για την κατάληψή του χαρακτηρίστηκε από ηρωισμό, αλλά και μεγάλες απώλειες, με πολλούς στρατιώτες να χάνουν τη ζωή τους στην προσπάθεια. Λόγω της σφοδρότητας των συγκρούσεων, το ύψωμα απέκτησε το προσωνύμιο “ύψωμα των χειροβομβίδων”. Η κατάληψή του θεωρείται ένα από τα σημαντικά θετικά αποτελέσματα του πολέμου, αποτέλεσμα της ομοψυχίας και της σωστής προετοιμασίας του στρατού.
Σ4. Όπως γράφει ο Νίκος Γιαννόπουλος στο βιβλίο του «Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. ΤΟ ΞΕΧΑΣΜΕΝΟ ΟΧΙ» «μεταξύ των Ελλήνων και των Βρετανών ιθυνόντων υπήρχαν διαφορετικές εκτιμήσεις, γιατί αντιμετώπιζαν το πρόβλημα από διαφορετική σκοπιά, με αποτέλεσμα να εκδηλωθούν σοβαρές διαφωνίες κατά τις διαπραγματεύσεις για την αντιμετώπιση της επερχόμενης Γερμανικής επίθεσης κατά της Ελλάδας» και στη συνέχεια γράφει: «Έλληνες και Βρετανοί επιτελείς είχαν υποπέσει σε τραγικά τακτικά σφάλματα, τα οποία οι έμπειροι Γερμανοί στρατηγοί δεν επρόκειτο ν’ αφήσουν ανεκμετάλλευτα» O Παπάγος με τον Κοσμά συνελήφθησαν από τους Γερμανούς λόγω συνεργασίας με την Αντίσταση και στάλθηκαν στον Νταχάου. Εκεί ο Κοσμάς ρώτησε τον Παπάγο “Γιατί δέχθηκε βοήθεια 1/2 Μεραρχίας από τους Άγγλους, δύναμη που δεν μπορούσε να προσφέρει τίποτα”. Ο Παπάγος απάντησε πως πιέστηκε από τους Άγγλους, διότι ήθελαν (οι Άγγλοι) με την συμβολική αυτή κίνηση να δώσουν θάρρος στους Σέρβους για να σπάσουν το Σύμφωνο με τους Γερμανούς και στους Τούρκους να τονίσουν την παρουσία τους στην περιοχή. Συνέχισε ο Κοσμάς στο Βιβλίο του “Επί πλέον μου τόνισε την πικρίαν (Ο Παπάγος)…..
Σημειωτέον ότι καμία νίκη, στον αγώνα κατά των Γερμανών, δεν υπήρξε υπό την Συμμαχική Διοίκηση. Δείτε το σχετικό μας άρθρο με τίτλο “Το ξεχασμένο ΟΧΙ“
Σ5. Από την σελίδα 203 του Βιβλίου του Γ. Κοσμά η Διαταγή με αριθμό Α.Π 405/1348/27.12.1940/Γ’ΣΣ/3ο ΕΓ
Σ6. Μετεωρολογικά δεδομένα της εποχής εκείνης είχε διασώσει ο παλαιός μετεωρολόγος της ΕΜΥ Στέφανος Παπαγιαννάκης που μάλιστα επιστρατεύτηκε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός και υπηρέτησε στο μέτωπο.
Ορισμένες από τις χαμηλότερες θερμοκρασίες (οC) που καταγράφηκαν ήταν: Ιωάννινα: – 5.0 (20/12) , Καστοριά: -7.4 (18/12) -10.5 (30/12), Φλώρινα: -10.0 -17.0 (22/12) , Κορυτσά: -9.0 (30/12) -8.0 (14/1) -4.0 (15/3). Μοσχόπολη (ορεινό χωριό στην Κορυτσά -19.0 (30/12) -20.0 (14/1) -10.0 (15/3).
Ο Παπαγιαννάκης στην εκπομπή «Συνδέσεις» της ΕΡΤ τόνισε: «Άρα στα χιονισμένα βουνά που είχαν ύψος πάνω από 1500 μέτρα, θα υπήρξαν θερμοκρασίες και κάτω από -20οC ιδιαίτερα κατά τις νύχτες με αίθριο ουρανό».
Σ7. Το Τμήμα Στρατιάς Ηπείρου (ΤΣΗ) Το Τμήμα Στρατιάς Ηπείρου (ΤΣΗ) — στα αγγλικά Epirus Army Section — ήταν ανώτερος σχηματισμός (στρατιά/section) του Ελληνικού Στρατού που συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου και λειτούργησε στο αλβανικό μέτωπο. Ξεκίνησε τη δράση του στις 14 Φεβρουαρίου 1941 και παρέμεινε ενεργό μέχρι τις 20 Απριλίου 1941. Wikipedia+1. Γιατί σχηματίστηκε : Η ανάγκη για νέο, ανώτερο διοικητικό επίπεδο προέκυψε επειδή οι δύο κύριοι ελληνικοί σχηματισμοί (Α’ και Β’ Σώμα Στρατού) που μάχονταν στο Αλβανικό μέτωπο είχαν μέχρι τότε άμεση σύνδεση με το Γενικό Στρατηγείο στα Ιωάννινα. Η πιθανότητα Γερμανικής εισβολής από τα βόρεια ώθησε το ΓΕΣ να μετακινήσει το Γενικό Επιτελείο στην Αθήνα και να δημιουργήσει το Τμήμα Στρατιάς Ηπείρου ως νέο τοπικό ανώτερο επιτελικό όργανο. Wikipedia
Στα τέλη Μαρτίου 1941 το ΤΣΗ περιλάμβανε τα Α’ και Β’ Σώματα Στρατού, με σημαντικές μεραρχίες πεζικού (μεταξύ άλλων 2η, 3η, 8η, 1η, 4η, 5η, 6η, 11η, 15η, 17η) — δηλαδή μεγάλο μέρος των στρατευμάτων της Ηπείρου/Αλβανίας. (Πλήρης κατάλογος τάξεων/μεραρχιών φαίνεται σε στρατιωτικές καταγραφές της περιόδου). Wikipedia+1
Διοίκηση — βασικοί διοικητές : ο Υποστράτηγος/Αντιστράτηγος Μάρκος Δράκος ορίστηκε αρχικός διοικητής του ΤΣΗ όταν αυτό συγκροτήθηκε. Wikipedia+1. Τον Μάρτιο 1941, μετά από διαφωνίες με το ΓΕΣ, ο Δράκος αποστρατεύτηκε και στη θέση του τέθηκε ο Ιωάννης Πιτσίκας Wikipedia
Επιχειρησιακή δράση και κατάληξη : Το ΤΣΗ συνέχισε τις επιχειρήσεις που είχαν αρχίσει το φθινόπωρο/χειμώνα 1940–1941: αμυντικές και επιθετικές κινήσεις στο αλβανικό έδαφος, απώθηση/αντεπιθέσεις κατά των Ιταλών και αντιμετώπιση της Ιταλικής «Άνοιξης» (Italian Spring Offensive). Wikipedia+1
Με την γερμανική εισβολή (6 Απριλίου 1941) και την ταχεία προώθηση των γερμανικών δυνάμεων στο εσωτερικό της χώρας, η θέση των ελληνικών δυνάμεων στην Ήπειρο έγινε επισφαλής· μετά από ασφυκτικές συνθήκες προώθησης/αποκοπής, το Τμήμα Στρατιάς Ηπείρου συνθηκολόγησε στις 20 Απριλίου 1941, γεγονός που σήμανε την ουσιαστική διάλυση της τακτικής παρουσίας του Ελληνικού Στρατού στο ηπειρωτικό μέτωπο. stefanov.no-ip.org+1
Το ΤΣΗ αποτέλεσε το κεντρικό διοικητικό όργανο για το ελληνικό μέτωπο στην Ήπειρο την τελική φάση του Ελληνοϊταλικού Πολέμου και κατά το ξεκίνημα της γερμανικής επίθεσης. Η δημιουργία του αντικατοπτρίζει την προσπάθεια του ΓΕΣ να συγκροτήσει κεντρική διοίκηση στο κρίσιμο μέτωπο· η κατάρρευσή του τον Απρίλιο 1941 ήταν κομβική για την ήττα/κατάληψη της ηπειρωτικής Ελλάδας.
Πηγές
Κύρια πηγή της ανάρτησης είναι το Βιβλίο του Γ. Κοσμά ” ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ – ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ- ΕΛΛΗΝΟΙΤΑΛΙΚΟΣ ΣΥΜΜΟΡΙΤΟΠΟΛΕΜΟΣ” είναι ένα πολύτιμο ιστορικό πόνημα, με συγγραφέα που ήταν παρών και έλαβε μέρος στα γεγονότα της εποχής, ως πρωταγωνιστής.
Την Βιογραφία του Γ. Κοσμά, ενσωματωμένη στο παραπάνω Βιβλίο, έγραψε ο Ιστορικός -Συγγραφέας Κώστας Καλαντζής (1908-1980), από την οποία ενσωματώσαμε στο κείμενο μας αποσπάσματα.
Το Βιβλίο είναι ελεύθερα προσβάσιμο, για ανάγνωση από την οθόνη :εδώκαι στην Ηλεκτρονική μας Βιβλιοθήκη της ΕΕΥΕΔ : εδώ. Βέβαια είναι δύσκολο να διαβαστεί σε μια οθόνη υπολογιστή και ελάχιστοι θα τολμήσουν να το μελετήσουν. Αξίζει όμως τον κόπο μια που είναι η Ιστορία μας “από πρωτο χέρι”.
Με θλίψη σας ανακοινώνουμε ότι έφυγε από την ζωή, ο Συνάδελφος, Αντιπτέραρχος εα, Ιατρός, Τσούρδης Ε. Αντώνιος.
Ο Αντώνης Τσούρδης γεννήθηκε το 1938 στο Άργος. Εισήλθε στην Στρατιωτική Ιατρική Σχολής το έτος 1957, με ΑΜ ΣΙΣ 578. Αποφοίτησε το 1963.
Υπηρέτησε με στην Πολεμική Αεροπορία. Έλαβε την ειδικότητα του Παθολόγου – Ενδοκρινολόγου. Διετέλεσε Πρόεδρος της Ανώτατης Αεροπορικής Υγειονομικής Επιτροπής (ΑΑΥΕ).
Η Εξόδιος ακολουθία θα τελεστεί το Σάββατο 10-11 * πμ στα Κοιμητήρια Παπάγου.
Εκφράζουμε τα θερμά μας συλλυπητήρια σε όλους τους συγγενείς, φίλους και Συναδέλφους του, που τον γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί του.
Πρίν λίγες ημέρες έφυγε από κοντά μας ο υποπτέραραχος (ΥΙ), εα, Αντώνιος Τσούρδης. Είχα την τύχη να τον γνωρίσω και να συνεργασθώ μαζί του, σαν Επιμελητής της Παθολογικής Κλινικής του 251ΓΝΑ στην οποίαν ήταν Διευθυντής, για χρόνια πολλά την δεκαετία του 80. Τότε που ο Αντώνης μαζί με τον Νίκο τον Ανδριόπουλο, τον Θανάση τον Μπιτσακτσή και τον Νίκο τον Σταθάκη είχαν ανεβάσει το επίπεδο της Παθολογίας στο Νοσοκομείο μας σε επίπεδα ζηλευτά. Και ο Αντώνης παράλληλα, μόνος του, άνοιγε τον δρόμο της Ενδοκρινολογίας στην Πολεμική Αεροπορία.
Ήταν εποχές που οι αποστάσεις μεταξύ των Τάξεων της Σχολής μας ήταν και φαινόντουσαν μεγάλες και εμείς οι νεότεροι κυττούσαμε τους παλαιότερους με δέος και ίσως και με μικρές δόσεις ζήλειας. Και οι περισσότεροι ήταν για εμάς πρότυπα και προσπαθούσαμε να τους μοιάσουμε. Αν μπορούσαμε.
Η συνεργασία με τον Αντώνη υπήρξε εξαιρετική. Έχοντας περάσει τα χρόνια της ειδικότητάς του στο ”μεγάλο σχολείο”, στην Θεραπευτική Κλινική του ΕΚΠΑ επί Βασιλείου Μαλάμου, στο Νοσοκομείο ”Αλεξάνδρα”,ο Αντώνης ήταν ο κλασσικός ιατρός ο οποίος προσέγγιζε τον ασθενή με το ιστορικό και το ακουστικό και ύστερα μας οδηγούσε μέσα από τους δρόμους της διαφορικής διαγνωστικής, στις ”περιβόητες” προ της επισκέψεως ”συζητήσεις ,στις πιθανές διαγνώσεις και τις θεραπευτικές αγωγές. Επέμενε στην οικονομία των εξετάσεων και ήταν αντίθετος , με την νοοτροπία της έκδοσης σωρείας παραπεμπτικών, μήπως και το παθολογικό αποτέλεσμα” κάποιας” εξ αυτών ”κάπου” οδηγήσει.
Μας έκανε να αγαπάμε και να φροντίζουμε τους αρρώστους μας. Να σκύβουμε πραγματικά και με ενδιαφέρον επάνω στα προβλήματά τους. Και να τους κάνουμε να αισθάνονται ξεχωριστοί και όχι σαν ένα ”νούμερο” κάποιου ”θαλάμου”.Δάσκαλος δεν ξέρω αν αισθανόταν ή αν ήθελε να τον αποκαλούμε εμείς οι νεότεροισυνάδελφοί του. Υπήρξε όμως για εμάς παράδειγμα του σοφού ΄΄κλινικού ιατρού”με όλη την σημασία της λέξεως. Που μας προέτρεπε συνεχώς να μελετάμε, να μετεκπαιδευόμαστε, να μετέχουμε σε επιστημονικά συνέδρια, να συγγράφουμε εργασίες, να εκπονούμε διδακτορικές διατριβές.Να προσπαθούμε να γίνουμε καλλίτεροι. . Στο περβάλλον της Κλινικής του, μας έκανε όλους μας να αισθανόμαστε άνετα και να εκφράζουμε την γνώμη μας χωρίς τον φόβο της απαξίωσης ή της παρατήρησης εκ μέρους του.Ποτέ.
Και όταν οι υποχρεώσεις της Κλινικής τελείωναν ο Αντώνης περνούσε ατέλειωτες ώρες στην Βιβλιοθήκη. Να ενημερωθεί για ότι νεότερο, που θα το χρησιμοποιούσε για εμάς και τους ασσθενείς μας. Εφυής, με χιούμορ, λάτρευε την λογοτεχνία και την μουσική.Καλός συζητητής που τον βοηθούσαν οι γνώσεις του επάνω σε θέματα διαφορετικά. Άνθρωπος σπάνιος και ξεχωριστός.
Η Διακλαδική Καρδιοχειρουργική Κλινική των Ενόπλων Δυνάμεων του 401 Γενικού Στρατιωτικού Νοσοκομείου Αθηνών/Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας διοργανώνει τη Διημερίδα με θέμα “ΚΑΡΔΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ 2025”,στις 14-15 Νοεμβρίου 2025, στο Αμφιθέατρο του 401 ΓΣΝΑ, στην Αθήνα.
ΕΓΓΡΑΦΗ Απαραίτητη η προεγγραφή σας στη Διημερίδα. Η συμμετοχή σας είναι δωρεάν.
Σημαιοφόρος (Ε) Ιωάννης Κατσαβός ΠΝ, Συγγραφέας-Ερευνητής της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, Μέλος της ΕΕΥΕΔ
Χωρίς αμφιβολία το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων άλλαξε τα εδαφικά δεδομένα της χώρας μας. Το γεγονός αυτό, σε συνάρτηση με τη μαχητική εμπειρία, έκαναν αναγκαία την εκ νέου αναδιοργάνωση του στρατεύματος, καθώς και του υγειονομικού σώματος, ώστε να προσαρμοστούν στη νέα εποχή. Ένας νέος τύπος υγειονομικής μονάδας, που δημιουργήθηκε κατά την περίοδο πριν την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν και το Τμήμα Υγιεινής και Προφύλαξης. Το Τμήμα αυτό είχε στην αρμοδιότητά του την άσκηση προληπτικής ιατρικής μέσα στα μεγάλα στρατιωτικά νοσοκομεία, αλλά και όπου αλλού υπήρχε ανάγκη. Οι πολλές επιδημίες κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, αλλά και η επιτυχής αντιμετώπισή τους με την έγκαιρη κινητοποίηση κατάλληλα οργανωμένων συνεργείων και εκπαιδευμένου προσωπικού, απέδειξαν έμπρακτα την ανάγκη επαναπροσδιορισμού, παρουσίας και δράσης των.
Έλληνες Εύζωνες το 1918
Εμβαθύνοντας στο θέμα μας, πρέπει να σημειώσουμε, ότι η συμμετοχή του Ελληνικού Στρατού στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε τμηματική, ως σύμμαχος των Άγγλων και Γάλλων, και κατά συνέπεια περιστασιακή. Επιπροσθέτως, παρατηρήθηκε η ιδιομορφία στα διάφορα τμήματα του Ελληνικού Στρατού, τα οποία έλαβαν μέρος στις επιχειρήσεις, να βρίσκονται κάτω από τη διοίκηση αλλοδαπών αξιωματικών, ενώ η καθολική ή η μερική συμμετοχή των ελληνικών στρατευμάτων σχετιζόταν με τις εκάστοτε πολιτικές επιλογές που επικρατούσαν.
Πάντως, δεν έλειψαν και οι πολύνεκρες μάχες με ενεργό και ουσιαστική συμμετοχή των Ελλήνων όπως αυτές του Σκρα και της Δοϊράνης. Συνολικά οι καταγεγραμμένες απώλειες μάχης κατά τον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο Μακεδονικό μέτωπο ανήλθαν στις 12.747 τον αριθμό, εκ των οποίων 5.000 περίπου νεκροί πολεμιστές. Επόμενο ήταν, να παραμείνει συνεχής η διατήρηση της γενικής επιφυλακής σχεδόν όλου του στρατεύματος και κατ’ επέκταση το έργο του Υγειονομικού ακατάπαυστο καθ’ όλη την περίοδο αυτή.
Μεταφορά ασθενών στη Θεσσαλονίκη το 1916 (IWM HU 51960)
Μ’ αυτά ως δεδομένα, η πρόνοια όσον αφορά σε επίπεδο προληπτικής ιατρικής αποδείχτηκε προφητική, αφού για μια φορά ακόμα και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Υγειονομική Υπηρεσία, εκτός των απωλειών υγείας εξαιτίας των πολεμικών συγκρούσεων, κλήθηκε να αντιμετωπίσει ασθένειες με πανδημικό χαρακτήρα, όπως η ισπανική γρίπη. Με επιτυχία αντιμετώπισε αρρώστιες, που είχαν λάβει ενδημικό και, πολλές φορές επιδημικό χαρακτήρα. Η ελονοσία, ο τύφος, οι τυφοπαρατυφικές λοιμώξεις, καθώς και η εγκεφαλονωτιαία μηνιγγίτιδα υπήρξαν τα κύρια λοιμώδη νοσήματα, τα οποία απασχόλησαν τους υγειονομικούς, Έλληνες και ξένους.
Η Ελλάδα μπήκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχοντας πολλά προβλήματα να αντιμετωπίσει, όσον αφορά στην οργάνωση και τον εξοπλισμό των στρατιωτικών νοσοκομείων της. Αρχικά, υπήρχαν πολλές ελλείψεις σε ιατροφαρμακευτικό και επιδεσμικό υλικό. Οι ελλείψεις αυτές αργά αργά μειώθηκαν με τη συνδρομή των συμμαχικών δυνάμεων.
Εκτός των άλλων, η επιδημία γρίπης που ξέσπασε την περίοδο αυτή οδήγησε σε πρωτοφανείς και απρόβλεπτες συνέπειες και ανάγκες, οι οποίες ήταν αδύνατον να καλυφθούν και από τους συμμάχους. Έτσι, όπως ήταν αναμενόμενο η προτεραιότητα δόθηκε στα στρατιωτικά νοσοκομεία της Μακεδονίας. Δέον να επισημανθεί ότι οι συνθήκες νοσηλείας ήταν εντελώς υποτυπώδεις. Χαρακτηριστικά, αναφέρεται η υπερπλήρωση των νοσοκομείων στην Πάτρα και στη Θεσσαλονίκη από πολύ περισσότερους σε αριθμό ασθενείς από τη χωρητικότητά τους, που είχε ως συνέπεια οι ασθενείς να στοιβάζονται κατά δεκάδες σε μικρούς αναλογικά θαλάμους, με πλημμελή εξαερισμό, φωτισμό, αλλά και καθαριότητα. Ακόμη υπήρχε έλλειψη έμπειρου νοσηλευτικού προσωπικού με συνέπεια την ανεπαρκή υγειονομική φροντίδα. Δεν είναι λίγα και τα περιστατικά, τα οποία από ανάγκη και μόνο νοσηλεύονταν στους διαδρόμους και κείτονταν στο πάτωμα πάνω σε κουβέρτες ή εκτός κτηριακών εγκαταστάσεων κάτω από σκηνές χωρίς στρώματα ή κρεβάτια.
Όσον αφορά στους χώρους των νοσοκομείων από υγιεινής απόψεως παρουσίαζαν πολλά προβλήματα. Ο αριθμός των λουτρών ήταν μικρός, αναλογικά με τις διαθέσιμες κλίνες, ενώ οι νοσηλευόμενοι δεν έκαναν τόσο συχνή χρήση όσο θα έπρεπε. Παρομοίως, η έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού είχε ως συνέπεια την έλλειψη κατάλληλης μέριμνας και στους κατακεκλιμένους ασθενείς. Αποχωρητήρια δεν υπήρχαν στα περισσότερα νοσοκομεία και εκεί που υπήρχαν, αυτά ήταν είτε μικρά και με κακό αποχετευτικό σύστημα, είτε εκτός κτηρίων. Επίσης, οι εγκαταστάσεις των μαγειρείων ήταν υποτυπώδεις. Δεν υπήρχε καμιά μέριμνα για παρασκευή ειδικών μερίδων για ασθενείς, οι οποίοι πολλές φορές το είχαν ανάγκη, όταν την ίδια χρονική περίοδο σε άλλες χώρες για το σκοπό αυτό απασχολούνταν επαγγελματίες διαιτολόγοι.
Το κτήριο του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού στη Θεσσαλονίκη το 1919 (πηγή: American National Red Cross photograph collection, Library of Congress)
Αξίζει να σημειωθεί η σημαντική συνεισφορά της αποστολής του Αμερικανικού Ερυθρού, η οποία έφθασε στην Ελλάδα λίγο πριν το τέλος των εχθροπραξιών, στις 23 Οκτωβριου 1918. Εκτός από το έμπειρο προσωπικό, τα πλοία του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού μετέφεραν εφόδια και άφθονο υγειονομικό υλικό. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί η αρνητική κριτική, που έκανε ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Από την κριτική του, η συνεισφορά της Εκκλησίας τόσο σε έμψυχο δυναμικό όσο και οικονομική ή υλική βοήθεια υπήρξε μάλλον ανύπαρκτη.
Καταλήγοντας, θα λέγαμε ότι παρά τη σχετική έλλειψη εξοπλισμού και εγκαταστάσεων, αξιοσημείωτα ήταν ο απαράμιλλος ζήλος, ο εθελοντισμός, η πίστη στον αγώνα και η εργατικότητα, που διέκρινε τους υγειονομικούς αξιωματικούς, μονίμους και εφέδρους. Το ανειδίκευτο νοσηλευτικό προσωπικό με εμπειρικές γνώσεις ή στην καλύτερη των περιπτώσεων με «προϋπηρεσία» κοντά στις εκπαιδευμένες νοσηλεύτριες, κυρίως των ξένων αποστολών, μπόρεσε και ανταπεξήλθε στις ανάγκες του πολέμου.
Βιβλιογραφία;
Σαββαΐδης, Π.: Κοινωνία και πολιτισμός στη Θεσσαλονίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου «Πολιτισμός και Χώρος στα Βαλκάνια (17ος-20ος αιώνας)», Πανεπιστήμιο Μακεδονία, Θεσσαλονίκη, 2014.
Σαββαΐδης, Π.: Θεσσαλονίκη – Πόλη των στρατοπέδων, πόλη των προσφύγων, Πρακτικά Επιστ. Συνεδρίου «Θεσσαλονίκη πρωτεύουσα των προσφύγων – Οι πρόσφυγες στην πόλη από το 1912 μέχρι σήμερα», σελ. 509-529, Ιστορικό Αρχείο Προσφυ-γικού Ελληνισμού, Δήμος Καλαμαριάς, 2012.
Σαββαΐδης, Π.: Συμμαχικά στρατόπεδα και οικισμοί προσφύγων στη Θεσσαλονίκη κατά το πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα, Ημερίδα, Μουσείο Μακεδο-νικού Αγώνα, Θεσσαλονίκη, 2013.
Σατραζάνης, Α.: Η γαλλική στρατιά στη Θεσσαλο-νίκη – Το ειρηνικό έργο της στη Μακεδονίας (1915-1918), University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2012.
Σχίζας, Ν.: Οι δραστηριότητες της Μαρίας Βοναπάρτη κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913, Δέλτος, τεύχος 38, σελ. 27-29, 2009.
Σαββαΐδης, Π.: Εγκαταστάσεις υγείας στη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα – Μία σύντομη χαρτογραφική προσέγγιση, Τιμητικός Τόμος καθηγητού Δημητρίου Αραμπέλου «Το Μήλον της Γνώσεως», σελ. 497-510, Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών Α.Π.Θ., 2010.
Κωνσταντίνου, Γ.: Η ιστορία των στρατιωτικών νοσοκομείων στη νεότερη Ελλάδα, Διδακτορική Διατριβή, αριθ. 1847, σελ. 478, Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη, 2009.
Κυριαζίδης, Κ.: Η Θεσσαλονίκη από υγιεινής απόψεως, Παράρτημα του Υγειονομικού Δελτίου του Ιατροσυνεδρίου, τεύχ. ΙΙ, Αθήνα 1917.
Σαββαΐδης, Π. και Μπαντέλας, Α.: Πόλις Πανεπιστημίου Πόλις – Η ιστορία του χώρου της Πανεπιστημιούπολης μέσα από χάρτες και τοπογραφικά διαγράμματα, Εκδ. Αφοί Κυριακίδη & University Studio Press, VI+212, Θεσσαλονίκη, 2000.
Με θλίψη σας ανακοινώνουμε ότι έφυγε από την ζωή, ο Συνάδελφος Συνταγματάρχης ε.α Φαρμακοποιός, Στυλιανός Λεωνίδης.
Ο Στυλιανός Λεωνίδης. γεννήθηκε το 1947 στην Θεσσαλονίκη . Εισήλθε στο Φαρμακευτικό Τμήμα της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής το 1966 με ΑΜ 935. Αποφοίτησε το 1971.
Υπηρέτησε με στον Στρατό Ξηράς και επί σειρά ετών στο 424 ΓΣΝΕ.
Εκφράζουμε τα θερμά μας συλλυπητήρια σε όλους τους συγγενείς, φίλους και Συναδέλφους του, που τον γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί του.
Η παρακάτω αναφορά στον Υποστρατήγο (ΥΙ) , Μιχαήλ Γκιάλα, βρέθηκε στο αρχείο του Υποστρατήγου (ΥΙ) Κωνσταντίνου Κυριακόπουλου ο οποίος και μας το έστειλε για ανάρτηση. Ο συγγραφέας μας είναι άγνωστος. Από το αναγραφόμενα ο φαίνεται ότι ο Συγγραφέας είναι Στρατιωτικός Ιατρός, Χειρουργός,που υπηρέτησε κάνοντας ειδικότητα στο 424 ΓΣΝΕ υπό την επίβλεψη του Μιχαήλ Γκιάλα.
Μιχαήλ Γκιάλας(1912-1999)
Πριν αρκετό χρόνο έλαβα από δύο κυρίες συναδέλφους ένα βιβλίο, το οποίο αφορούσε στην ιστορία της ζωής του πατέρα τους. Καθηλώθηκα μία εβδομάδα περίπου με το να διαβάζω ξανά και ξανά το μικρό βιβλίο. Γιατί τα δυο παιδιά του εύστοχα αναφέρουν στον ολιγόλογο πρόλογό τους: «… να παρουσιάσουμε τις αναμνήσεις μιας ολόκληρης ζωής ενός ανθρώπου που σχεδόν όλη του η ζωή σηματοδοτεί την εποχή του».
Σχεδόν αυτόματα γεννήθηκαν συνειρμοί, που μόνο το «συντριβάνι» της μνήμης ξέρει να αναβλύζει. Πρόσωπα αγαπητά, που ο χρόνος δεν κατάφερε να ξεθωριάσει, ήρθαν στη σκέψη μου, πρόσωπα που στη ζωή μου υπήρξαν σημαδιακοί σταθμοί.
Πόσες ομοιότητες έχει η ζωή του Μιχαήλ Γκιάλα μ’ εκείνη του Φίλιππου Κλωνιζάκη; Και ο Γκιάλας γιος παπά και δασκάλου, με έξι παιδιά και μεγαλύτερο από τα πέντε αγόρια ο Μιχάλης. Και όπως στον Φίλιππο έτσι και στον Γκιάλα ο πατέρας του, αλλά και ο παππούς του, του δίδαξαν τα βασικά κατευθυντήρια στοιχεία της πορείας του: την εργατικότητα, τον σεβασμό στην ορθόδοξη λατρεία και την αγάπη του στην αγροτική ζωή. Τελειώνοντας το Γυμνάσιο της Χίου μπορούσε να σπουδάσει με υποτροφία, το Πρώιον Κληροδότημα επειδή επρώτευσε μεταξύ 80 συμμαθητών του, εκπαιδευτικός ή γεωπόνος ή να δώσει εξετάσεις στην προ διετίας ιδρυθείσα Στρατιωτική Ιατρική Σχολή (Σ.Ι.Σ.) Αθηνών. Έδωσε εξετάσεις στη Σ.Ι.Σ. και επέτυχε μεταξύ των τριών πρώτων. Αλλά ενώ η τότε Ανωτάτη του Στρατού Υγειονομική Επιτροπή τον χαρακτήρισε, προ των εξετάσεων, ικανό, μετά την έκδοση των αποτελεσμάτων ο Υφυπουργός Στρατιωτικών, βασιζόμενος σε μία πάθησή του, όπως και έξι άλλων επιτυχόντων, διέταξε να μην εισαχθούν οι επτά γιατί έχουν αδενοειδείς εκβλαστήσεις. Η απόφαση του Υφυπουργού ανετράπη μετά πρωτοφανή αντίσταση και μαχητικότητα των επτά παιδιών. Διαβάζοντας τις «Αναμνήσεις» του, όπου αφηγείται τα γεγονότα της ζωής του, για να τα γράφουν οι δύο θυγατέρες του, θυμάμαι με συγκίνηση τα λόγια του: «Γιατρέ μου να επιμένεις στις αξίες της ζωής». Και πληροφορήθηκα κάποτε την απάντηση της κόρης του, της μετέπειτα Καθηγήτριας της Αναισθησιολογίας, στον τρόπο συμπεριφοράς ορισμένων εκλεκτόρων που αντιδρούσαν στην καθηγητοποίησή της: «Και μην λησμονείτε κύριοι Καθηγητές ότι αναφέρεστε σε μία Γκιάλα!». Εφοίτησε λοιπόν ο Μιχάλης στη Σ.Ι.Σ. από το 1928 μέχρι το 1934.
Το 1934 ως ανθυπίατρος μετετέθη στο 4ο Γενικό Νοσοκομείο Δράμας για πρακτική εξάσκηση, όπως συμβαίνει σήμερα με τη Σ.Ε.Υ. στο 401 Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών και στο 424 Γ.Σ.Ν.Ε. Θεσσαλονίκης. Κι εκεί είχε μια περιπέτεια. Το 1935 εξερράγη κίνημα με οργανωτή τον Πλαστήρα, στο οποίο προσεχώρησε και ο Γκιάλας, καταταγείς σε Τάγμα εθελοντών το Τάγμα Χατζάκη. Το Τάγμα κατέλαβε την ανατολική όχθη του Στρυμώνος, με προοπτική να βαδίσει κατά της Θεσσαλονίκης. Και αφηγείται, δρώντας πάντα με την λογική.
«Αλλά δεν είχαμε το δίκιο εμείς, διότι είναι δύσκολο πράγμα όταν είναι πρόσφατος η ετυμηγορία του λαού, ο οποίος τέλος πάντων, βαρέθηκε 15 χρόνια να κυβερνούν οι Βενιζελικοί και έφερε το Λαϊκό Κόμμα … δεν μπορείς εσύ να πεις, να επιβληθείς στη θέληση του λαού, καταργείται έτσι η Δημοκρατία. Εγώ προσεχώρησα με τη θέλησή μου. Ήταν O ενθουσιασμός. Πρόσφατα είχαμε ορκισθεί στη Δημοκρατία βγαίνοντας από τη Σχολή (Σ.Ι.Σ.). Έτσι, βρέθηκα στο Στρατοδικείο στη Δράμα, επί εσχάτη προδοσία. Ευτυχώς η υπόθεση αυτή ήταν ανώδυνος Μόνο, που με έδιωξαν από τον Στρατό, με αποστράτευσαν».
Ε, αλλά ο Γκιάλας παρέμεινε Γκιάλας. Και απολογήθηκε ως εξής:
«Κύριε Πρόεδρε εγώ δεν παρασύρθηκα, αλλά επίστευσα ότι κινδυνεύει η Δημοκρατία και προσεχώρησα αυθορμήτως. Και βρέθηκα πλέον εγώ με μια φυλάκιση και με ισόβια στέρηση των πολιτικών μου δικαιωμάτων. Μια φυλάκιση λίγων μηνών, η οποία ήρθη με την επάνοδο του Βασιλέως Γεωργίου, κατόπιν γενικής αμνηστίας. Αμνηστία μόνον ως προς την φυλάκιση, όχι επάνοδο στον Στρατό».
Από το 1935 έως το 1940 ειδικεύθηκε στη Χειρουργική, στην Α’ Χειρουργική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών, κοντά στους Καθηγητές Μαρίνο Γερουλάνο «τον Άγιο της Ελληνικής Επιστήμης», όπως τον αποκαλεί και τον Χάρη Τούλ. Το 1939 έλαβε την ειδικότητα του Χειρουργού και το ίδιο έτος αναγορεύθηκε Διδάκτωρ της Ιατρικής με θέμα την Εχινοκοκκίαση των Οστών.
Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου πήγε αμέσως στη Χίο για να παρουσιαστεί εθελοντικά, γιατί είχε καταδικαστεί σε τρίμηνη φυλάκιση και αποστρατεία, στο 23ο Σύνταγμα Πεζικού της Χίου. Το Σύνταγμα όμως είχε φύγει νωρίτερα, αλλά βρήκε έναν έφεδρο Συνταγματάρχη, που μόλις άκουσε ότι θέλει να καταταγεί απάντησε γεμάτος χαρά: «Ρε Γκιάλα στον ουρανό σε γύρευα και σε βρίσκω στη γη». Αυτό γιατί του έλειπε Χειρουργός για το 13ο Ορεινό Χειρουργείο. Ανέλαβε Διοικητής του Χειρουργείου, Το οποίο οργάνωσε, επιστρατεύοντας ανθρώπους και ζώα και μετέφερε τον ιατρικό εξοπλισμό της Μονάδος στο Πόγραδετς.
Το 13ο Ορεινό Χειρουργείο υποδεχόταν της απώλειες δύο Συνταγμάτων Πεζικού και ενός Συντάγματος Ορειβατικού Πυροβολικού. Το Χειρουργείο αυτό αντιμετώπισε τραύματα, όπως της κοιλίας, των άκρων, του θώρακος με ανοικτό πνευμοθώρακα και του εγκεφάλου. Ακολουθήθηκαν για την αντιμετώπισή τους οι βασικές αρχές που καθορίστηκαν κατά τον Α ́ Παγκόσμιο Πόλεμο! Η ανάνηψη εφαρμοζόταν σε όλα τα σοβαρά τραύματα με shock, πολύ πριν την εγχείρηση. Για πρώτη φορά, αναφέρει ο Γκιάλας σε διάλεξή του το 1984, χρησιμοποιήθηκε η Χημειοθεραπεία με τη χρήση σουλφοναμιδών, σε εφαρμογή στην Ελλάδα από το 1936.
Με την οπισθοχώρηση του Μετώπου μετά τη Γερμανική επίθεση στις 6 Απριλίου 1941 και κατά την Κατοχή των Γερμανών του 1941-1944 συγκροτήθηκαν στην Αίγυπτο και την Παλαιστίνη Ελληνικές Δυνάμεις από εθελοντές Αξιωματικούς και Στρατιώτες, οι οποίοι διέφυγαν στη Μέση Ανατολή. Στην Ηλιούπολη, προάστιο του Καΐρου, συγκροτήθηκε Νοσοκομείο στο οποίο υπηρέτησε και ο Μιχαήλ Γκιάλας ως εθελοντής. Στην Ελληνική πτέρυγα του 63ου Νοσοκομείου Ηλιούπολης αναφέρει ο Γκιάλας «γνώρισα για πρώτη φορά το 1944 την Πενικιλλίνη».
Μετά τη διάσπαση της Γοτθικής Γραμμής στο Ρίμινι και τη μεταφορά των επιχειρήσεων του Ιερού Λόχου στο Αιγαίο, για την απελευθέρωση των νησιών, κατετάγη και πάλι ως εθελοντής το 1944-1945 με Διοικητή του Λόχου τον Συνταγματάρχη Χριστόδουλο Τσιγάντε.
Το 1947 στον εμφύλιο πλέον πόλεμο, παρατήρησε για πρώτη φορά την ανάπτυξη βαρείας καταπληξίας κατά την αφαίρεση ισχαίμου περιδέσεως μέλους μετά πολύωρη εφαρμογή. Προφανώς, κατά τον Γκιάλα, η εικόνα του βαρέως shock να οφείλετο στην αθρόα, μετά την άρση της περιδέσεως, είσοδο στην κυκλοφορία τοξικών ουσιών από ισχαιμικές μυϊκές μάζες. Το πρόβλημα αντιμετώπισε ο Καθηγητής Ν. Χρηστέας, ο οποίος συνέστησε εγγύτερη, όσο γίνεται, εφαρμογή του ισχαιμικού επιδέσμου στο τραύμα..
Επίσης παρατήρησε μεγάλη αντοχή κατά τις λοιμώξεις ορισμένων ατόμων, ιδίως κατοίκων της υπαίθρου. Βαρέα παραμελημένα τραύματα κοιλίας, με τρώση λεπτού και παχέος εντέρου, είχαν ομαλή μετεγχειρητική πορεία χωρίς ανάπτυξη περιτονίτιδας, αλλά ούτε καν διαπύηση του εγχειρητικού τραύματος, παρόλο που τότε χορηγούνταν μόνο σουλφοναμίδες και πενικιλλίνη αλλά με φειδώ.
Γι’ αυτό όταν κάποιες φορές χειρουργούσε στο Γαλλικό Νοσοκομείο (στην οδό Φράγκων) και η καλόγρια ορμούσε να συλλάβει κάποιο μικρό σκουπίδι που έπεφτε απ’ τον προβολέα στην ανοιχτή κοιλιά, τη σταματούσε και έλεγε στωικά: «Μην ανησυχείτε ma mère. Το περιτόναιο ξέρει τη δουλειά του!». Στον Στρατό αποκαταστάθηκε ως Λοχαγός Ιατρός το 1944. Επανέκτησε την αρχαιότητά του και εξελίχθηκε κανονικά.
Το 1951-1952 πήγε στην Αγγλία και μετεκπαιδεύτηκε στη Γενική Χειρουργική, την Ορθοπαιδική και τη Χειρουργική Ατυχημάτων. Το 1952 τοποθετήθηκε στη θέση του Διευθυντού της Χειρουργικής Κλινικής του 424 Γ.Σ.Ν.Ε. με Διευθυντές του Νοσοκομείου τον Αθανάσιο Στατήρη, τον Ανδρέα Καϊλόγλου, τον Ιωάννη Σματάτη και τον Φίλιππο Κλωνιζάκη, τον οποίο διαδέχτηκε ως Διευθυντής του Νοσοκομείου το 1962-1963.
Ως Διευθυντής της Χειρουργικής Κλινικής ήταν πασίγνωστος στον Ιατρικό κόσμο της Θεσσαλονίκης. Αποτέλεσμα της φήμης του ήταν και η εκλογή του, από το 1958 μέχρι το 1962, ως Αντιπροέδρου της Ιατρικής Εταιρείας Θεσσαλονίκης με προέδρους τους Καθηγητές Κ. Αλεξανδρίδη και Ε. Παναγιωτόπουλο. Επίσης από το 1952 έως το 1963 ήταν Καθηγητής της Χειρουργικής Πολέμου και Ατυχημάτων της Σ.Ι.Σ. Τέλος, επιστέγασμα της διασημότητάς του ήταν η εκλογή από το 1968 μέχρι το 1972 ως Δημοτικού Συμβούλου Θεσσαλονίκης. Η Χειρουργική Κλινική του 424 Γ.Σ.Ν.Ε. είχε, με προϊστάμενο τον Γκιάλα, πολλές εξελίξεις μεταξύ 1952-1963, όπως:
Δημιουργήθηκε το Τμήμα Φυσιοθεραπείας με προϊσταμένη για πολλά χρόνια την Αδελφή Νοσηλεύτρια Αικατερίνη Μήλα, η οποία προερχόταν από τις Εθελόντριες Αδελφές Νοσοκόμους του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και είχε εκπαιδευθεί από Αγγλίδες Φυσιοθεραπεύτριες του 430 Σ.Ν. Αθηνών, όπου λειτουργούσε η Σχολή -Φυσιοθεραπείας. Η ακαταπόνητη Μήλα, γνωστή σε όλους μας, ήταν υπόδειγμα υπαλλήλου και ιδιαίτερα αγαπητή.
Λειτούργησε από το 1952 «Αίθουσα Ανανήψεως» (Recovery Room), σε ειδικό χώρο κοντά στο Χειρουργείο, για τους βαρέως πάσχοντες και χειρουργούμενους για σοβαρές παθήσεις, υπό ειδική εποπτεία όσο χρόνο κρινόταν αναγκαίο. Οι Αίθουσες Ανανήψεως εξελίχτηκαν σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας (Μ.Ε.Θ.).
Σε βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις εφαρμόστηκε, για πρώτη φορά, η υποθερμία, με τη χορήγηση του διαλύματος Coctail Laborit. Στην εξέλιξη πρωτοστάτησαν ο Νευρολόγος Δημήτριος Γαρύφαλλος και ο Αναισθησιολόγος Γεώργιος Παπαδόπουλος.
Υπήρξε πρωτοπορία στον Βορειοελλαδικό χώρο στη Χειρουργική των οστών.Εκτελέστηκαν σε ευρεία κλίμακα οστεοσυνθέσεις των επιμήκων οστών με πλάκες Labotte ή κατά Kuntcher. Η μέθοδος Kuntcher εφαρμόστηκε και για την ανάταξη και συγκράτηση των οστών του αντιβραχίου και του βραχίονα με ήλους Steinmann ή Kitschner.
Σε ψευδαρθρώσεων ενδεδειγμένες περιπτώσεις ψευδαρθρώσεων εκτελούνταν οστεοπλαστικές εγχειρήσεις μεταμφύτευσης (μεταμόσχευσης) οστού, το οποίο προερχόταν από τμήμα της κνημιαίας περόνης.
Η Χειρουργική Κλινική του 424 Γ.Σ.Ν.Ε. προέβη επίσης για πρώτη φορά στη Βόρειο Ελλάδα σε οστεοσύνθεση κατάγματος του αυχένος του μηριαίου οστού κατά Smith-Petersen.
Για τον Μ. Γκιάλα με τους συνεργάτες του η αναπλήρωση ελλείψεων της κρανιακής κάψης με ακρυλικές προθέσεις κατέστη συνήθης. Η αντιμετώπιση κιρσών με σαφηνεκτομή έγινε πράξη ρουτίνας. Στα τραυματικά ανευρύσματα μεγάλων αγγείων εκτελείτο με επιτυχία ενδοανευρυσματορραφή κατά Mattas.
Η πρόπτωση μεσοσπονδυλίου δίσκου, με πεταλεκτομή όμως, εφαρμόστηκε στο 424 Γ.Σ.Ν.Ε. από τους Σπύρο Μιχαλιτσιάνο και Μ. Γκιάλα.
Σε όλες τις παραπάνω εξελίξεις και επιστημονικές δραστηριότητες, ο Γκιάλας συμμετείχε ψυχικά με πάθος και επιμονή αλλά και με αγωνία για την επιτυχία τους. Θυμάμαι με συγκίνηση την ψυχική αναστάτωση του πάντα ψύχραιμου Μιχάλη Γκιάλα κατά την εγχείρηση από τον ίδιο του Σπύρου Μιχαλιτσιάνου, τον οποίο αγαπούσε και εκτιμούσε ιδιαίτερα, όταν του έκανε μηνεκτομή για ρήξη του μηνοειδούς χόνδρου του δεξιού του γόνατος.
Το 1984, σε διάλεξή του στο Έκτο Ιατρικό Συνέδριο των Ενόπλων Δυνάμεων για τις «Εξελίξεις της Χειρουργικής στον Στρατό κατά τα τελευταία 50 χρόνια», δικαίωσε για άλλη μια φορά τη φήμη του λέγοντας: «Θα μπορούσα να πω ότι είναι το οδοιπορικό ενός Χειρουργού που είχε την ευκαιρία και το προνόμιο να υπηρετήσει και να ζήσει την ατμόσφαιρα σε όλους τους Υγειονομικούς σχηματισμούς από του Ορεινού Χειρουργείου μέχρι των Μεγάλων Νοσοκομείων Βάσεως».
Ο έμπειρος αλλά και έμπιστος συνεργάτης και βοηθός του ήταν ο Λοχαγός Ιατρός Αθανάσιος Φράγκος, το δεξί του χέρι. Ο συγχρονισμός τους ήταν απαράμιλλος. Ο Θανάσης αλλά και η Τσιπέλη, η Προϊσταμένη του Χειρουργείου, γνώριζαν απόλυτα τους «χρόνους» της επεμβάσεως. Σε 45 λεπτά μία γαστρεκτομή ενός ιδιαίτερα παχύσαρκου ατόμου τελείωνε αισίως. Αλλά το χιούμορ χιούμορ. Όταν προετοίμαζε το χειρουργικό πεδίο και ήταν έτοιμος να κάνει τη δερματική τομή έλεγε: «Παιδιά μου φυλαχτείτε μην πεταχτεί τώρα κανένα κοτόπουλο. Με τέτοιο πάχος …!». Σ’ ένα άλλο χειρουργείο είχε διακομισθεί ένας ασθενής από τον Παθολόγο Λοχαγό Ιατρό Νικόλαο Σχίζα, με γνώση του Διευθυντού του Νοσοκομείου Κλωνιζάκη, που είχε εχινόκοκκο κύστη στο ήπαρ και είχε διαπυηθεί. Μόλις μπήκε ο άρρωστος άρχισε η γνωστή του σκωπτική γκρίνια, ενώ ήξερε ποιοι έκαναν τη διακομιδή. Και δεν ήταν καθόλου αιφνιδιασμένος γιατί είχε αρχή του να μελετά ενδελεχώς τους ασθενείς και μάλιστα αυτούς που θα χειρουργούσε ο ίδιος. «Ε, τώρα κι αυτοί οι χαζοπαθολόγοι ανακαλύπτουν συνεχώς σπάνιες παθήσεις». Κι ενώ μουρμούριζε είχε βρει τη βλάβη. Εκείνη τη στιγμή εμφανίστηκε στο μικρό παράθυρο της πόρτας του χειρουργείο το συμπαθητικό πρόσωπο και το έξυπνο (ειρωνικό;) βλέμμα του Κλωνιζάκη. Το σκηνικό αλλάζει αυτόματα. Και αρχίζει το ψιλό γαζί, χωρίς καν να διασταυρωθούν τα βλέμματά τους: «Παιδιά μου οι γιατροί της Παθολογικής Κλινικής που τον διεκόμισαν είναι άριστοι. Πώς κατάλαβαν τι έχει;». «Ε, Μιχάλη μου, κι εμείς οι Παθολόγοι κάτι ξέρουμε! Ο κύριος Σχίζας κάνει καλά τη δουλειά του».
Ειδικευόμενοι της Χειρουργικής ήταν τότε δύο πολύ καλοί γιατροί. Ο Σπύρος Καστανάκης και ο Γιάννης ο Μπουχούτσος, που δυστυχώς έφυγε νωρίς από τον «πάνω κόσμο». Όταν οι ειδικευόμενοι πήγαν στο Α.Χ.Ε.Π.Α., για τον απαιτούμενο Πανεπιστημιακό χρόνο εξειδίκευσής τους, παρουσιάστηκαν στον Καθηγητή της Χειρουργικής Κωνσταντίνο Τούντα, γνωστόν στο πανελλήνιο. Όταν ο Καθηγητής άκουσε ότι έρχονται από τον Γκιάλα ενθουσιάστηκε. Όμως, παρουσιάστηκαν στον Τούντα έχοντας εκτελέσει ο καθένας 2.000 επεμβάσεις μεγάλης, μέσης και μικρής Χειρουργικής! Ο Καθηγητής είχε τη συνήθεια να αναθέτει στους νεοπαρουσιαζόμενους μια επέμβαση βουβωνοκήλης. Γιατί, όπως μας έλεγε και ο Γκιάλας, ο καλός χειρουργός από μια βουβωνοκήλη κρίνεται. Αν δεν προσέξεις στην πλαστική του βουβωνικού πόρου, η κήλη υποτροπιάζει.
Μαζί με δύο άλλους συμμαθητές της Σ.Ι.Σ. κάναμε εν μέρει τη Σχολή Εφαρμογής Υγειονομικού (Σ.Ε.Υ.) στο 424 Γ.Σ.Ν.Ε. Τοποθετηθήκαμε στη Χειρουργική Κλινική γιατί το θέλαμε. Απ’ την πρώτη στιγμή που παρουσιαστήκαμε μας βάφτισε οι τρεις καμπαλέρος! Σε ένα μήνα πλύναμε τα χέρια μας (ένα τέταρτο βούρτσισμα με σκληρή βούρτσα και μετά αρκετά λεπτά βούτηγμα σε Dette). Ακολούθησαν τα μαθήματα Χειρουργικής! Παναγιά μου, τι δάσκαλος! Πώς είναι η στάση μας στο Χειρουργικό τραπέζι (στάση προσοχής!), οι αγκώνες κολλημένοι στα πλάγια του θώρακος, κίνηση των άκρων χειρών (κινήσεις μόνο από τους καρπούς και κάτω), ονοματολογία των εργαλείων, βασικές αρχές της εγχειρητικής, όπως νοητική στάση (χαλαρή ατμόσφαιρα ηρεμίας), σωματική στάση, σταθερότητα χειρισμού των εργαλείων, χειρισμός των οργάνων (νυστέρι, ψαλίδι κ.λπ.) και κάθε φορά τόνιζε: «Παιδιά μου, όλα ήρεμα και ψύχραιμα χωρίς φωνές και θόρυβο». Ένα σκέτο βιβλίο! Και πολύ γρήγορα μας έδωσε τη θέση του πρώτου χειρουργού, αλλά ήταν απέναντί μας «βοηθός» και συνεχώς συμβουλές. Ποτέ μάλωμα την ώρα της επεμβάσεως. Οι παρατηρήσεις μετά από ώρες στο γραφείο του.
Όπως ήδη αναφέρθηκε, ήταν πολύ γνωστός στον ιατρικό κόσμο της Θεσσαλονίκης. Τον καιρό εκείνο Καθηγητής της Χειρουργικής στο Α.Π.Θ. ήταν, επαναλαμβάνω, ο Κωνσταντίνος Τούντας, φίλος του Γκιάλα. Ο Τούντας κάθε Τετάρτη, αργά το απόγευμα, είχε επιστημονικές συγκεντρώσεις της Κλινικής του στο Α.Χ.Ε.Π.Α., πάνω από το αμφιθέατρο. Με έπαιρνε μαζί του σ’ αυτές τις συγκεντρώσεις. Κάποια μέρα καθόταν δίπλα του ο Κλινικάρχης Ανδρεάδης. Στη συζήτηση μαζί του, είπε ότι στην Κλινική του μπήκε ένας στρατιώτης με αιμορραγικές κενώσεις, ο οποίος είχε υποστεί σκωληκοειδεκτομή στο 424 Γ.Σ.Ν.Ε. πριν λίγες μέρες. Ο Γκιάλας με έπιασε από το μπράτσο (το συνήθιζε αυτό) και πήγαμε αμέσως στο 424. Έδωσε εντολή να διακομισθεί αμέσως στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο και ενεργοποίησε τη Χειρουργική Κλινική. Ο στρατιώτης ήλθε σε άθλια κατάσταση και μπήκε αμέσως στο Χειρουργείο. Ενώ περιμέναμε να έλθει, ο Γκιάλας είχε καταλάβει τι συνέβη και … άρχισε το μάθημα: «Γιατρέ μου, αυτό που πρέπει να προσέχουμε στη σκωληκοειδεκτομή είναι η απολίνωση της μεσεντεριδίου αρτηρίας. Χρησιμοποιούμε χοντρό ράμμα και κάνομε τρεις σφιχτούς κόμβους πιέζοντάς τους με τον δεξιό μας αντίχειρα. Στον τριπλό κόμβο ο δεύτερος και τρίτος ημίδεσμοι πρέπει να σχηματίζουν σταυρόκομβο. Ο τριπλός κόμβος είναι ο πιο ασφαλής και αποτελεί τη βασική μέθοδο που ακολουθείται στη χειρουργική. Σε κούρασα παιδί μου. Αλλά τώρα να δούμε και το καημένο το παιδί!». Με μια μεγάλη αιμοστατική Kocher λαβίδα, άνοιξε το πρόσφατο χειρουργικό τραύμα. Αμέσως πετάχτηκε οροαιματικό πύο. Συνέβη πράγματι αυτό που υποπτεύθηκε. Ο κόμβος ολίσθησε, το μεσεντερίδιο αιμορράγησε, το αίμα διαπυήθηκε, το έντερο διηθήθηκε και άρχισαν οι αιματηρές κενώσεις. Παροχέτευσε το τραύμα και χορήγησε πενικιλίνη. Η πενικιλλίνη ήταν, όπως ήδη ειπώθηκε, για τον Γκιάλα το αντιβιοτικό που γνώρισε για πρώτη φορά το 1944 στην Ελληνική πτέρυγα του 63ου Νοσοκομείου στην Ηλιούπολη της Αιγύπτου.
Όταν τελείωσε με πήρε, σχεδόν χαρούμενος, στο γραφείο του. Δεν χρειάστηκε να ψάξω πολύ στο βιβλίο πεπραγμένων. Την επέμβαση την κάναμε οι τρεις καμπαλέρος. Με κατέβασε στο σπίτι μου και με καληνύχτισε θερμά, χωρίς να πει τίποτε. Μόνο που φεύγοντας μου είπε: «Αγαπητέ μου κύριε …… Αύριο στις επτά μαζί με τους συναδέλφους σου στο Χειρουργείο. Ειδοποίησέ τους σε παρακαλώ. Θα κάνουμε μαζί μια σκωληκοειδεκτομή». Την άλλη μέρα το πρωί, η εγχείρηση κράτησε μια ώρα. Ήταν όμως ένα μάθημα απόλαυση! Για τα καμώματά μας, της νύχτας, τίποτε.
Τότε η Ορθοπαιδική και η Γαστρεντερολογία ήταν πεδία της Χειρουργικής. Η ανάταξη και η ακινητοποίηση εξαρθρημάτων ή καταγμάτων με νάρθηκες ή γύψινους επιδέσμους, γίνονταν από μας τα απογεύματα στα εξωτερικά ιατρεία της Χειρουργικής, τα οποία βρίσκονταν στον υπόγειο σχεδόν διάδρομο του Νοσοκομείου και που χαρακτηρίζονταν από τους μεγάλους μεταλλικούς κρίκους (χαλκάδες), στους οποίους οι Τούρκοι γιατροί έδεναν τα υποζύγιά τους, όταν το Νοσοκομείο ήταν Οθωμανικό.
Όσο για τη Γαστρεντερολογία γίνονταν όλες οι τότε γνωστές εξετάσεις και η ορθοσκόπηση. Την τελευταία την κάναμε εμείς οι «μικροί». Κάποια μέρα ήρθε για ορθοσκόπηση ένας υψηλόβαθμος χωροφύλακας. Μόλις με είδε έβαλε τις φωνές γιατί επιτρέπεται στους Υπιάτρους να κάνουν ορθοσκόπηση μ’ αυτό το όργανο, που χαρακτήρισε με τον δικό του τρόπο. Έφυγα από το εξωτερικό ιατρείο και ανέβηκα στο γραφείο του Διευθυντού για να τον ενημερώσω. Ο Γκιάλας άκουσε τι συνέβη και μου είπε να πάμε κάτω μαζί. Όταν φτάσαμε άρχισε το δράμα για τον χωροφύλακα. Με παρακάλεσε να περιγράψω και πάλι το περιστατικό. Έπειτα είπε στον ασθενή με τυπική έως περισσή ευγένεια να ξαπλώσει στην εξεταστική κλίνη. Μετά: «Προϊσταμένη παιδί μου, δείξε μου σε παρακαλώ ποια ορθοσκόπια έχουμε; Έδειξε ότι, τάχα, εξετάζει το σετ των ορθοσκοπίων και διαλέγει το μεγαλύτερο. Νέα έκρηξη του υπό εξέταση ασθενούς. Και πάλι ευγενική απάντηση: «Α! Μα φυσικά κύριε μου! Μικρός γιατρός και δείχνει εμένα, μικρό ορθοσκόπιο, μεγάλος γιατρός και δείχνει τον εαυτό του, μεγάλο ορθοσκόπιο!». Ο εξετασθείς έφυγε χαρούμενος, με ύφος νικητού. Δεν ένιωσε άραγε την ταπεινωτική γι’ αυτόν διαδικασία του Διευθυντού του Νοσοκομείου; Μάλλον όχι! Ο Γκιάλας θα έλεγε: «Πτηνοκέφαλος, το συνήθιζε, παιδιά μου, δεν κατάλαβε τίποτε. Η ηλικία ή ο βαθμός του γιατρού τον ενδιέφερε!». ….
Τον Ιούνιο του 1963 μετατίθεται ως Διευθυντής Υγειονομικού στο Γ ́ Σ.Σ. Και εκδίδει την τελευταία του στο 424 Γ.Σ.Ν.Ε. Ημερήσια Διαταγή, η οποία κατατίθεται αυτούσια στο κείμενο.
424 Γ.Σ.Ν.Ε. –
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ
ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ ΔΙΑΤΑΓΗΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ
της 10ης Ιουνίου 1963
Κατόπιν της υπ’ αριθμ. Ε.Π. Φ.411.12/6/294046/30.5.63 Δ/γής Υ.ΕΘ.Α./ΓΕΣ Δ/ΣΕΩΣ ΥΓ/ΚΟΥ/1°Ε.Γ. μετατίθεμαι εκ του 424 Γενικού Στρατιωτικού Νοσοκομείου Εκπαιδεύσεως εις την Δ/σιν Υγειον./Γ.Σ.Σ. – Απερχόμενος του Νοσοκομείου μετά υπηρεσίαν 11 ετών εξ ων 10 ως Χειρουργός και 1 ως Διευθυντής αυτού αναμιμνήσκομαι ευγνωμόνως των κατά την περίοδον ταύτην Διευθυντών του Νοσοκομείου σεβαστών και αγαπητών συναδέλφων χάριν εις την απεριόριστον κατανόησιν και συμπαράστασιν των οποίων το εν τω Νοσοκομείω Χειρουργικόν έργον υπήρξε κατά κοινήν αναγνώρισιν αποδοτικόν.
-Αναμιμνήσκομαι ωσαύτως μετά συγκινήσεως των κατά την περίοδον ταύτην συνεργατών μου Ιατρών και Αδελφών Νοσοκόμων οίτινες εβάστασαν την πολύμοχθον, πλήρη αγωνιώδους προσπάθειας αλλά και ηθικών ικανοποιήσεων εργασίαν.
Απευθύνω θερμάς ευχαριστίας εις τον ανεκτίμητον συνεργάτην, τον αγαπητόν συνάδελφον και παλαιόν συμμαθητήν εις την Σ.Ι.Σ. Γενικόν Αρχίατρον κ. ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΑΡΜΑΤΑΝ όστις κατ’ ουσίαν εβάστασε το βάρος της Διοικήσεως του Νοσοκομείου, ως και την ακαταπόνητον Διευθύνουσαν Ταγματάρχην Α/Ν Δδα ΖΩΗΝ ΠΑΓΙΑ δια την συνεχή επαγρύπνησιν επί της οργανώσεως και αμέμπτου λειτουργίας των πολυμόρφων νοσηλευτικών υπηρεσιών του Νοσοκομείου.
Απευθύνω ωσαύτως θερμάς ευχαριστίας προς τον Προϊστάμενον των Οικονομικών Υπηρεσιών πολύτιμον συνεργάτην Αντ/ρχην Κ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΝ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ και τους Βοηθούς αυτού κ.κ. Οικονομικούς Αξιωματικούς, τον Γραμματέα Υπίατρον κ. ΤΣΙΤΣΙΟΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ και τον Διοικητήν του Λόχου δια τας αόκνως προσφερθείσας υπηρεσίας των.
Θερμώς ευχαριστώ επίσης τους αγαπητούς συναδέλφους τους κ.κ. Διευθυντάς Κλινικών και Εργαστηρίων καθώς και τους συνεργάτας αυτών δια την επί ανωτέρου επιπέδου επιστημονικήν αυτών καρποφόρον και αποδοτικήν εργασίαν, καθώς και το εκλεκτό Σώμα των Αξ/κών Α/Ν και Πρακτικών Αδελφών αίτινες ουδενός εφείσθησαν κόπου και σωματικής ταλαιπωρίας δια την διάσωσιν και διατήρησιν της υγείας του Έλληνος Στρατιώτου.
Απευθύνω ωσαύτως τας θερμάς ευχαριστίας μου προς τους Υπαξιωματικούς και Στρατιώτας του Νοσοκομείου και ιδιαιτέρως το Άριστον Πολιτικόν Προσωπικόν όπερ ειργάσθη και εργάζεται υπό τας γνωστάς βαρείας συνθήκας μετά υποδειγματικού ζήλου και ευσυνειδησίας αποτελούντος πάντοτε τους αφανείς εργάτας της αρτίας λειτουργίας του Νοσοκομείου.
Δυστυχώς κατά το 16/μηνον διάστημα της υπ’ εμού Διευθύνσεως του Νοσοκομείου ελλείψει πιστώσεων ανεκόπη η από τίνων ετών αρξαμένη προσπάθεια Κτιριακής ολοκληρώσεως του Νοσοκομείου, δια της ανεγέρσεως της νέας Ν.Α. πτέρυγος, της ανεγέρσεως Νέου Ιερού Ναού, Περιβόλου, Μαγειρίων, Νεκροτομείου, ευπρεπισμού της Αιθούσης Διαλέξεων και της ασφαλτοστρώσεως των προαυλίων. Κατεβλήθη όμως πάσα προσπάθεια δια την συντήρησιν και βελτίωσιν των υπαρχόντων.
Ωσαύτως εις τον τομέα του εφοδιασμού του Νοσοκομείου δια νέων Μηχανημάτων, Οργάνων και Εργαλείων επετεύχθη ικανή πρόοδος ούτως ώστε τούτο να ανταποκρίνεται κατά το δυνατόν πλήρως προς τας σημερινάς απαιτήσεις της Προόδου των Ιατρικών Επιστημών και να επιτελεί εις το ακέραιον τον διπλούν σκοπόν όστις έχει ανατεθεί αυτώ, ήτοι την διατήρησιν της υγείας του Έλληνος Στρατιώτου και δεύτερον την εκπαιδευτικήν προσπάθειαν επί όλων των επιπέδων την οποίαν κατά γενικήν αναγνώρισιν προώθησε τόσον αποτελεσματικώς η ακαταπόνητος προσπάθεια και εμπνευσμένη καθοδήγησις του Γενικού Αρχιάτρου Γ ́Σ.Σ. κ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ.
Και πάλιν ευχαριστώ όλους υμάς και εύχομαι πάσαν πρόοδον, διαρκή άνοδον και εκπλήρωσιν των ευγενών σας επιδιώξεων προς το ιδικόν σας καλόν και του Στρατού μας.
Δια την ακρίβειαν
Ο Γραμματεύς
ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΤΣΙΤΣΙΟΣ , ΥΠΙΑΤΡΟΣ
ΓΚΙΑΛΑΣ ΜΙΧΑΗΛ, ΓΕΝΙΚΟΣ ΑΡΧΙΑΤΡΟΣ-Δ/ΝΤΗΣ
Στην αποχαιρετιστήρια Ημερήσια Διαταγή του ο Μιχαήλ Γκιάλας δείχνει ή καλύτερα αποκαλύπτει τον ψυχισμό του. Ευαίσθητος, συνδέθηκε με τους ανθρώπους που διοικούσε και τους υποστήριξε, όταν χρειαζόταν, αποφασιστικά.
Ακολούθησε ανοδική εξελικτική πορεία στον Στρατό, αλλά και στην κοινωνία. Μετά την αποστρατεία του με τον βαθμό του Υποστρατήγου ασχολήθηκε, π.χ. το 1990 και το 1994, με διαλέξεις σπουδαίου ενδιαφέροντος. Αυτοειρωνευόταν την ηλικία του, στην ουσία καμάρωνε τον εαυτό του. I am just eighty six years old! Ο αυτοσαρκασμός είναι χαρακτηριστικό των ευφυών προσώπων. Έφυγε αθόρυβα σε μεγάλη ηλικία, αποφεύγοντας τον ευτελισμό της Δημόσιας νοσηλείας χάριν των παιδιών του.
Έφυγε κρατώντας σφιχτά την άποψή του αγανάκτηση: «Ποιος εμπόδισε εμένα, ένα αγροτόπαιδο από ένα νησί του Αιγαίου, να γίνω Υποστράτηγος Υγειονομικού; Το μόνο πράγμα που με υπεστήριξε ήταν η ακάματη εργασία μου και η εμμονή μου στις αξίες της ζωής. Και φυσικά η ζωή ανταμείβει απλόχερα και με τον δικό της μοναδικό τρόπο
%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CE%A7%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%8C%CE%B4%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF){kind=link}